CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG CỦA TỔ CHUYÊN MÔN Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG 1. Sơ lược tổng quan nghiên cứu vấn đề Hoạt động của tổ chuyên môn là hoạt động quan trọng trong các hoạt động của nhà trường. Nâng cao chất lượng hoạt động của tổ chuyên môn góp phần nâng cao chất lượng giáo dục của các nhà trường. Trong các công trình nghiên cứu về quản lý giáo dục đã có một số công trình nghiên cứu về quản lý hoạt động của tổ chuyên môn trong nhà trường trong đó có thể kể đến là các công trình của các tác giả: Hà Sỹ Hồ, Nguyễn Ngọc Quang, Đặng Quốc Bảo, Nguyễn Thị Mỹ Lộc, Nguyễn Quốc Chí.
Các tác giả đề cập đến các vấn đề chung về lý luận quản lý, lý luận quản lý giáo dục, các nội dung về quản lý nhà trường. Đặc biệt các tác giả Nguyễn Quốc Chí và Nguyễn Thị Mỹ Lộc đã đề cập về vấn đề đội công tác trong một tổ chức. Đây là nội dung liên quan đến tổ chức và hoạt động của tổ chuyên môn trong nhà trường trung học phổ thông. Trong những năm gần đây, đã có nhiều đề tài luận văn thạc sĩ, nhiều tác giả nghiên cứu về quản lý nâng cao chất lượng hoạt động của tổ chuyên môn, chẳng hạn: - Năm 2006, có đề tài “Các biện pháp quản lý nhằm phát huy hiệu quả hoạt động của tổ chuyên môn tại Trường trung học phổ thông chuyên Bắc Giang” của Ngô Văn Bình.
- Năm 2008, đề tài “Biện pháp quản lý hoạt động dạy học của Hiệu trưởng các trường trung học phổ thông huyện Yên Khánh - Ninh Bình trong bối cảnh hiện nay” của Đỗ Văn Thông. - Năm 2013, đề tài “Quản lý hoạt động tổ chuyên môn ở trường Trung học phổ thông Đồng Bành, tỉnh Lạng Sơn” của tác giả Hoàng Mạnh Hùng. Các nghiên cứu của các tác giả nhìn chung đã đề cập đến nội dung quản lý hoạt động dạy và học ở trường THPT và một số các biện pháp quản lý -5- LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com trên cơ sở quản lý hoạt động dạy học và quản lý hoạt động của tổ chuyên môn trong trường THPT. Tuy nhiên, việc nghiên cứu một cách hệ thống về quản lý hoạt động của tổ chuyên môn ở trường THPT trên địa bàn tỉnh Hưng Yên chưa có tác giả hay đề tài nào nghiên cứu.
Để góp phần nâng cao hiệu quả quản lý hoạt động của tổ chuyên môn, tác giả nghiên cứu lý luận và thực tiễn quản lý hoạt động của tổ chuyên môn ở trường THPT Yên Mỹ, tỉnh Hưng Yên gắn liền với đặc điểm của đội công tác trong một tổ chức, từ đó, đề xuất những biện pháp quản lý hoạt động của tổ chuyên môn ở trường trung học phổ thông Yên Mỹ, tỉnh Hưng Yên trong giai đoạn hiện nay. Các khái niệm công cụ 1. Quản lý Theo Từ điển Tiếng việt thông dụng – Nhà xuất bản Giáo dục – 1998 thuật ngữ quản lý được định nghĩa là: “Tổ chức, điều khiển hoạt động của một đơn vị, cơ quan”. Trong tác phẩm “ Lý luận quản lý Nhà nước” của tác giả Mai Hữu Khuê, xuất bản năm 2003 có định nghĩa về quản lý như sau: “ Quản lý là một phạm trù có liên quan mật thiết với hiệp tác và phân công lao động, nó là một thuộc tính tự nhiên của mọi lao động hiệp tác.
Từ khi xuất hiện những hoạt động quần thể của loài người thì đã xuất hiện sự quản lý. Sự quản lý đã có trong cả xã hội nguyên thuỷ, ở đó con người phải tập hợp với nhau để đấu tranh với thế giới tự nhiên, muốn sinh tồn con người phải tổ chức sản xuất, tổ chức phân phối” [24, tr. Khái niệm quản lý có ngoại diên rất rộng, từ việc ăn uống đến sinh lão bệnh tử, từ cá nhân đến gia đình, từ quốc gia đến thế giới, từ vật chất đến tinh thần, nơi nào có sự hiện diện của con người thì nơi đó đều cần đến hoạt động quản lý.Mác đã coi việc xuất hiện quản lý như là kết quả tất nhiên của sự chuyển nhiều quá trình lao động cá biệt, tản mạn, độc lập với nhau thành một quá trình xã hội được phối hợp lại.Mác đã viết: “Tất cả mọi lao động xã hội trực tiếp hay lao động -6- LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com chung nào tiến hành trên quy mô tương đối lớn, thì ít nhiều đều cần đến một sự chỉ đạo điều hành những hoạt động cá nhân và thực hiện những chức năng chung phát sinh từ sự vận động của toàn bộ cơ thể, khác với sự vận động của các khí quan độc lập với nó. Một người độc tấu vĩ cầm thì tự điều khiển lấy mình, còn một dàn nhạc thì cần phải có nhạc trưởng”.23] Khái niệm quản lý còn có rất nhiều quan niệm, định nghĩa khác nhau.
TayLor nhà lý luận quản lý Mỹ cho rằng: “ Quản lý là biết chính xác điều bạn muốn người khác làm và sau đó thấy rằng họ đã hoàn thành công việc một cách tốt nhất và rẻ nhất”.Koontz khẳng định: “Quản lý là một hoạt động thiết yếu, nó bảo đảm phối hợp những nỗ lực hoạt động cá nhân nhằm đạt được các mục đích của nhóm (tổ chức). Mục tiêu của quản lý là hình thành một môi trường mà trong đó con người có thể đạt được các mục đích của nhóm với thời gian, tiền bạc, vật chất và sự bất mãn cá nhân ít nhất.327] Trong giáo trình: Khoa học quản lý (Tập 1. NXB Khoa học kỹ thuật. 1999) đã xác định : Quản lý là các hoạt động được thực hiện nhằm bảo đảm sự hoàn thành công việc qua những nỗ lực của người khác.
Trong cuốn “Khoa học tổ chức và quản lý”, các tác giả quan niệm rằng: “Quản lý là một qúa trình tác động gây ảnh hưởng của chủ thể quản lý đến khách thể quản lý nhằm đạt mục tiêu chung”[33, tr. Các tác giả Nguyễn quốc Chí và Nguyễn Thị Mỹ Lộc khẳng định, “quản lý là quá trình đạt đến mục tiêu của tổ chức bẳng cách vận dụng các hoạt động (chức năng) kế hoạch hóa, tổ chức, chỉ đạo, lãnh đạo và kiểm tra” [10, tr.9] Từ các định nghiã được nhìn nhận ở nhiều góc độ chúng ta thấy rằng tất cả các tác giả đều thống nhất cơ bản về khái niệm quản lý, đó là trả lời câu hỏi: Ai quản lý? (chủ thể quản lý); quản lý ai?(khách thể quản lý)? quản lý cái gì (nội dung quản lý); quản lý như thế nào? (phương thức quản lý); Quản lý bằng cái gì? (Công cụ quản lý); Quản lý để làm gì? (mục tiêu quản lý). -7- LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Từ đó chúng ta có thể khái quát về quản lý như sau: Quản lý là sự tác động liên tục có tổ chức, có định hướng, có mục đích, có kế hoạch của Chủ thể quản lý đến đối tượng quản lý để chỉ huy, điều khiển, liên kết các yếu tố tham gia vào hoạt động thành một chỉnh thể thống nhất, điều hoà hoạt động của các khâu một cách hợp qui luật nhằm đạt đến mục tiêu xác định trong điều kiện biến động của môi trường. * Chức năng của quản lý: Theo các tác giả Nguyễn Thị Mỹ Lộc và Nguyễn Quốc Chí quản lý là quá trình hoạt động gồm bốn chức năng cơ bản: Kế hoạch hoá (planning); tổ chức (organizing); lãnh đạo / chỉ đạo (Leading) và kiểm tra (controlling).9] Trong bốn chức năng quản lý, chức năng kế hoạch hóa là nền tảng của quản lý.
Bởi vì đó là việc xây dựng các định hướng và đưa ra quyết định tổ chức thực hiện trong thời gian nhất định của tổ chức. Chức năng kế hoạch bao gồm việc xác định sứ mệnh, dự báo tương lai của tổ chức trên cơ sở thu thập thông tin về thực trạng của tổ chức từ đó xác định mục tiêu dựa trên việc tính toán các nguồn lực, các giải pháp. Mục đích của việc lập kế hoạch là lựa chọn một đường lối hành động mà một tổ chức nào đó và mọi bộ phận của nó phải tuân theo nhằm hoàn thành các mục tiêu của tổ chức đã đề ra. Chức năng tiếp theo của quản lý là tổ chức.
Tổ chức chính là việc sắp xếp, tuyển chọn xác định một cơ cấu định trước về các vai trò của từng con người đảm đương trong một cơ sở thông qua việc phân tích công việc, đề ra nhiệm vụ để lựa chọn người vào việc và cả việc tính toán phân bổ nguồn lực khác để xây dựng cơ chế làm việc thích hợp. Như vậy tổ chức là một công cụ của quản lý. Để tổ chức cơ sở hoạt động có hiệu quả, người quản lý cần thực hiện chức năng lãnh đạo, chỉ đạo. Đây là quá trình tác động điều khiển con người làm cho họ nhiệt tình, tự giác nỗ lực phấn đấu đạt được các mục tiêu của tổ -8- LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.
Người quản lý phải ra quyết định, có thông báo, hướng dẫn để động viên mọi thành viên trong tập thể hăng hái làm việc Kiểm tra, đánh giá là việc đo lường và điều chỉnh các hoạt động của các bộ phận phối thuộc trong tổ chức. Kiểm tra là đánh giá kết quả của việc thực hiện các mục tiêu của tổ chức nhằm tìm ra những mặt ưu điểm, hạn chế để điều chỉnh việc lập kế hoạch, tổ chức và chỉ đạo. Để công tác kiểm tra đánh giá chính xác, sử dụng kết quả đánh giá sao cho có lợi cần xây dựng các tiêu chí (chuẩn) để thực hiện kiểm tra đánh giá, sử dụng các phương pháp phù hợp, thu thập thông tin đầy đủ, sau đó phân tích thông tin để đánh giá. Trong một chu trình quản lý cả bốn chức năng trên có liên quan mật thiết với nhau, phối hợp, bổ sung cho nhau tạo sự kết nối giữa các chu trình theo hướng phát triển.
Trong đó thông tin luôn là yếu tố xuyên suốt không thể thiếu trong việc thực hiện các chức năng quản lý và là cơ sở cho việc ra quyết định trong quản lý. Có thể sơ đồ hoá chu trình quản lý như sau: Kế hoạch hoá Kiểm tra Thông tin Tổ chức QL Lãnh đạo/ chỉ đạo Sơ đồ 1.1: Mô hình các chức năng trong một chu trình quản lý 1. Quản lí nhà trường Nhà trường là tổ chức giáo dục cơ sở của hệ thống giáo dục quốc gia, ở đó vừa mang tính giáo dục vừa mang tính xã hội, trực tiếp tiến hành quá trình giáo dục và đào tạo thế hệ trẻ, trực tiếp thực hiện mục tiêu giáo dục.