CHƯƠNG 1 LÝ LUẬN CHUNG VỀ QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG DẠY VÀ HỌC THEO HƯỚNG TÍCH CỰC CHỦ ĐỘNG 1. Lý luận chung về quản lý hoạt động dạy và học tích cực 1.1 Khái niệm về quản lý hoạt động dạy và học Quản lý hoạt động dạy và học là quản lý quá trình diễn ra những hoạt động của người thầy nhằm đem lại hiệu quả cao cho chất lượng dạy học. Muốn vậy người hiệu trưởng phải nắm rõ các mục tiêu của nhà trường, từ mục tiêu trên hiệu trưởng quản lý hoạt động dạy học bao gồm: – QL nội dung chương trình dạy học. – QL hoạt động dạy, trong đó có QL hoạt động chuẩn bị lên lớp, QL hoạt động lên lớp của giáo viên, QL việc kiểm tra, đánh giá kết quả học tập của học sinh… – QL hoạt động học của học sinh.
Trong hoạt động dạy học, phương pháp dạy học là yếu tố quan trọng ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng dạy học. Đổi mới phương pháp dạy học sẽ góp phần không nhỏ vào việc nâng cao chất lượng dạy học và chất lượng giáo dục của nhà trường. Vì thế, QL hoạt động dạy học không thể bỏ qua QL việc đổi mới phương pháp dạy học. Khái niệm về hoạt động dạy Hoạt động dạy là hoạt động truyền thụ với nghĩa là tổ chức hoạt động học mà kết quả là học sinh lĩnh hội nội dung giáo dưỡng và giáo dục [19].
Dạy là sự tổ chức và điều khiển tối ưu quá trình sinh viên chiếm lĩnh tri thức (khái niệm khoa học), trong và bằng cách đó hình thành và phát triển nhân cách. Như vậy, bản chất của hoạt động dạy: là sự tổ chức nhận thức cho người học và giúp họ học tập tốt. Mục đích của dạy học là thực hiện tốt mục tiêu đào tạo của nhà trường. Chức năng của dạy học là truyền đạt thông tin và điều khiển hoạt động học.
Hoạt động dạy là hoạt động truyền thụ với nghĩa là tổ chức hoạt động học. Thông qua hoạt động này, người học lĩnh hội được kiến thức, kỹ năng, kỹ xảo và thái độ; hoạt động này bao gồm cả khâu kiểm tra tiến trình và kết quả học tập của người học. 9 Dạy học còn là hoạt động tổ chức, điều khiển của giáo viên đối với hoạt động nhận thức của người học nhằm hình thành cho người học thái độ, năng lực, phương pháp học tập để họ tự khai phá kiến thức. Hoạt động dạy bao gồm: - Công việc chuẩn bị của giáo viên.
- Công việc truyền đạt, tổ chức lĩnh hội tri thức. - Công việc nhằm đảm bảo mối liên hệ ngược (kiểm tra tiến trình và kết quả hoạt động học). Như vậy, nội dung của hoạt động dạy học bao gồm các mặt: nội dung, tâm lý, xã hội và nhân cách; việc thực hiện quá trình này đòi hỏi phải có sự thể hiện tích cực của các chức năng tri giác, biểu cảm, giao tiếp, tổ chức và thiết kế của người dạy. Thực chất của quá trình dạy học là giúp đỡ người học tự học, kỹ thuật nghiên cứu, tự điều chỉnh và suy cho cùng, chính người thầy đã giúp trò tự hiểu bản thân mình và phấn đấu để trò ngày càng tiến bộ.
Chất lượng dạy học sẽ đạt hiệu quả cao khi có sự kết hợp biện chứng giữa hoạt động dạy của thầy và hoạt động học của trò; trong đó sự nỗ lực của giáo viên được cộng hưởng cùng một nhịp với sự tích cực của học sinh. Khái niệm về hoạt động học Là hoạt động của trò nhằm tổ chức các điều kiện đảm bảo cho sự lĩnh hội nội dung giáo dưỡng và giáo dục: tiếp nhận các tri thức, thái độ, kỹ năng. và chuyển chúng thành vốn liếng kinh nghiệm của bản thân. [19] Là quá trình tự giác, tích cực, tự lực chiếm lĩnh khái niệm khoa học, dưới sự điều khiển sư phạm của thầy.
[13] Bản chất của hoạt động học: là sự tiếp thu, xử lý thông tin bằng các thao tác trí tuệ dựa vào vốn sinh học và vốn đạt được của cá nhân, từ đó có được tri thức, kỹ năng và thái độ mới. Mục đích của học là giúp người học chiếm lĩnh khái niệm khoa học nhằm phát triển trí dục (nắm vững khái niệm), phát triển (tư duy khái niệm) và giáo dục (thái độ đạo đức). Chức năng của hoạt động học là sự lĩnh hội và tự giác điều khiển quá trình chiếm lĩnh khái niệm khoa học của người học. 10 Quá trình dạy học là một quá trình xã hội vì luôn có sự tương tác giữa con người với con người; nội dung dạy học là tri thức của loài người; mục đích học tập do xã hội đề ra.
Hoạt động học là hoạt động của người học nhằm lĩnh hội nội dung kinh nghiệm xã hội - đó là: tri thức, kỹ năng, kỹ xảo và thái độ. Vấn đề tâm lý chủ yếu của học tập là xu hướng với các biểu hiện là: sự hứng thú, niềm say mê, tính ổn định, tập trung tư tưởng, sự nỗ lực của ý chí, tính kiên trì, sự khắc phục khó khăn, tình cảm, trách nhiệm và nghĩa vụ học tập. [21] Suy cho cùng, lý do tồn tại của giáo dục là người học, là việc học. Mục đích lớn nhất, cơ bản nhất của quá trình giáo dục và đào tạo đó là: làm cho người học phải biết tự thân vận động, phải phát huy hết nội lực, tích cực, chủ động tự học và sáng tạo trong suốt quá trình học tập.
Đặc trưng cơ bản của việc học là học tập suốt đời, dựa trên bốn trụ cột, đó là: - Học để biết (learning to know). - Học để chung sống (learning to live together). - Học để làm người (learning to be). Nội dung quản lý đổi mới phương pháp dạy và học Quản lý việc thực hiện đổi mới phương pháp dạy học là một trong những nhiệm vụ trọng tâm của hiệu trưởng.
Trước hết, hiệu trưởng cần nắm vững thế nào là đổi mới phương pháp dạy học và làm cho giáo viên hiểu rằng việc đổi mới phương pháp dạy học không phải là sự thay thế các phương pháp dạy học cũ bằng các phương pháp dạy học mới mà đổi mới phương pháp dạy học là đổi mới cách tiến hành các phương pháp, đổi mới các phương tiện và hình thức triển khai phương pháp trên cơ sở khai thác triệt để ưu điểm của các phương pháp cũ và vận dụng linh hoạt một số phương pháp mới nhằm phát huy tối đa tính tích cực, chủ động và sáng tạo của người học. Để thực hiện tốt việc quản lý đổi mới phương pháp dạy học ở người hiệu trưởng cần phải thực hiện tốt các nội dung của quản lý đổi mới phương pháp dạy học như sau. Kế hoạch hóa việc đổi mới phương pháp dạy học Kế hoạch hóa đổi mới phương pháp dạy học được coi như là một nhiệm vụ của năm học trong kế hoạch hoạt động dạy học của nhà trường. Cụ thể: Xác định mục đích đổi mới phương pháp dạy học là phát huy cao độ tích cực học tập của học viên nhằm nâng cao chất lượng dạy học.
11 Xác định xu hướng đổi mới phương pháp dạy học và các phương pháp dạy học cụ thể cần áp dụng. Xác định các nguồn nhân lực, vật lực cho việc đổi mới phương pháp dạy học phù hợp với điều kiện của nhà trường. Thiết lập lộ trình thực hiện đổi mới phương pháp dạy học cho từng giai đoạn trong một năm và các năm học tiếp theo. Kế hoạch đổi mới phương pháp dạy học của nhà trường phải được phổ biến tới toàn thể cán bộ quản lý giáo viên, học viên trong toàn trường.
Tổ chức việc thực hiện đổi mới phương pháp dạy học Lập danh mục công việc cần làm để đạt mục tiêu đổi mới phương pháp dạy học. Ví dụ như: Thảo luận và thống nhất về mục tiêu đổi mới phương pháp dạy học tại nhà trường. Lựa chọn hướng đổi mới chính của việc đổi mới phương pháp dạy học tại nhà trường. Bồi dưỡng phương pháp dạy học tích cực cho giáo viên trong toàn trường.
Chuẩn bị cơ sở vật chất, thiết bị dạy học phục vụ cho việc đổi mới phương pháp dạy học. Phân công nhiệm vụ cho từng cá nhân, tập thể trong trường tham gia đổi mới phương pháp dạy học. Cụ thể: Phó hiệu trưởng đào tạo chỉ đạo phòng đào tạo bàn bạc thống nhất xây dựng kế hoạch đổi mới phương pháp dạy học chung của nhà trường. Trưởng khoa triển khai kế hoạch đổi mới phương pháp dạy học của nhà trường trong khoa mình và xây dựng kế hoạch đổi mới phương pháp dạy học cho khoa sao cho phù hợp với đặc điểm tình hình của khoa.
Tổ trưởng bộ môn triển khai kế hoạch đổi mới của khoa và xây dựng kế hoạch phương pháp dạy học cho tổ bộ môn của mình sao cho phù hợp với tính chất môn học và tình hình của tổ bộ môn. Giáo viên chịu trách nhiệm chính trong việc đổi mới phương pháp dạy học từ khi lập kế hoạch bài giảng đến triển khai phương pháp dạy học ở trên lớp và kiểm tra bảng đánh giá kết quả học tập của học viên. Ban vật chất – phòng đào tạo; thư viện – Phòng khoa học công nghệ tạo điều kiện về cơ sở vật chất, tài liệu phục vụ tốt cho việc đổi mới phương pháp dạy học của giáo viên. 12 Phòng đào tạo, cán bộ khoa, tổ bộ môn có trách nhiệm động viên và kiểm tra, điều chỉnh việc đổi mới phương pháp dạy học ở giáo viên.
Chỉ đạo việc thực hiện đổi mới phương pháp dạy học Hiệu trưởng ra quyết định chỉ định từng bộ phận cá nhân thực hiện kế hoạch đổi mới phương pháp dạy học như: Trưởng khoa xây dựng kế hoạch đổi mới phương pháp dạy học của khoa mình. Tổ trưởng bộ môn xây dựng kế hoạch đổi mới phương pháp dạy học cho tổ mình để làm cơ sở cho từng giáo viên đổi mới phương pháp dạy học trong đó chú trọng đến hướng đổi mới, lộ trình đổi mới phương pháp dạy học của tổ, khoa, những kiến nghị với nhà trường để việc đổi mới phương pháp dạy học thành công ở tổ bộ môn, ở khoa. Sau đó trưởng khoa triển khai kế hoạch đổi mới phương pháp dạy học của khoa còn tổ trưởng bộ môn thì triển khai kế hoạch đổi mới phương pháp dạy học của tổ mình đến từng giáo viên trong tổ bộ môn, thảo luận đi đến thống nhất hướng đổi mới, kế hoạch đổi mới phương pháp dạy học ở bộ môn. Phòng đào tạo lên thời khóa biểu phân phối phòng học đúng yêu cầu đổi mới phương pháp dạy học của giáo viên và khoa.