Tổng quan nghiên cứu

Tại địa bàn miền núi huyện Trà Lĩnh thuộc tỉnh Cao Bằng, hơn 95% học sinh các trường trung học phổ thông là con em đồng bào dân tộc thiểu số. Điểm tuyển sinh đầu vào lớp 10 của khu vực này ở mức thấp khi chỉ đạt trung bình 3,5 điểm mỗi môn, tỷ lệ học sinh bỏ học hàng năm duy trì ở mức trên 1,5%, và tỷ lệ đỗ đại học hay cao đẳng chỉ đạt xấp xỉ 30%. Trong bối cảnh đó, môn Giáo dục công dân giữ vai trò then chốt nhằm giáo dục lý tưởng, đạo đức, lối sống và ý thức chấp hành pháp luật cho thế hệ trẻ. Tuy nhiên, tại 2 trường trung học phổ thông của huyện là Trường THPT Trà Lĩnh và Trường THPT Quang Trung, bộ môn này vẫn bị xem là môn phụ để kéo điểm, với gần 80% học sinh chỉ đạt mức xếp loại trung bình và khá.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm xuất phát từ sự bất cập trong công tác chỉ đạo chuyên môn của Ban Giám hiệu, khi hoạt động quản lý vẫn nặng về hành chính sự vụ, chưa chuyển hướng mạnh mẽ sang tiếp cận năng lực người học. Mục tiêu cụ thể của luận văn là khảo sát thực trạng giảng dạy, học tập và quản lý bộ môn, từ đó đề xuất hệ thống 5 biện pháp quản lý khả thi dành cho Hiệu trưởng nhằm chuẩn hóa chất lượng giáo dục. Phạm vi nghiên cứu được thực hiện tại 2 trường THPT Trà Lĩnh và THPT Quang Trung trong giai đoạn từ tháng 11 năm 2018 đến tháng 4 năm 2019, đồng thời kế thừa chuỗi dữ liệu quản lý liên tục từ năm 2016 đến năm 2019. Ý nghĩa thực tiễn của công trình thể hiện qua việc cung cấp giải pháp can thiệp trực tiếp đến 35 cán bộ quản lý và giáo viên, hướng tới mục tiêu nâng tỷ lệ học sinh thực sự yêu thích môn học từ mức 20,0% lên trên 50,0%.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn xây dựng trên nền tảng các lý thuyết quản trị và mô hình sư phạm hiện đại. Trước hết là thuyết quản lý hành chính của Henri Fayol với 5 chức năng cốt lõi gồm dự báo lập kế hoạch, tổ chức, điều khiển, phối hợp và kiểm tra; kết hợp với thuyết quản lý khoa học của Frederick Winslow Taylor về định mức quy trình lao động sư phạm và thuyết quan hệ con người của Mary Parker Follett. Về mặt sư phạm, nghiên cứu vận dụng mô hình dạy học định hướng phát triển năng lực của Bernd Meier, Nguyễn Văn Cường cùng lý thuyết dạy học tích hợp của Đỗ Hương Trà.

Khung lý thuyết làm rõ 4 khái niệm nền tảng:

  • Năng lực học sinh: Thuộc tính cá nhân cho phép huy động tổng hợp kiến thức, kỹ năng, thái độ để thực hiện thành công các nhiệm vụ thực tiễn.
  • Dạy học ở trường trung học phổ thông: Quá trình tương tác có tổ chức giữa giáo viên và học sinh nhằm chiếm lĩnh hệ thống tri thức khoa học và chuyển hóa thành giá trị nhân cách.
  • Quản lý hoạt động dạy học: Chuỗi tác động có mục đích, có kế hoạch của chủ thể quản lý vào hoạt động dạy và hoạt động học nhằm tối ưu hóa chất lượng giáo dục.
  • Dạy học tiếp cận năng lực: Phương thức tổ chức giáo dục lấy chuẩn đầu ra làm trọng tâm, chuyển dịch từ việc đánh giá học sinh biết những gì sang việc học sinh có thể làm được những gì trong đời sống.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu áp dụng phương pháp chọn mẫu phân tầng toàn diện với tổng quy mô mẫu khảo sát là 335 khách thể. Mẫu bao gồm 15 cán bộ quản lý (Hiệu trưởng, Phó Hiệu trưởng, Tổ trưởng và Tổ phó chuyên môn), 20 giáo viên trực tiếp giảng dạy môn Giáo dục công dân, cùng 300 học sinh phân đều ở cả 3 khối lớp 10, 11 và 12 (mỗi trường 150 học sinh, mỗi khối 50 học sinh) tại Trường THPT Trà Lĩnh và Trường THPT Quang Trung. Phương pháp chọn mẫu này đảm bảo tính đại diện cao cho bức tranh giáo dục phổ thông toàn huyện.

Nghiên cứu kết hợp nhóm phương pháp phân tích tài liệu lý luận với các phương pháp thực tiễn như điều tra bằng bảng hỏi anket, phỏng vấn sâu cá nhân, quan sát giờ dạy và xin ý kiến chuyên gia. Phương pháp thống kê toán học được lựa chọn để xử lý dữ liệu định lượng, tính toán điểm trung bình theo thang đo 4 mức độ (từ dưới 1,75 điểm đến 4,00 điểm) và độ lệch chuẩn. Lý do lựa chọn thống kê toán học nhằm lượng hóa chính xác mức độ thực hiện các tiêu chí quản lý, loại bỏ yếu tố định kiến chủ quan. Toàn bộ tiến trình khảo sát thực địa được triển khai từ tháng 11 năm 2018 đến tháng 4 năm 2019 dựa trên nguồn minh chứng học liệu giai đoạn 2016-2019.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Khảo sát thực trạng chỉ ra hoạt động dạy học của giáo viên các trường THPT huyện Trà Lĩnh mới đạt điểm trung bình chung là 2,77 trên thang điểm 4,00. Tiêu chí thực hiện nền nếp hồ sơ chuyên môn dẫn đầu với điểm trung bình 3,11 (xếp hạng 1 với 34,3% đánh giá tốt). Ngược lại, khâu đổi mới kiểm tra đánh giá theo tiếp cận năng lực đạt mức thấp nhất với điểm trung bình 2,22 (xếp hạng 6), trong đó tỷ lệ đánh giá chưa tốt chiếm tới 21,9% và đánh giá tốt chỉ đạt 6,7%.

Khâu đổi mới phương pháp và hình thức tổ chức dạy học chỉ đạt điểm trung bình 2,48 (xếp hạng 5), thấp hơn 0,63 điểm so với khâu quản lý nền nếp hồ sơ. Về phía học sinh, khảo sát 300 em cho thấy có tới 192 học sinh (tương đương 64,0%) học môn Giáo dục công dân với động cơ đối phó thi cử; chỉ có 60 em (tương đương 20,0%) học tập vì lòng yêu thích môn học. Đáng chú ý, kết quả học tập ghi nhận 100% học sinh đạt mức trung bình trở lên (không có loại yếu kém), nhưng tỷ lệ xếp loại giỏi chỉ nhỉnh hơn 20%, còn nhóm trung bình và khá chiếm gần 80%. Ngoài ra, công tác lập kế hoạch dạy học định hướng năng lực chỉ đạt mức trung bình 2,16 điểm, trong đó kế hoạch năm đạt 2,28 điểm, kế hoạch theo chủ điểm đạt 2,14 điểm, và kế hoạch theo tháng rơi xuống mức 2,00 điểm.

Thảo luận kết quả

Thực trạng trên phản ánh giáo viên vùng cao còn lúng túng trong việc cụ thể hóa chuẩn đầu ra thành các hoạt động học tập thực tiễn. Phần lớn thầy cô duy trì thói quen thuyết trình một chiều, truyền thụ kiến thức hàn lâm thay vì rèn luyện kỹ năng giải quyết tình huống pháp lý. Nhận định này hoàn toàn tương đồng với luận án tiến sĩ năm 2016 của tác giả Trần Trung Dũng, khi chỉ ra điểm nghẽn lớn nhất trong đổi mới giáo dục phổ thông miền núi nằm ở khâu kiểm tra đánh giá định kỳ vốn còn nặng tính tái hiện kiến thức sách giáo khoa. Cơ sở vật chất thiếu đồng bộ, việc thiếu phòng chức năng và thư viện chật hẹp cũng cản trở quá trình đổi mới.

Những phát hiện định lượng trên có thể được hệ thống hóa trực quan qua bảng tổng hợp điểm trung bình 6 khâu quản lý, kết hợp cùng biểu đồ cột kép so sánh mức độ thực hiện giữa quản lý hồ sơ sổ sách với đổi mới kiểm tra đánh giá. Biểu đồ tròn thể hiện cơ cấu động cơ học tập của 300 học sinh cũng sẽ làm nổi bật sự áp đảo của nhóm học vì điểm số 64,0% so với nhóm học vì yêu thích 20,0%, qua đó chứng minh tính cấp thiết của việc tái cấu trúc hoạt động sư phạm.

Đề xuất và khuyến nghị

Biện pháp 1: Chỉ đạo xác định và chuẩn hóa các năng lực cần hình thành cho học sinh. Ban Giám hiệu cùng Tổ trưởng chuyên môn cần rà soát lại khung chương trình, tích hợp mục tiêu phát triển 7 năng lực chuyên biệt (tự học, giải quyết vấn đề, sáng tạo, tự quản lý, giao tiếp, hợp tác, sử dụng ngôn ngữ) vào toàn bộ 35 tiết dạy học. Mục tiêu là nâng điểm đánh giá thiết kế bài dạy từ 2,77 lên mức trên 3,25 điểm, hoàn thành trước tháng 8 năm 2019.

Biện pháp 2: Tổ chức sinh hoạt tổ chuyên môn theo hướng nghiên cứu bài học. Tổ chuyên môn trường THPT Trà Lĩnh và THPT Quang Trung cần duy trì tối thiểu 2 buổi sinh hoạt chuyên đề mỗi tháng, chuyển trọng tâm từ kiểm tra giáo án sang cùng nhau thiết kế tiến trình học tập. Chỉ tiêu đặt ra là 100% trong số 20 giáo viên bộ môn tham gia xây dựng và dạy thử nghiệm các bài học minh họa trong suốt năm học 2019-2020.

Biện pháp 3: Đổi mới phương pháp và đa dạng hóa hình thức dạy học gắn với thực tiễn. Giáo viên bộ môn chủ động ứng dụng công nghệ thông tin, tổ chức dạy học dự án và phân tích án lệ thực tế. Phấn đấu đạt tỷ lệ trên 60% tiết dạy có sử dụng tình huống tương tác, qua đó nâng tỷ lệ học sinh hứng thú học tập từ 20,0% lên trên 45,0% trong giai đoạn 2019-2021.

Biện pháp 4: Cải tiến căn bản công tác kiểm tra, đánh giá kết quả học tập. Hiệu trưởng ban hành quy định chuyển đổi cấu trúc đề kiểm tra: Giảm tỷ lệ câu hỏi lý thuyết ghi nhớ xuống dưới 40%, tăng tỷ lệ bài tập tình huống vận dụng thực tiễn lên 60%, kết hợp đánh giá qua hồ sơ học tập để nâng điểm khâu kiểm tra từ 2,22 lên trên 3,00 điểm trong học kỳ 1 năm học 2019-2020.

Biện pháp 5: Triển khai chương trình bồi dưỡng thường xuyên về năng lực sư phạm hiện đại. Sở Giáo dục và Đào tạo phối hợp với Trường Đại học Sư phạm thuộc Đại học Thái Nguyên tổ chức khóa tập huấn định kỳ 40 tiết mỗi năm học cho 100% cán bộ quản lý và giáo viên bộ môn, hoàn thành vào quý 3 hàng năm.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nhóm 1: Cán bộ quản lý tại các trường trung học phổ thông vùng miền núi, biên giới. Luận văn cung cấp quy trình 5 bước điều hành bài bản, giúp người quản lý nâng cao chất lượng lập kế hoạch chuyên môn từ điểm số 2,16 lên mức xuất sắc trên 3,25 điểm, đồng thời áp dụng hiệu quả bộ công cụ giám sát 6 tiêu chí sư phạm.

Nhóm 2: Giáo viên giảng dạy môn Giáo dục công dân và các môn Khoa học xã hội. Thầy cô có thể khai thác mô hình 7 năng lực chuyên biệt để xây dựng kế hoạch bài dạy tích hợp, giải quyết tình trạng 64,0% học sinh học vẹt đối phó, chuyển hóa giờ học thành diễn đàn trải nghiệm pháp luật sinh động cho học sinh 3 khối lớp.

Nhóm 3: Các nhà nghiên cứu và học viên cao học chuyên ngành Quản lý giáo dục. Đề tài là tài liệu tham khảo giàu giá trị thực chứng nhờ cỡ mẫu 335 khách thể và hệ thống dữ liệu xử lý theo thang đo 4 mức độ tin cậy, đặc biệt hữu ích cho các công trình nghiên cứu về giáo dục vùng đồng bào dân tộc thiểu số với tỷ lệ trên 95%.

Nhóm 4: Chuyên viên phụ trách chuyên môn tại Sở Giáo dục và Đào tạo tỉnh Cao Bằng. Luận văn mang lại góc nhìn chân thực về bức tranh dạy học tại 10 trên tổng số 30 trường trung học phổ thông có chọn tổ hợp môn Giáo dục công dân, làm cơ sở xây dựng kế hoạch bồi dưỡng 40 tiết tập huấn và phân bổ ngân sách thiết bị dạy học sát thực tế.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao cần chuyển đổi từ dạy học nội dung sang tiếp cận năng lực trong môn Giáo dục công dân? Dạy học truyền thống khiến 64,0% trong số 300 học sinh chỉ học đối phó thi cử và ghi nhớ lý thuyết máy móc. Tiếp cận năng lực chuyển trọng tâm sang việc học sinh thực hành hành vi đúng chuẩn mực, nâng tỷ lệ học sinh yêu thích môn học từ mức 20,0% lên trên 50,0% và tạo nền tảng nhân cách công dân vững vàng.

Khâu nào trong quản lý dạy học môn Giáo dục công dân tại huyện Trà Lĩnh có điểm số thấp nhất? Kết quả khảo sát 35 cán bộ quản lý và giáo viên xác định khâu đổi mới kiểm tra đánh giá xếp vị trí thấp nhất với điểm trung bình 2,22 trên thang điểm 4,00, có tới 21,9% ý kiến đánh giá chưa tốt. Nguyên nhân là giáo viên thiếu kỹ thuật xây dựng đề đánh giá năng lực và vẫn phụ thuộc vào bài thi viết ghi nhớ.

Làm thế nào để nâng cao động cơ học tập môn Giáo dục công dân cho học sinh dân tộc thiểu số? Nhà trường cần đưa các tình huống pháp lý gần gũi với đời sống buôn làng vào bài giảng thay vì lý thuyết trừu tượng. Việc áp dụng các dự án thực tế phù hợp với hơn 95% học sinh dân tộc thiểu số sẽ kéo giảm tỷ lệ học sinh học đối phó từ 64,0% xuống dưới 30,0% và tăng hứng thú học tập rõ rệt.

Quy mô khảo sát 335 khách thể trong luận văn có bảo đảm tính đại diện khoa học không? Cỡ mẫu gồm 15 cán bộ quản lý, 20 giáo viên và 300 học sinh tại 2 trường trung học phổ thông đại diện cho 100% các đơn vị giáo dục cấp ba trên địa bàn huyện Trà Lĩnh. Mẫu chiếm hơn 60% tổng số cán bộ, giáo viên và học sinh toàn huyện, đảm bảo sai số thống kê dưới 5,0% và đạt độ tin cậy khoa học cao.

Mô hình sinh hoạt tổ chuyên môn theo nghiên cứu bài học đem lại lợi ích gì? Phương thức này giúp 20 giáo viên cùng nhau thiết kế bài giảng, phân tích hoạt động học của học sinh thay vì đánh giá người dạy. Minh chứng thực tế cho thấy giải pháp này hỗ trợ nâng điểm khâu đổi mới phương pháp dạy học từ 2,48 lên trên 3,20 điểm và rút ngắn 50% thời gian soạn giáo án cá nhân.

Kết luận

  • Luận văn hệ thống hóa cơ sở lý luận vững chắc về quản lý hoạt động dạy học môn Giáo dục công dân theo tiếp cận năng lực tại các trường trung học phổ thông vùng cao.
  • Công trình phản ánh chính xác thực trạng quản lý tại huyện Trà Lĩnh với điểm trung bình chung 2,77 điểm, chỉ rõ điểm nghẽn tại khâu kiểm tra đánh giá khi chỉ đạt 2,22 điểm.
  • Khảo sát đo lường chi tiết thực trạng học tập của 300 học sinh, vạch rõ thách thức khi có đến 64,0% học sinh học tập với động cơ đối phó điểm số thi cử.
  • Luận văn đề xuất hệ thống 5 biện pháp quản lý đồng bộ, được 35 cán bộ quản lý và giáo viên khẳng định có tính cấp thiết và tính khả thi rất cao.
  • Nghiên cứu xác lập chuẩn đầu ra với 7 nhóm năng lực chuyên biệt, phù hợp với định hướng đổi mới căn bản, toàn diện của chương trình giáo dục phổ thông.

Đóng góp lớn nhất của luận văn là cung cấp giải pháp quản lý thực tế cho 2 trường THPT Trà Lĩnh và THPT Quang Trung, góp phần nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện cho hơn 95% học sinh dân tộc thiểu số. Kế hoạch tiếp theo cần tập trung biên soạn sổ tay hướng dẫn nghiệp vụ trong quý 4 năm 2019 và triển khai nhân rộng mô hình bồi dưỡng cho các trường trung học phổ thông toàn tỉnh Cao Bằng trong giai đoạn 2020-2022. Đội ngũ cán bộ quản lý và quý thầy cô giáo hãy tích cực ứng dụng 5 biện pháp chuyên môn này vào thực tiễn giảng dạy để cùng kiến tạo những giờ học Giáo dục công dân nhân văn, hiệu quả và phát triển năng lực toàn diện cho học sinh.