Chương 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VỀ QUẢN LÍ HOẠT ĐỘNG GIÁO DỤC TRUYỀN THỐNG LỊCH SỬ ĐỊA PHƯƠNG Ở TRƯỜNG TIỂU HỌC 1. Vài nét về lịch sử nghiên cứu vấn đề 1. Các nghiên cứu trên thế giới Ở các nước phát triển, công tác nghiên cứu lịch sử địa phương rất được chú trọng và là cơ sở đáng tin cậy để hoạch định những chính sách phát triển kinh tế - xã hội của từng địa phương trong chiến lược tổng thể của quốc gia. Ở nhiều nước, đặc biệt các nước Đông Nam á, việc nghiên cứu lịch sử địa phương gắn chặt với sự phát triển của ngành du lịch.
Sau đó, nhiều tổ chức, cơ quan quản lí, nghiên cứu, phổ biến LSĐP lần lượt ra đời, như “Hội bảo tàng địa phương”, “Hội bảo vệ các di tích lịch sử và văn hóa” [25]. Vào những năm 80 của thế kỷ XX, có các công trình: “Lịch sử địa phương” do G.N Matixin chủ biên (1980), “Phương pháp công tác lịch sử địa phương” do N. Bôrixôp chủ biên (1982)… Trong các công trình nghiên này, các tác giả đã chỉ rõ tầm quan trọng của việc nghiên cứu, biên soạn và dạy học lịch sử địa phương, trong đó đặc biệt nhấn mạnh “phải làm cho học sinh hứng thú trong quá trình nhận thức lịch sử địa phương mình” [dẫn theo 26]. Ở một số nước thuộc Đông Âu trước đây, công tác nghiên cứu và giảng dạy địa phương cũng được chú trọng.
Tại Hungary, nhà trường kết hợp với các cơ quan chuyên môn tổ chức cho học sinh sưu tầm tài liệu, hiện vật, thành lập “làng bảo tàng”. Năm 1996, nghị viện Châu Âu thông qua bản “Khuyến nghị số 1283, liên quan đến lịch sử và việc học tập lịch sử ở Châu Âu” trong đó có nêu: Lịch sử địa phương cũng như lịch sử dân tộc (nhưng không phải là lịch sử theo 6 download by : skknchat@gmail.com Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN http://www.vn quan điểm dân tộc chủ nghĩa) phải được giảng dạy, cũng như lịch sử các tộc người thiểu số [dẫn theo 26]. Năm 2009, dự án: "Kết nối trung tâm châu Âu thông qua dạy học lịch sử địa phương” - một cách tiếp cận mới trong giáo dục lịch sử, đã được thực hiện bởi các nhà giáo dục, các nhà khoa học tới từ Ba Lan, Đức, Cộng hòa Séc - Slovakia, Hungary và Ucraina. Dự án thực hiện trong thời gian từ tháng 9/2009 đến tháng 8 năm 2010.
Mục tiêu của dự án nhằm phát triển các tài liệu giáo dục lịch sử về những chủ đề phổ biến trong lịch sử Trung Âu thông qua cách tiếp cận từ những tư liệu lịch sử địa phương như: lịch sử cuộc sống hàng ngày của người dân, lễ kỉ niệm, không gian công cộng và di tích… từ đó các nhà giáo dục chia sẻ kinh nghiệm và tìm tiếng nói chung trong việc lựa chọn tư liệu giảng dạy LSĐP trong nhà trường phổ thông [38]. Ở nước Anh, công tác nghiên cứu và giảng dạy LSĐP được quan tâm, phát triển. Năm 1908, Hội đồng giáo dục Anh đã kêu gọi các trường học nên chú ý tới “lịch sử của thị trấn và huyện trên địa bàn của trường học”. Năm 1952, Bộ Giáo dục Anh đề nghị các trường học nên sử dụng những tư liệu địa phương để minh họa cho các chủ đề giáo dục quốc gia.
Ngày 30/9/1982, Hiệp hội LSĐP nước Anh (BALH) được thành lập nhằm thúc đẩy sự tiến bộ của giáo dục cộng đồng thông qua nghiên cứu LSĐP. Hiệp hội cũng tích cực vận động Hội đồng chương trình Quốc gia tăng số tiết giảng dạy LSĐP trong trường học, chuẩn bị các khóa học, ấn phẩm về LSĐP dành cho GV [36]. Ở Mĩ và Canada, việc dạy học về địa phương đặc biệt được chú trọng, học sinh ngay từ tiểu học đã được học về lịch sử và địa lí của bang, của tỉnh mình đang sống. Trong chương trình giảng dạy của các cấp học phổ thông ở Mỹ và Canada, môn Lịch sử được đưa vào giảng dạy từ khá sớm, thậm chí từ các lớp học tiền phổ thông (các lớp mẫu giáo).
Những yêu cầu đặt ra đối với mỗi cấp học được quy định rõ ràng trong Chuẩn quốc gia môn Lịch sử. Ngay từ các lớp mẫu giáo, những kiến thức lịch sử đã được lồng ghép trong các bài 7 download by : skknchat@gmail.com Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN http://www.vn giảng của giáo viên theo phương pháp “chơi mà học”, “học mà chơi”. Theo đó, HS các lớp mẫu giáo được bước đầu làm quen với những kiến thức sơ đẳng về lịch sử và địa lý, về mối quan hệ giữa thế giới hôm nay với thế giới ngày xưa thông qua các câu chuyện lịch sử, các nhân vật lịch sử, địa danh lịch sử. ở cộng đồng, địa phương mình đang sống.
Đối với HS Tiểu học (Elementary School), yêu cầu đặt ra đối với bộ môn Lịch sử là cho HS bước đầu làm quen với những nhân vật lịch sử, những tấm gương yêu nước của lịch sử nước Mỹ và thế giới thông qua những câu chuyện lịch sử, truyền thuyết dân gian. Từ đó xây dựng cho HS niềm tin vào tính cách, bản lĩnh của những nhân vật lịch sử, của những con người có thật trong lịch sử, bước đầu hiểu được tác động và ảnh hưởng của họ đối với lịch sử phát triển của dân tộc, của bang và địa phương. Đồng thời, HS nhận biết và giải thích được những biểu tượng của lịch sử dân tộc, lịch sử của bang, của địa phương như quốc huy, cờ liên bang, cờ của bang, cờ của cộng đồng [38]. Ở Nhật Bản, LSĐP trước đây được dạy học trong bộ môn “Hương thổ học”, về sau bộ môn này được mở rộng thành “Lịch sử khu vực”, trong đó học sinh được học lịch sử, địa lí, lịch sử các thành phố, làng mạc nơi mình đang sống.
Phương pháp dạy học LSĐP ở Nhật cũng rất đa dạng, phong phú, chủ yếu hướng tới phát huy tính tích cực chủ động của học sinh, để các em được hoạt động, được trải nghiệm. Giáo sư Kimata Kiyohiro đã nghiên cứu vấn đề này một cách hệ thống và năm 2007 đã xuất bản cuốn sách “Cơ sở của việc xây dựng trường học gắn liền địa phương. Giáo dục hương thổ ở trường tiểu học Shima, tỉnh Shiga”. Tác giả đã đề cập về sự ra đời và phát triển của giáo dục hương thổ, tài liệu học tập, thực tiễn việc giáo dục hương thổ, nội dung giáo dục và các phương pháp giáo dục hương thổ qua một trường hợp cụ thể là trường tiểu học Shima, tỉnh Shiga, đồng thời có đối chiếu với một số địa phương khác [dẫn theo 1].
Điều đáng chú ý ở đây là việc giáo dục hương thổ rất được coi trọng, nội dung giáo dục đa dạng, từ lịch sử, địa lý, kinh tế nông 8 download by : skknchat@gmail.com Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN http://www.vn nghiệp, giáo dục công việc gia đình… mang đặc trưng của địa phương. Điều mà Việt Nam có thể học tập được là nội dung giáo dục địa phương đa dạng, phong phú, phương pháp dạy học rất tích cực, chú trọng tới hứng thú, cảm nhận và tính tích cực chủ động của học sinh, đồng thời phương châm “học đi đôi với hành” được thể hiện rất rõ. Các nghiên cứu ở Việt Nam Trong bối cảnh toàn cầu hóa hiện nay, vấn đề làm thế nào để gìn giữ và phát huy những truyền thống tốt đẹp của con người và dân tộc Việt Nam trở nên vô cùng cấp bách. Nhiều tác giả đã tìm ra mối liên hệ trực tiếp giữa hoạt động giáo dục truyền thống lịch sử với việc duy trì, kế thừa và phát triển bản sắc văn hóa dân tộc.
Nguyễn Cảnh Minh chủ biên cuốn “Giáo trình lịch sử địa phương” cung cấp cơ sở lý luận và nguyên tắc biên soạn bài học lịch sử địa phương bằng cả hình thức nội khóa và ngoại khóa cũng như phương pháp hướng dẫn thực hành cho học sinh [26]. Trong tác phẩm “Phương pháp giảng dạy lịch sử”; “Công tác ngoại khóa lịch sử ở Trường phổ thông cấp II, III” của Phan Ngọc Liên, Trần Văn Trị đã nhấn mạnh vai trò của việc giảng dạy lịch sử địa phương cũng như nghiên cứu các phương pháp tổ chức hoạt động dạy và học lịch sử địa phương cho học sinh THCS và THPT [22]. Tác giả Đào Tố Uyên và Nguyễn Công Khanh (1993) có bài “Góp thêm ý kiến về việc nghiên cứu, biên soạn và giảng dạy lịch sử địa phương” trong đó, các tác giả nêu bật những thành tựu và khó khăn trong việc giảng dạy lịch sử địa phương. Từ đó, đề xuất giải pháp phải đổi mới nhận thức về phương pháp luận nghiên cứu và giảng dạy để nâng cao chất lượng dạy và học lịch sử địa phương [31].
Năm 2008, Bộ Giáo dục và Đào tạo đã tổ chức một Hội nghị tập huấn về “Đổi mới phương pháp dạy học, kiểm tra đánh giá kết quả học tập Lịch sử và 9 download by : skknchat@gmail.com Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – ĐHTN http://www.vn giảng dạy lịch sử địa phương ở trường phổ thông” với sự tham gia của các nhà giáo dục lịch sử có uy tín trong nước như Nguyễn Hải Châu, Nghiêm Đình Vỳ, Phan Ngọc Liên, Trịnh Đình Tùng, Nguyễn Thị Côi, Nguyễn Xuân Trường… Vấn đề nghiên cứu biên soạn bài giảng LSĐP cũng như hình thức tổ chức dạy học LSĐP đã được nhiều nhà giáo dục đề cập tới trong khi giảng dạy LSĐP, như tăng cường sử dụng tài liệu LSĐP trong dạy học LSDT, nâng cao năng lực nghiên cứu khoa học, nghiên cứu LSĐP của giáo viên lịch sử [5]. Năm 2012, tác giả Nguyễn Thị Côi và Vũ Ngọc Anh đã cho ra mắt cuốn“Tài liệu hướng dẫn địa phương biên soạn tài liệu nội dung địa phương môn Lịch sử”. Các tác giả đã đi từ tầm quan trọng của việc dạy học LSĐP đến hướng dẫn lựa chọn nội dung lịch sử để biên soạn và dạy học LSĐP, đồng thời cũng giới thiệu những hình thức, phương pháp tiến hành dạy học LSĐP ở trường THCS [12]. Gần đây nhất, năm 2013, Đại học Vinh đã tổ chức Hội thảo khoa học “Nghiên cứu, biên soạn và giảng dạy lịch sử, văn hóa địa phương”.
Các báo cáo tại Hội thảo tập trung vào hai mảng chính: một là, công bố các kết quả nghiên cứu mới về lịch sử, văn hóa địa phương; hai là, làm rõ thực trạng và đề xuất các giải pháp nâng cao chất lượng giảng dạy lịch sử, văn hóa địa phương. Hội thảo đã góp phần khẳng định vai trò, ý nghĩa của công tác dạy học LSĐP, đồng thời cũng đề xuất một số giải pháp nâng cao chất lượng dạy học LSĐP trong nhà trường [32].