Chương 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VỀ QUẢN LÝ GIÁO DỤC PHÒNG, CHỐNG BẠO LỰC HỌC ĐƯỜNG Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC CƠ SỞ THEO TIẾP CẬN CÙNG THAM GIA 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề 1. Các nghiên cứu về GD phòng, chống BLHĐ ở trường THCS Trong bài nghiên cứu có tựa đề “Tâm lí học và vấn đề BL học đường”, tác giả Phạm Minh Hạc đã tìm hiểu, nghiên cứu về mối tương quan giữa tâm lí và vấn đề BLHĐ. Tác giả đã tập trung tìm hiểu về thực trạng BLHĐ, về nguyên nhân, vấn nạn gây gổ và BLHĐ.
Từ đó, tác giả Phạm Minh Hạc cũng đề xuất giải pháp “Tâm lí học giá trị là một giải pháp” nhằm hạn chế, khắc phục hành vi BLHĐ ở HS. Theo ông, cần kết hợp tâm lí học giá trị và GD giá trị để PC BLHĐ đạt HQ Tâm lí học giá trị cùng với GD giá trị giúp HS tiếp thu giá trị của loài người (tính người) và giá trị dân tộc (tự tôn dân tộc), giá trị GĐ (con ngoan, trò giỏi), giá trị cộng đồng thành giá trị bản thân. Mỗi HS cần hiểu được và quý trọng chính bản thân mình, tôn trọng và có quan hệ tốt với mọi người xung quanh (quan hệ nhóm) từ GĐ tới NT, ngoài cộng đồng, tiến hành HĐ HT thực sự là HĐ chủ đạo và tích cực TG HĐ ngoài NT. Trong Hội thảo khoa học “Tư vấn tâm lí học đường trước những tác động của cách mạng 4.0 tại BR-VT” tác giả Lê Thị Xuân trường ĐH Bà Rịa Vũng Tàu đã có bài nghiên cứu về BLHĐ với tựa đề “Thực trạng BLHĐ ở HS trung học cơ sở TP Vũng Tàu, tỉnh Bà Rịa Vũng Tàu” [23].
Tác giả đã đi sâu nghiên cứu lí luận liên quan đến BLHĐ ở trường học. Đặc biệt, đề tài còn đề xuất giải pháp nhằm hạn chế thực trạng BLHĐ ở HS THCS TP Vũng Tàu, tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu. Báo cáo đề ra ba nhóm giải pháp sau: “Giải pháp1: Đẩy mạnh công tác tuyên truyền đến 4 đổi tượng: Cán bộ QL NT, các LL GD trong NT, phụ huynh HS và HS về hậu quả của BL học đường và các nguyên nhân gây ra BL học đường HS trung học cơ sở, Giải pháp 2: BD các LL GD trong 6 NT và phụ huynh HS về các giải pháp nhằm ngăn ngừa và hạn chế tình trạng BL học đường ở HS trung học cơ sở, Giải pháp 3: Thực hiện HQ công tác tham vấn tâm lý học đường.” [23] Bùi Thị Hồng cũng góp thêm một cách nhìn nhận mới về BLHĐ. Trong bài nghiên cứu với tựa đề “BL học đường ở Việt Nam hiện nay: Thông tin qua các trang báo điện tử”, tác giả đã chỉ rõ thực trạng, tính chất, mức độ, phạm vi của BLHĐ.
KQ của luận văn đã phác họa lên bức tranh về BL học đường, qua đó giúp cho các bậc phụ huynh có con em trong độ tuổi đến trường cảnh giác hơn và có PP hữu hiệu bảo vệ con em mình tránh khỏi nạn bạo hành trong trường học. Các nghiên cứu về QL GD phòng, chống BLHĐ ở trường THCS Tác giả Mỵ Giang Sơn, trường ĐH Sài Gòn đã góp thêm một cách nhìn nhận về vấn nạn BLHĐ trong bài nghiên cứu “QL hoạt động phòng chống BLHĐ ở trường phổ thông”. Tại báo cáo này, tác giả đã trình được các khái niệm cơ bản liên quan đến vấn đề QL hoạt động phòng chống BLHĐ ở trường phổ thông. Phân tích các tác động của hiệu trưởng thông qua các chức năng QL đối với từng HĐ cụ thể mà trường phổ thông thực hiện để phòng chống BLHĐ, QL của hiệu trưởng đối với các điều kiện thực hiện HĐ phòng chống BLHĐ.
Những phân tích trong bài viết góp phần xây dựng cơ sở lí luận của vấn đề QL HĐ phòng chống BLHĐ ở trường phổ thông, có thể là nguồn tài liệu tham khảo hữu ích cho hiệu trưởng trong QL HĐ này ở trường phổ thông. Ngoài ra, vấn nạn BLHĐ còn được các tác giả lựa chọn làm luận văn, khóa luận tốt nghiệp. Tác giả Nông Thị Loan, trường ĐH Sư phạm Hà Nội 2 đã lựa chọn Thực trạng GD PC BLHĐ cho HS lớp 4, lớp 5 thông qua HĐ GD ngoài giờ lên lớp ở trường Tiểu học xã Kiên Mộc, huyện Đình Lập, tỉnh Lạng Sơn làm đề tài khóa luận tốt nghiệp ĐH. Gần đây nhất, năm 2021, tác giả Nguyễn Thị Thuần đã lựa chọn nạn BLHĐ làm đề tài cho luận văn với tựa đề “QL GD phòng chống BLHĐ theo tiếp cận cùng tham gia”.
Mặc dù có nhiều 7 đề tài, công trình nghiên cứu khoa học về GD phòng, chống BLHĐ, về QL GD phòng, chống BLHĐ nhưng đến thời điểm hiện nay chưa có đề tài nào nghiên cứu cụ thể về BLHĐ ở các trường THCS theo tiếp cận cùng tham gia. Bởi vậy, chúng tôi đã tìm hiểu, nghiên cứu và đưa ra các BP khắc phục, giảm thiểu các vụ BLHĐ tại các trường THCS TP Bắc Ninh, tỉnh Bắc Ninh. Đề tài đảm bảo tính độc lập, có ý nghĩa thiết thực và tính khả thi lớn đối với việc nâng cao hiệu quả QL GD phòng chống BLHĐ ở các trường THCS trên địa bàn TP Bắc Ninh, tỉnh Bắc Ninh theo tiếp cận tham gia trong thời gian tới. Một số khái niệm cơ bản của đề tài 1.
Bạo lực học đường Trong quá trình tìm hiểu, nghiên cứu về BLHĐ, các chuyên gia trong nước và quốc tế có rất nhiều tranh luận xoay quanh vấn đề này. Bởi vậy, có rất nhiều định nghĩa khác nhau về BLHĐ. Ở nước ngoài, người ta thường nhắc đến thuật ngữ bắt nạt học đường bên cạnh khái niệm BLHĐ. Bắt nạt học đường là một biểu hiện của BLHĐ, thậm chí có nhiều quan niệm đã đồng nhất hai khái niệm này.
Trong cuốn “Bắt nạt trong trường học, chúng ta biết gì và chúng ta có thể làm gì”, tác giả Dan Olweus đã đưa ra định nghĩa “Bắt nạt trong trường học như một hành vi tiêu cực được lặp đi lặp lại, có ý định xấu của một hoặc nhiều HS nhằm trực tiếp chống lại một HS, người có khó khăn trong việc tự bảo vệ bản thân” [1]. Milton Keynes (1989) cũng đã cắt nghĩa về bắt nạt như sau “Bắt nạt là một hành động lặp đi lặp lại một cách hiếu chiến để cố ý làm tổn thương về tinh thần hoặc thể xác cho người khác. Bắt nạt là đặc trưng của một cá nhân hành xử theo một cách nào đó để đạt được quyền lực trên người khác” [ 21]. BLHĐ được định nghĩa là “Hành vi hành hạ, ngược đãi, đánh đập; xâm hại thân thể, sức khỏe, lăng mạ, xúc phạm danh dự, nhân phẩm, cô lập, xua đuổi và các hành vi cố ý khác gây tổn hại về thể chất, tinh thần của người học 8 xảy ra trong cơ sở GD hoặc lớp độc lập” [22].
Điều này được quy định tại Điều 2, khoản 5 trích trong Quy định của Chính phủ về môi trường GD. Tính đến thời điểm hiện nay chưa có một định nghĩa nào thống nhất về BLHĐ, trong phạm vi đề tài luận văn chúng tôi quan niệm “BLHĐ là một thuật ngữ dùng để chỉ các hành vi hành hạ, đánh đập, xâm hại thân thể, sức khỏe, lăng mạ hay xúc phạm danh dự… của HS trong trường học, gây tổn hại về thể chất và tinh thần cho HS. BLHĐ thường xảy ra giữa HS với HS, HS với GV, nhân viên trong NT, thậm chí giữa GV, nhân viên trong NT với nhau”. Giáo dục phòng, chống bạo lực học đường Trong “Chương trình hành động phòng chống BLHĐ”, các chuyên gia có đưa ra mục tiêu đó là “chủ động phòng ngừa, phát hiện, ngăn chặn và kịp thời xử lí các hành vi vi phạm nhằm giảm thiểu BLHĐ”.
Điều 6 Quy định của Chính phủ về môi trường GD cũng đã xác định rõ PC BLHĐ bao gồm “BP phòng ngừa BL học đường, BP hỗ trợ người học có nguy cơ bị BL học đường và BP can thiệp khi xảy ra BL học đường”. Bởi vậy, chúng ta có thể hiểu Phòng, chống BLHĐ vừa là HĐ phòng ngừa, phát hiện, vừa ngăn chặn nguy cơ xảy ra BLHĐ và can thiệp, đồng thời xử lí kịp thời khi xảy ra BLHĐ. GD phòng chống BLHĐ là tập hợp hoạt động mà các lực lượng GD thực hiện nhằm phòng ngừa, phát hiện, ngăn chặn nguy cơ xảy ra và can thiệp, xử lí kịp thời khi xảy ra các hành vi hành hạ, đánh đập, xâm hại thân thể, sức khỏe, lăng mạ và xúc phạm danh dự… của HS trong môi trường học đường, gây tổn hại về thể chất và tinh thần cho HS. Tiếp cận cùng tham gia Theo từ điển Wikipedia:“Cùng tham gia là khái niệm dùng để chỉ những hoạt động cùng nhau của hai hay nhiều cá nhân, tổ chức nhằm hỗ trợ cho nhau thực hiện công việc chung nhất định” [25].
Như vậy có thể hiểu: Tiếp cận cùng tham gia có nghĩa là các đối tượng giáo dục cùng thực hiện cùng nhau của hai hay nhiều cá nhân, tổ chức nhằm hỗ trợ cho nhau thực hiện công việc chung nhất định. 9 Phương thức tiếp cận cùng TG được hình thành từ lý thuyết về sự TG tích cực của chủ thể hành động có liên quan đến quá trình lập KH, đưa ra quyết định và thực hiện một việc nào đó. Sở dĩ lựa chọn phương thức này vào quá trình GD PC BLHĐ nhằm huy động nhiều nguồn lực vào việc phòng ngừa, phát hiện kịp thời các hành vi BLHĐ để cải thiện môi trường GD trong sáng, lành mạnh hơn. Từ đó đáp ứng mục tiêu GD Xây dựng trường học thân thiện, HS tích cực góp phần nâng cao chất lượng dạy và học trong bối cảnh đổi mới như hiện nay.
PC BLHĐ là HĐ đòi hỏi sự TG của nhiều đối tượng nên phương thức tiếp cận cùng TG hoàn toàn phù hợp trong khâu triển khai, tổ chức. Các hoạt động PC BLHĐ không chỉ được thực hiện trong quá trình học tập mà còn được triển khai rộng rãi trong mọi HĐ của các em: HĐ ngoại khóa, HĐ ngoài giờ lên lớp… Bởi vậy, NT cần huy động nhiều đối tượng cùng TG PC BLHĐ cho các em. GĐ, NT và XH là ba mắt xích quan trọng trong GD PC BLHĐ nói riêng, GD, rèn luyện nhân cách sống cho các em nói chung. NT cần phối hợp nhịp nhàng, linh hoạt với GĐ, chính quyền địa phương, dân cư nơi các em đang sinh sống để HĐ PC BLHĐ đạt HQ.
Định hướng tiếp cận cùng TG vừa giúp người QL thể hiện được tính minh bạch, hợp tác trên diện rộng vừa thể hiện được quan điểm XH hóa tiến bộ khi huy động được nhiều đối tượng có liên quan đến các HĐ HT, rèn luyện của HS. Quản lý, quản lý phòng, chống bạo lực học đường theo tiếp cận cùng tham gia 1.