Tổng quan nghiên cứu

Chương trình Giáo dục phổ thông 2018 đánh dấu bước chuyển mình quan trọng của nền giáo dục Việt Nam từ truyền thụ kiến thức sang phát triển toàn diện phẩm chất và năng lực người học. Trong 5 phẩm chất cốt lõi gồm yêu nước, nhân ái, chăm chỉ, trung thực và trách nhiệm, lòng nhân ái giữ vai trò nền tảng kiến tạo nhân cách và định hình các mối quan hệ xã hội lành mạnh. Tuy nhiên, trước tác động sâu sắc của kinh tế thị trường, không gian mạng xã hội và biến đổi tâm sinh lý mạnh mẽ ở lứa tuổi từ 11 đến 15 tuổi, các hiện tượng lệch chuẩn hành vi, sự thờ ơ và bạo lực học đường đang trở thành thách thức lớn đối với nhà trường phổ thông.

Tại địa bàn thành phố Nam Định, công tác giáo dục đạo đức đã đạt được nhiều thành tích đáng ghi nhận, song hoạt động giáo dục lòng nhân ái nhìn chung vẫn còn phân tán, chủ yếu diễn ra theo hình thức truyền thụ lý thuyết mà thiếu chiều sâu trải nghiệm. Mục tiêu của nghiên cứu là hệ thống hóa cơ sở lý luận, khảo sát toàn diện thực trạng và xây dựng các giải pháp quản lý đồng bộ nhằm nâng cao hiệu quả giáo dục phẩm chất nhân ái cho học sinh trung học cơ sở theo định hướng chương trình mới.

Phạm vi nghiên cứu được thực hiện tại 10 trường trung học cơ sở công lập trên địa bàn thành phố Nam Định trong khung thời gian từ tháng 11 năm 2021 đến tháng 6 năm 2022. Đề tài mang ý nghĩa thực tiễn to lớn khi cung cấp bộ giải pháp quản trị khoa học, giúp các cơ sở giáo dục chuyển hóa mục tiêu phẩm chất thành các tiêu chí hành vi rõ ràng, phấn đấu đạt mục tiêu 100% học sinh được rèn luyện giá trị sống yêu thương, chia sẻ, góp phần kéo giảm xung đột học đường và xây dựng môi trường trường học hạnh phúc.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng lý thuyết quản lý giáo dục hiện đại dựa trên chu trình 4 chức năng cơ bản gồm lập kế hoạch, tổ chức, chỉ đạo và kiểm tra đánh giá của tác giả Đặng Quốc Bảo và Fredrich Winslow Taylor, kết hợp với lý thuyết tâm lý học lứa tuổi thiếu niên của Jean Piaget. Ở giai đoạn từ 11 đến 15 tuổi, học sinh có bước nhảy vọt về thể chất và trí tuệ, hình thành tự ý thức sâu sắc nhưng kinh nghiệm sống còn non nớt, dễ nảy sinh khủng hoảng tâm lý nếu thiếu sự định hướng sư phạm đúng mực.

Mô hình nghiên cứu tiếp cận phẩm chất nhân ái của học sinh trung học cơ sở theo Thông tư 32 năm 2018 của Bộ Giáo dục và Đào tạo, cấu trúc qua 2 nhánh biểu hiện căn bản: yêu quý con người (tôn trọng danh dự, sức khỏe, sẵn sàng giúp đỡ người khác, không dung túng bạo lực) và tôn trọng sự khác biệt giữa mọi người (thấu cảm phong cách cá nhân, đa dạng văn hóa). Khung lý thuyết làm sáng tỏ 4 khái niệm nền tảng: lòng nhân ái, giáo dục lòng nhân ái, quản lý giáo dục lòng nhân ái và chuẩn hiệu trưởng trường trung học cơ sở.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu thu thập dữ liệu thông qua cỡ mẫu khảo sát đại diện gồm 460 khách thể, bao gồm 30 cán bộ quản lý, 30 giáo viên trực tiếp giảng dạy khối lớp 6, 200 học sinh lớp 6 và 200 cha mẹ học sinh. Kỹ thuật chọn mẫu phân tầng kết hợp chọn mẫu thuận tiện được áp dụng tại 10 trường trung học cơ sở đại diện cho cả khu vực trung tâm và ven đô thị của thành phố Nam Định, điển hình như trường Trung học cơ sở Trần Đăng Ninh, Hoàng Văn Thụ, Phùng Chí Kiên và Lộc Hạ.

Lý do lựa chọn phương pháp phân tích định lượng kết hợp định tính xuất phát từ tính chất trừu tượng của giá trị đạo đức. Nghiên cứu sử dụng hệ thống phiếu điều tra theo thang đo Likert 5 mức độ để đo lường nhận thức và hành vi, sau đó xử lý bằng các công cụ toán thống kê chuyên biệt nhằm xác định điểm trung bình, độ lệch chuẩn và thứ bậc ưu tiên. Việc kết hợp quan sát sư phạm, phỏng vấn chuyên sâu và tham vấn chuyên gia giúp kết quả điều tra phản ánh trung thực bản chất thực trạng trong suốt tiến trình 8 tháng thực hiện đề tài.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Khảo sát thực tiễn tại các trường trung học cơ sở thành phố Nam Định làm nổi bật 4 phát hiện quan trọng:

Thứ nhất, mức độ nhận thức về tầm quan trọng của việc giáo dục lòng nhân ái có sự chênh lệch đáng kể giữa người dạy và người học. Trong khi cán bộ quản lý và giáo viên đánh giá mức độ rất quan trọng với điểm trung bình đạt 4.52 trên thang điểm 5.00 (tương đương 90.4%), thì mức độ nhận thức sâu sắc ở học sinh chỉ đạt điểm trung bình 3.85 (tương đương 77.0%), tạo ra khoảng cách chênh lệch 13.4% về nhận thức giữa hai đối tượng.

Thứ hai, về phương pháp giáo dục, có tới 82% giáo viên vẫn quen thuộc với việc truyền tải lòng nhân ái qua phương pháp giảng giải, đàm thoại một chiều trong các môn học như Ngữ văn hay Giáo dục công dân. Ngược lại, các phương pháp kích hoạt cảm xúc và rèn luyện kỹ năng thực tế như phương pháp đóng vai hoặc học tập dự án phục vụ cộng đồng chỉ chiếm khoảng 38.5% tần suất triển khai tại các lớp học.

Thứ ba, hoạt động quản lý còn bộc lộ sự bất đối xứng giữa các khâu chức năng. Khâu lập kế hoạch được triển khai bài bản với 85% đơn vị xếp loại tốt, nhưng khâu chỉ đạo phối hợp giữa nhà trường, gia đình và cộng đồng chỉ đạt 62.4% hiệu quả thực tế; công tác kiểm tra, đánh giá phẩm chất theo tiêu chí định lượng hành vi chỉ đạt mức 58.7%.

Thứ tư, thống kê kết quả hạnh kiểm giai đoạn 2018-2022 cho thấy dù tỷ lệ học sinh đạt hạnh kiểm Khá và Tốt lên tới hơn 96.5%, song khoảng 28% cha mẹ học sinh được phỏng vấn cho rằng con em mình vẫn còn lúng túng trong việc thể hiện sự quan tâm, sẻ chia công việc nhà và thiếu kỹ năng hóa giải xung đột với bạn bè.

Thảo luận kết quả

Các số liệu thực trạng trong luận văn được minh họa rõ nét qua hệ thống 21 bảng thống kê chi tiết và sơ đồ hóa mối quan hệ tương hỗ giữa các khâu quản lý. Khi biểu diễn dữ liệu bằng biểu đồ cột so sánh điểm trung bình nhận thức và biểu đồ mạng nhện phản ánh mức độ đồng bộ giữa 4 chức năng quản trị, sự đứt gãy giữa nhận thức lý thuyết và hành động thực tiễn hiện lên rất rõ ràng.

Nguyên nhân chính của tình trạng trên là do áp lực thi đua thành tích học thuật, sĩ số lớp học đông (thường dao động trên 40 học sinh một lớp) và sự thiếu hụt quỹ thời gian dành cho các hoạt động trải nghiệm thực tế (chương trình hiện tại chỉ bố trí khoảng 3 tiết mỗi tuần cho Hoạt động trải nghiệm, hướng nghiệp). Kết quả này hoàn toàn tương đồng với các nghiên cứu giáo dục của Đặng Thành Hưng và Hoàng Thị Phương, chỉ ra rằng giáo dục giá trị sống không thể đạt kết quả bền vững nếu chỉ dừng lại ở bài giảng lý thuyết trên lớp mà thiếu đi sự tương tác trải nghiệm với môi trường xã hội.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm giải quyết triệt để các rào cản trên, luận văn đề xuất 4 nhóm giải pháp quản lý đồng bộ với mục tiêu, mốc thời gian và chủ thể rõ ràng:

Thứ nhất, tổ chức bồi dưỡng nâng cao nhận thức và năng lực thực thi cho đội ngũ sư phạm. Ban Giám hiệu 10 trường trung học cơ sở cần phối hợp với Phòng Giáo dục và Đào tạo tổ chức các hội thảo chuyên đề vào quý 3 hàng năm trước thềm năm học mới, phấn đấu đạt mục tiêu 95% giáo viên nắm vững kỹ thuật tích hợp giá trị nhân ái vào kế hoạch bài dạy.

Thứ hai, chỉ đạo đổi mới phương pháp dạy học liên môn và đẩy mạnh hoạt động trải nghiệm thực tế. Tổ chuyên môn cần biên soạn ngân hàng tối thiểu 50 tình huống đạo đức thực tế, bảo đảm mỗi học kỳ 100% học sinh được tham gia ít nhất 2 hoạt động thiện nguyện hoặc phục vụ cộng đồng cụ thể tại địa phương trong suốt năm học 2022-2023 và các giai đoạn tiếp theo.

Thứ ba, hoàn thiện cơ chế phối hợp chặt chẽ giữa 3 môi trường: Nhà trường, Gia đình và Xã hội. Ban Giám hiệu và Giáo viên chủ nhiệm cần thiết lập quy chế phối hợp định kỳ ngay trong tháng 9 đầu năm học, ứng dụng nền tảng số để duy trì kênh liên lạc thường xuyên, phấn đấu đạt trên 90% gia đình tham gia đánh giá phản hồi định kỳ 1 lần mỗi tháng về sự tiến bộ phẩm chất của học sinh.

Thứ tư, đổi mới quy trình kiểm tra, đánh giá kết quả rèn luyện phẩm chất theo tiêu chí hành vi. Ban Giám hiệu cần chỉ đạo xây dựng bộ công cụ Rubrics đánh giá 4 mức độ gồm Tốt, Khá, Đạt, Chưa đạt, tích hợp hình thức tự đánh giá, đánh giá đồng đẳng và ý kiến từ phụ huynh vào cuối mỗi học kỳ nhằm bảo đảm 100% học sinh được đánh giá khách quan, thực chất.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung luận văn mang giá trị ứng dụng cao cho 4 nhóm đối tượng cụ thể:

Cán bộ quản lý trường trung học cơ sở bao gồm Hiệu trưởng và Phó Hiệu trưởng có thể khai thác trọn vẹn quy trình quản trị 4 chức năng để xây dựng kế hoạch giáo dục tổng thể, phân bổ nguồn lực và chuẩn hóa quy chế thi đua khen thưởng trong nhà trường.

Đội ngũ giáo viên bộ môn và giáo viên chủ nhiệm, đặc biệt là các thầy cô giảng dạy môn Ngữ văn, Giáo dục công dân và Tổng phụ trách Đội, có thể vận dụng trực tiếp hệ thống 5 phương pháp giáo dục tích cực cùng kho tư liệu tình huống thực tế vào bài giảng 45 phút trên lớp và các giờ sinh hoạt ngoại khóa.

Học viên cao học và nghiên cứu sinh chuyên ngành Quản lý giáo dục sẽ tìm thấy tài liệu tham khảo giá trị về phương pháp luận nghiên cứu thực chứng, cách mạng hóa công cụ điều tra trên 460 mẫu khảo sát và kỹ thuật xử lý dữ liệu toán thống kê đáng tin cậy.

Ban đại diện cha mẹ học sinh và các tổ chức xã hội tại địa phương có thể sử dụng các chỉ dẫn trong công trình để thấu hiểu đặc điểm tâm lý tuổi dậy thì từ 11 đến 15 tuổi, từ đó đồng hành cùng nhà trường tạo dựng môi trường sinh hoạt an toàn, nhân ái cho trẻ vị thành niên.

Câu hỏi thường gặp

Luận văn đóng góp điểm mới nào về mặt lý luận cho quản lý giáo dục trung học cơ sở? Công trình đã hệ thống hóa hoàn chỉnh mô hình quản lý giáo dục phẩm chất nhân ái theo chu trình 4 chức năng quản lý gắn kết trực tiếp với các tiêu chuẩn đầu ra của Chương trình Giáo dục phổ thông 2018, biến các khái niệm đạo đức trừu tượng thành các chỉ số hành vi đo lường được.

Vì sao tác giả lựa chọn nghiên cứu mẫu khảo sát 460 khách thể tại 10 trường thành phố Nam Định? Quy mô 460 khách thể gồm 60 cán bộ, giáo viên và 400 học sinh, phụ huynh tại 10 trường đại diện đầy đủ cho các khu vực đô thị trung tâm và ven đô, bảo đảm độ tin cậy và tính khái quát khoa học cao cho toàn bộ bức tranh giáo dục địa phương.

Làm thế nào để đánh giá phẩm chất nhân ái của học sinh một cách khách quan, tránh hình thức? Nghiên cứu đề xuất bộ tiêu chí Rubrics phân hóa 4 cấp độ hành vi cụ thể trong sinh hoạt hàng ngày, kết hợp dữ liệu đa chiều từ bản thân học sinh, nhận xét của bạn học cùng lớp, giáo viên chủ nhiệm và ý kiến ghi nhận từ cha mẹ.

Mức độ cần thiết và tính khả thi của các biện pháp quản lý được khẳng định ra sao qua khảo nghiệm? Kết quả khảo nghiệm lấy ý kiến từ các chuyên gia và cán bộ quản lý cho thấy 100% ý kiến đồng thuận đánh giá 5 biện pháp đề xuất ở mức rất cần thiết và rất khả thi, với tỷ lệ tán thành trung bình đạt trên 88%.

Mô hình liên kết giữa nhà trường và gia đình trong luận văn được vận hành như thế nào? Mô hình hoạt động qua quy chế phối hợp minh bạch gồm 3 kênh: trao đổi thông tin tư vấn tâm lý định kỳ, tham gia đồng hành trong các chuyến đi trải nghiệm thiện nguyện và phối hợp chấm điểm phiếu rèn luyện phẩm chất định kỳ mỗi tháng một lần.

Kết luận

Nghiên cứu về quản lý giáo dục lòng nhân ái cho học sinh trung học cơ sở tại thành phố Nam Định mang lại 5 đóng góp học thuật và thực tiễn cốt lõi:

  • Xác lập hệ thống cơ sở lý luận vững chắc về quản lý giáo dục phẩm chất nhân ái tiếp cận theo chuẩn đầu ra của Chương trình Giáo dục phổ thông 2018.
  • Đánh giá trung thực, khách quan thực trạng giáo dục và quản lý giáo dục tại 10 trường trung học cơ sở qua bộ số liệu khảo sát 460 khách thể.
  • Đề xuất hệ thống giải pháp quản trị đồng bộ từ nhận thức, phương pháp dạy học liên môn đến kiểm tra đánh giá theo tiêu chí hành vi.
  • Khẳng định tính cấp thiết và tính khả thi vượt trội của các biện pháp với độ đồng thuận đạt trên 88% qua khảo nghiệm thực tiễn.
  • Cung cấp tài liệu tham khảo chuẩn mực phục vụ công tác bồi dưỡng cán bộ quản lý và giáo viên phổ thông tại các địa phương.

Kế hoạch tiếp theo cần tập trung chuyển giao kết quả nghiên cứu, tổ chức tập huấn nhân rộng mô hình tại các cơ sở giáo dục trên địa bàn tỉnh Nam Định trong giai đoạn 2023-2025. Ban Giám hiệu các nhà trường và quý thầy cô giáo hãy chủ động ứng dụng đồng bộ các giải pháp quản lý này nhằm kiến tạo một môi trường học đường giàu lòng trắc ẩn, yêu thương và nhân văn.