Chương 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VỀ QUẢN LÝ GIÁO DỤC HƯỚNG NGHIỆP TRONG TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG 1. Lịch sử nghiên cứu vấn đề 1. Trên thế giới Mục tiêu giáo dục của trường THPT không chỉ là đào tạo kiến thức phổ thông, mà quan trọng hơn là sau khi rời khỏi ghế nhà trường, mỗi học sinh phải tự khẳng định được hướng đi tiếp của mình, đó là chọn được một nghề phù hợp với năng lực, nguyện vọng, khả năng của bản thân, hoàn cảnh gia đình và yêu cầu phát triển nhân lực của địa phương, của đất nước. Ở lĩnh vực nghề nghiệp, việc chọn nghề và nhất là mối quan hệ giữa người lao động với nghề nghiệp đã được nhiều nhà khoa học trên thế giới quan tâm nghiên cứu nhằm giúp cho thanh thiếu niên, học sinh có sự chọn lực nghề phù hợp với năng lực, thể lực, trí tuệ, hứng thú cá nhân và yêu cầu kinh tế của đất nước.
Trên thế giới đã có nhiều tác giả với nhiều công trình nghiên cứu về hướng nghiệp. Năm 1849, những người làm công tác hướng nghiệp ở Pháp đã xuất bản cuốn sách “Hướng dẫn chọn nghề” nhằm giúp đỡ thanh niên trong việc lựa chọn nghề nghiệp để sử dụng có hiệu quả năng lực lãnh đạo của thế hệ trẻ. Năm 1883, ở Mỹ, nhà tâm lý học Ph.Ganton đã trình bày công tình thử nghiệm (Test) với mục đích lựa chọn nghề. Vào đầu thế kỷ XX ở Mỹ, Anh, Pháp, Thụy Điển đã xuất hiện các cơ sở dịch vụ hướng nghiệp, họ đã tư vấn cho thanh niên chọn được nghề thích hợp với khả năng của bản thân và các nghề đang có nhu cầu tuyển dụng trong xã hội.
Bên cạnh đó, còn có các công trình nghiên cứu QLGDHN ở trường THPT của các nhà nghiên cứu như: Các nhà nghiên cứu của Tổ chức nghiên cứu về lao động kỹ thuật và kinh tế trong hoạt động dạy học Cộng hòa liên bang Đức với các công trình nghiên cứu về vấn đề cải cách nội dung, phương pháp và hình thức tổ chức dạy học lao động nghề nghiệp; các nhà khoa học sư phạm ở Viện Hàn lâm khoa học giáo dục Cộng hòa dân chủ Đức đã đề cập đến vấn đề cơ sở khoa học sư phạm và nội dung tổ chức dạy học lao động nghề nghiệp cho học sinh. Ở Viện nghiên cứu giáo dục Nhật Bản đã nghiên cứu vấn đề bồi dưỡng tri thức và những kỹ năng cơ bản của những ngành nghề cần thiết cho học sinh phổ thông. Qua nghiên cứu đã kết luận: Học sinh THPT phải được bồi dưỡng tri thức và kỹ năng cơ bản của những ngành nghề cần thiết trong xã hội, có thái độ tôn trọng đối với lao động và cá khả năng lựa chọn ngành nghề tương lai phù hợp với mỗi cá nhân. Ở Nhật Bản, giáo dục đã sớm chú ý đến vấn đề hoàn thiện nội dung, hình thức dạy học kỹ thuật nhằm cung cấp tri thức, rèn luyện kỹ năng lao động nghề nghiệp và phát triển tư duy sáng tạo cho học sinh phổ thông.
Chính vì vậy, Nhật Bản đã giải quyết tốt mối quan hệ giữa học vấn văn hóa phổ thông với kiến thức lao động – nghề nghiệp ở tất cả các bậc học. Trong những năm qua, nhiều cuộc cải cách giáo dục ở Nhật Bản đã tiến hành với mục đích đảm bảo cho giáo dục phổ thông đáp ứng được các yêu cầu pháp triển kinh tế của đất nước. Ngày nay, vấn đề đào tạo nguồn nhân lực phù hợp với tình hình phát triển của từng địa phương, từng vùng, từng khu vực đã trở thành yếu tố cơ bản, quyết định đến sự phát triển, thịnh vượng và trường tồn của mỗi quốc gia. Nhận thức được điều đó nên các nước đều cố gắng xây dựng cho đất nước mình một nguồn lực lao động đông đảo về số lượng, mạnh về chất lượng.
Do vậy vai trò của giáo dục được đặt lên hàng đầu và theo đó GDHN được có vị trí đặc biệt trong chính sách giáo dục của nhiều nước trên thế giới. Ở Việt Nam So với các nước trên thế giới, các công trình nghiên cứu về QLGDHN nói chung và trong trường THPT nói riêng còn mới mẻ cả về lý thuyết và trong hoạt động thực tiễn, nhưng vấn đề này đã được nhiều nhà nghiên cứu quan tâm và đề cập đến với nhiều góc độ khác nhau. Vào đầu những năm 80 của thế kỷ XX các tác giả như: Phạm Hoàng Gia, Lê Sơn, Phạm tất Dong, Đặng Danh Ánh đã nêu ra một số cơ sở tâm lý, nội dung của công tác hướng nghiệp. Những sản phẩm nghiên cứu của các tác giả này là cơ sở để ngày 19/3/1981, Chính phủ đã ban hành Quyết định 126/CP về “Công tác hướng nghiệp trong trường phổ thông và việc sử dụng hợp lý học sinh cấp THCS và THPT tốt nghiệp ra trường”.
Quyết định này đã tạo hành lang pháp lý cho sự phát triển của công tác hướng nghiệp, nhất là hướng nghiệp cho học sinh phổ thông. Để triển khai quyết định trên, ngày 17/11/1981, Bộ GD – ĐT ban hành thông tư số 31/TT hướng dẫn thực hiện quyết định số 126/CP cho các cơ quan quản lý giáo dục, trường phổ thông các cấp và các cơ quan liên ngành. Năm 2003 Bộ Giáo dục và Đào tạo có chỉ thị số 33/2003/CT-BGD&ĐT “Về tăng cường GDHN cho học sinh phổ thông”, và tiếp theo đó trong phương hướng nhiệm vụ từng năm học, GDHN được quan tâm chỉ đạo cụ thể là Công văn số 8410/BGD&ĐT-VP về việc hướng dẫn thực hiện nhiệm vụ giáo dục lao động – hướng nghiệp năm học 2007-2008 gởi các Sở GD-ĐT “Nghiêm túc triển khai thực hiện đủ hoạt động GDHN ở các trường THCS, THPT …” và “Đẩy mạnh công tác tư vấn hướng nghiệp cho HS phổ thông để góp phần phân luồng và chuẩn bị cho học sinh lớp 9 lựa chọn các ban học ở THPT hợp lý và giúp học sinh lớp 12 lựa chọn học lên hoặc đi vào cuộc sống lao động”. Trong những năm gần đây, do nhận thấy tầm quan trọng đặc biệt của công tác Giáo dục hướng nghiệp cho học sinh THPT, một số nhà nghiên cứu như Phạm Tất Dong, Đặng Danh Ánh, Nguyễn Đức Trí … đã đề cập đến nhiều khía cạnh trong công tác quản lý GDHN cho học sinh THPT.
Một số công trình nghiên cứu về công tác GDHN ở cấp Bộ như: Đề tài cấp bộ năm 2009 “Tham vấn hướng nghiệp cho học sinh trung học phổ thông – thực trạng ở Việt Nam và kinh nghiệm Quốc tế” do Lê Thị Thanh Hương làm chủ nhiệm [18]; báo cáo tổng kết nhiệm vụ khoa học và công nghệ cấp Bộ năm 2012 “Khảo sát, đánh giá thực trạng giáo dục hướng nghiệp cho học sinh trung học phổ thông” do Phan Văn Nhân – Viện khoa học giáo dục Việt Nam làm chủ nhiệm [24]; bên cạnh đó còn có gần 30 báo cáo, tham luận khoa học tại Hội thảo của Khoa Sư phạm Đại học Quốc gia Hà Nội kết hợp với Viện nghiên cứu Quốc gia về Lao động và Hướng nghiệp Pháp, đồng thời tổ chức hội thảo khoa học quốc tế về GDHN với chủ đề: “Đối thoại Pháp – Á về các vấn đề và hướng đi của Khoa học và Giáo dục hướng nghiệp”. Tóm lại, trên lĩnh vực GDHN cho học sinh THPT, nhìn chung các công trình của các tách giả đều tập trung vào nghiên cứu cơ sở lý thuyết và thực tiễn cùa các công tác hướng nghiệp với mục đích, ý nghĩa, nội dung, hình thức hướng nghiệp cho học sinh phổ thông. giờ đây đã trở thành một vấn đề xã hội mang tính toàn cầu sâu sắc nhưng các công trình nghiên cứu về quản lý Giáo dục hướng nghiệp cho học sinh THPT ở trong nước cũng như ở nước ngoài còn ít, chưa đi sâu nghiên cứu chi tiết từng vấn đề. Tuy nhiên các công trình đó rất có giá trị về mặt phương pháp luận và cơ sở lý luận giúp ích cho việc thực hiện đề tài nghiên cứu này.
Một số khái niệm 1. Quản lý Khái niệm QL là một khái niệm rất chung, tổng quát. Nó dùng cho cả quá trình quản lý xã hội. Quá trình quản lý này được chia ra theo lĩnh vực QL cơ bản tương ứng với các loại hình hoạt động chủ yếu của con người như: QL sản xuất, QL kinh tế; QL chính trị - xã hội và QL đời sống tinh thần.
Nhưng ở đây, chúng ta chỉ xét khái niệm QL theo hướng QLGD. Có nhiều quan niệm khác nhau về khái niệm QL: - Quản lý là những tác động có định hướng, có kế hoạch của chủ thể quản lý đến đối tượng bị quản lý trong tổ chức để vận hành tổ chức, nhằm đạt được mục đích nhất định. - Quản lý là những tác động của chủ thể quản lý trong việc huy động, phát huy, kết hợp, sử dụng, điều chỉnh, điều phối các nguồn lực trong và ngoài tổ chức một cách tối ưu nhằm đạt mục đích của tổ chức với hiệu quả cao nhất. - Quản lý là đạt tới mục tiêu của tổ chức bằng cách vận dụng một cách sáng tạo các hoạt động của chức năng quản lý như: Kế hoạch hóa, tổ chức.
chỉ đạo thực hiện và kiểm tra. Với những quan niệm trên, có thể hiểu quản lý là tác động có định hướng, có chủ đích của chủ thể quản lý thông qua việc thực hiện sáng tạo các chức năng quản lý để đạt được mục tiêu của tổ chức và làm cho tổ chức vận hành tiến lên một trạng thái mới về chất. Khi xem xét, nghiên cứu về quản lý người ta đã nhận định quản lý như là một ngành khoa học thực sự, vì nó có cơ sở lý luận là những khái niệm, phạm trù, có tính quy luật khách quan để từ đó những nhà quản lý vận dụng đưa ra các quyết định phù hợp với điều kiện khách quan. Quản lý được xem là một ngành khoa học vì nó có đối tượng, có nhiệm vụ và phương pháp nghiên cứu.
Do được xem xét trên nền tảng khoa học về quản lý nên xuất hiện nhiều lĩnh vực quản lý khác nhau và trong mỗi lĩnh vực, do đặc điểm hoạt động riêng mà quản lý có những tính đặc thù và phức tạp nhất định và trong đó QLGD là một trong những lĩnh vực quản lý phức tạp. Quản lý giáo dục Giáo dục và QLGD là sự tồn tại song hành. Nếu nói giáo dục là hiện tượng XH tồn tại lầu dà cùng với XH loài người thì cũng có thể nói như thế về QLGD. Theo tác giả Trần Kiểm, khái niệm “quản lý giáo dục” có nhiều cấp độ.
Ít nhất có hai cấp độ chủ yếu: cấp vĩ mô và cấp vi mô.