Chương 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VỀ QUẢN LÍ GIÁO DỤC QUYỀN VÀ BỔN PHẬN TRẺ EM CHO HỌC SINH TRUNG HỌC CƠ SỞ THÔNG QUA HOẠT ĐỘNG TRẢI NGHIỆM 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề i) Một số nghiên cứu về vấn đề giáo dục quyền và bổn phận trẻ em Vấn đề quyền trẻ em được nghiên cứu bởi các tổ chức và cá nhân trong mối quan tâm chung về quyền con người bởi trẻ em cũng được xem là một con người độc lập, quyền trẻ em cũng là quyền con người có tính đến đặc điểm lứa tuổi. Những nghiên cứu chính thức về quyền trẻ em được đẩy mạnh sau khi công ước quốc tế về quyền trẻ em ra đời. Các vấn đề nghiên cứu tập trung xung quanh trẻ em cùng bàn luận về các quyền của trẻ em trên nhiều phương diện khác nhau.
Năm 2004, Tổ chức cứu trợ trẻ em của Liên hợp quốc đã xuất bản tài liệu bàn về giảng dạy quyền con người và tổ chức thực hành tại trường tiểu học có tên Teaching human rights: Practical activities primary an secondary schools (Dẫn theo [19]). Đây là tài liệu giúp học sinh nhận biết những quyền con người cơ bản, đó cũng là những quyền mà trẻ em được hưởng. Giáo dục Q&BP trẻ em trên thế giới chủ yếu diễn ra trong các hoạt động song hành cùng với quá trình học tập tri thức trong nhà trường. Tại các quốc gia phát triển có nhiều chính sách phục vụ trực tiếp cho các đối tượng trẻ em như trẻ em nghèo trong các khu “ổ chuột”, trẻ em mắc bệnh hiểm nghèo.
Mặc dù công ước quốc tế có đề cập đến nội dung quyền của trẻ em dân tộc thiểu số song do đặc điểm dân cư khác nhau nên vấn đề giáo dục và thực hiện các quyền và bổn phận của trẻ em dân tộc thiểu số chưa được nhắc đến trong các công trình nghiên cứu trên phạm vi toàn thế giới. Ở Việt Nam, những nghiên cứu về hoạt động giáo dục Q&BP trẻ em trong nhà trường và các chương trình hành động vì trẻ em có tác dụng giáo dục cộng 6 download by : skknchat@gmail.com đồng đã được thực hiện. Trong các chương trình này có rất nhiều nhà giáo dục, nhà nghiên cứu đã quan tâm đưa ra các vấn đề về Q&BP của trẻ em, bàn luận và khởi thảo các công trình phổ biến kiến thức, nâng cao hiểu biết cho cộng đồng về các quyền của trẻ em cũng như những bổn phận mà trẻ phải thực hiện. Vũ Ngọc Bình là tác giả tiên phong trong những nghiên cứu về quyền trẻ em và giáo dục các Q&BP trẻ em.
Với rất nhiều cuốn sách viết về nội dung này như: “Những điều cần biết về quyền trẻ em” của NXB Chính trị Quốc gia năm 19973 [3]; “Giới thiệu Công ước của Liên hợp quốc về quyền trẻ em” của NXB Chính trị Quốc gia năm 2002 [4]. Tác giả Trịnh Hòa Bình [2] có bài viết “Sự hiểu biết giữa gia đình và trẻ em về vấn đề quyền trẻ em hiện nay” trong mục xã hội học thực nghiệm của tạp chí Xã hội học số 4 năm 2005 đã đưa ra kết quả của cuộc điều tra về kiến thức, thái độ và hành vi của cộng đồng về quyền trẻ em rất đáng phải lưu tâm. Để đảm bảo các quyền của trẻ em và yêu cầu hợp lí về trách nhiệm của trẻ cần bắt đầu từ sự hiểu biết của cha mẹ đối với con cái trong gia đình. Tuy nhiên dấu gạch nối này cần phải được định hướng lại cho phù hợp hơn, phần lớn kết quả điều tra thể hiện cha mẹ coi trọng việc cung cấp cho con cái một đời sống vật chất đảm bảo nhiều hơn việc chăm sóc cho đời sống tinh thần của đứa trẻ.
Như vậy liệu có đủ để đánh giá việc đảm bảo các quyền của trẻ em, hay biết cách đòi hỏi trách nhiệm phù với với con mình? Vấn đề giáo dục Q&BP trẻ em còn nhận được sự quan tâm của các tổ chức như: quỹ nhi đồng liên hợp quốc (UNICEF) và một số tổ chức phi chính phủ tại Việt Nam như: PLAN, Radda Barner… đã tiến hành các chương trình giáo dục Q&BP trẻ em cho các đối tượng, đặc biệt là trẻ em thông qua các hoạt động xã hội và công tác tuyên truyền. Một trong những hoạt động nổi bật để tăng cường giáo dục Q&BP trẻ em phải kể đến đó là việc mở các lớp tập huấn về quyền trẻ em cho giáo viên và cán bộ quản lí giáo dục được khởi thảo bởi tổ chức cứu trợ trẻ em Thụy Điển Radda Bernen từ năm 2000 đến 2007. Thông 7 download by : skknchat@gmail.com qua các đợt tập huấn, giáo viên và những người làm công tác quản lí trong các cơ sở giáo dục được trang bị đầy đủ nhận thức về các quyền trẻ em đồng thời còn được rèn luyện các kỹ năng để tổ chức thành công các hoạt động giáo dục cho học sinh tại trường [24]. ii) Một số nghiên cứu về vấn đề giáo dục quyền và bổn phận trẻ em thông qua hoạt động trải nghiệm Xu hướng thực hiện nâng cao nhận thức của học sinh về các quyền và bổn phận của trẻ gắn với các hoạt động sống được các nhà trường quan tâm thực hiện từ lâu.
Ở Thụy Điển, Anh và một số nước Châu Âu, quyền trẻ em đã được đưa vào nhà trường để giáo dục học sinh. Ở Pêru, Ensanvado vấn đề giáo dục quyền được đưa vào dưới hình thức ngoại khoá. Ở Thái Lan và một số nước Đông Nam Á, vấn đề giáo dục quyền được đưa vào nhà trường dưới hình thức “trường học bạn hữu”, trong đó phát huy tính thân thiện và các mối quan hệ trong nhà trường để giáo dục các quyền trẻ em cho học sinh theo tinh thần Công ước quốc tế về quyền trẻ em (dẫn theo [19]). Đối với hoạt động giáo dục Q&BP trẻ em hiện nay, tại hầu hết các nhà trường đều thực hiện theo hướng tích hợp trong các hoạt động giáo dục ngoài giờ lên lớp hoặc trong trải nghiệm môn học ưu thế như Đạo đức… Một trong các tác giả nghiên cứu về quyền trẻ em thông qua hoạt động giáo dục NGLL là tác giả Nguyễn Thị Việt Hà [9].
Công trình nghiên cứu về hoạt động giáo dục các Q&BP tương ứng cho học sinh tiểu học trong các hoạt động GDNGLL ở nhà trường. Đây là công trình nghiên cứu có ý nghĩa tạo ra luận cứ khoa học đi đến khẳng định vai trò của hoạt động giáo dục NGLL với nội dung giáo Q&BP trẻ em trong nhà trường. Giáo dục Q&BP trẻ em ở không chỉ diễn ra trong các nhà trường mà được thực hiện trong giáo dục xã hội thông qua các tổ chức, các chương trình giáo dục phổ biến kiến thức trên các phương tiện thông tin đại chúng. Có nhiều chương trình hành động quốc gia diễn ra với sự hợp tác của nhiều tổ chức trong nước và quốc tế nhằm thực hiện các quyền của trẻ em cùng như tăng cường 8 download by : skknchat@gmail.com giáo dục nhận thức của cộng đồng về vấn đề đảm bảo quyền trẻ em như hỗ trợ dinh dưỡng trẻ em, chăm sóc sức khỏe, các chương trình vui chơi, giải trí, các chương trình gameshow thiếu nhi.
Thông qua việc trải nghiệm những hoạt động này học sinh được trang bị thêm những hiểu biết về các quyền và bổn phận cơ bản của mình. iii) Những nghiên cứu về quản lí giáo dục quyền và bổn phận trẻ em thông qua hoạt động trải nghiệm Trên thế giới, việc tổ chức giáo dục quyền và bổn phận trẻ em lồng ghép với các hoạt động trải nghiệm cho học sinh còn là hình thức mới mẻ và xa lạ. Tại Việt Nam hoạt động này diễn ra còn khá nhỏ lẻ và chủ yếu tại các trường học ở những thành phố lớn như Hà Nội, TP. HCM… Kể từ khi chương trình giáo dục phổ thông năm 2018 công bố, hoạt động trải nghiệm trở thành nội dung bắt buộc trong chương trình giáo dục.
Hoạt động trải nghiệm có ưu thế để lồng ghép các nội dung giáo dục khác nhau tăng cơ hội thực hành, thực tế cho học sinh vì vậy được các nhà trường chú ý coi trọng trong tổ chức và quản lí. Tuy nhiên trên thực tế, các tác giả nghiên cứu về quản lí các nội dung giáo dục thông qua hoạt động trải nghiệm khá phong phú như: Tác giả Nguyễn Thế Trung nghiên cứu đề tài “Quản lí giáo dục giá trị sống thông qua hoạt động trải nghiệm sáng tạo ở các trường THCS huyện Hiệp Hòa, tỉnh Bắc Giang” [27] Tác giả Trương Khánh Thành nghiên cứu đề tài về “Quản lí giáo dục bản sắc văn hóa dân tộc thông qua hoạt động trải nghiệm cho học sinh trường PTDT nội trú THCS Đại từ, Huyện Đại từ, Tỉnh Thái Nguyên” [25]. Xu hướng nghiên cứu này rất phổ biến tuy nhiên hiện chưa có công trình nghiên cứu nào về quản lí giáo dục quyền và bổn phận trẻ em thông qua hoạt động trải nghiệm. Chính vì lí do đó, tác giả lựa chọn nghiên cứu đề tài về quản lý giáo dục quyền và bổn phận trẻ em thông qua hoạt động trải nghiệm nhằm góp phần nâng cao chất lượng giáo dục nói chung và hiệu quả của hoạt động giáo dục quyền và bổn phận trẻ em cho học sinh THCS trên địa bàn nghiên cứu nói riêng.
9 download by : skknchat@gmail. Khái niệm cơ bản của đề tài 1. Khái niệm quyền trẻ em, bổn phận trẻ em giáo dục quyền và bổn phận trẻ em * Quyền trẻ em Quyền trẻ em ở đây được tiếp cận dưới góc độ quyền con người, là một bộ phận hợp thành quyền con người. Do xuất phát từ quan điểm trẻ em cũng là con người, là thành viên của xã hội và là công dân của nhà nước.
Các em là đối tượng đặc biệt và có những quyền nhất định, có quyền yêu cầu đảm bảo các quyền con người mà đối với trẻ em được gọi là quyền trẻ em. Theo tác giả Nguyễn Thị Ngọc: “Quyền trẻ em là những điều mà trẻ em được hưởng, được làm, được tôn trọng và thực hiện nhằm đảm bảo sự phát triển mọi mặt phù hợp với đặc điểm thể chất và trí tuệ của trẻ em, đáp ứng nhu cầu của trẻ em được luật pháp bảo hộ và cộng đồng xã hội thừa nhận” [19].