Tổng quan nghiên cứu

Chương trình Giáo dục phổ thông 2018 đánh dấu bước chuyển mình quan trọng của nền giáo dục Việt Nam từ phương thức truyền thụ kiến thức một chiều sang phát triển toàn diện phẩm chất và năng lực người học. Trong cấu trúc chương trình cấp trung học cơ sở, môn Giáo dục công dân giữ vị trí then chốt nhằm định hình thế giới quan, nhân sinh quan, bồi dưỡng nhân cách và ý thức trách nhiệm công dân cho thế hệ tương lai. Tuy nhiên, trên thực tế tại nhiều địa phương, môn học này từng bị xem là môn phụ, dẫn đến tình trạng dạy đan chéo môn giữa các tổ bộ môn tự nhiên và xã hội, khiến chất lượng truyền đạt kiến thức và kỹ năng thực hành đạo đức, pháp luật chưa đạt hiệu quả như kỳ vọng.

Tại quận Cẩm Lệ, thành phố Đà Nẵng, năm học 2020 - 2021 ghi nhận quy mô mạng lưới giáo dục gồm 6 trường trung học cơ sở với 178 lớp học và 7.579 học sinh. Dù 100% trường học đã đạt chuẩn quốc gia, công tác quản lý hoạt động dạy học môn Giáo dục công dân tại một số đơn vị vẫn bộc lộ tính hình thức, điều chỉnh nội dung mang tính chắp ghép cơ học và thiếu các giải pháp đánh giá năng lực thực chất. Khảo sát thực tế chỉ ra rằng có tới 25,7% học sinh không bao giờ tự học môn Giáo dục công dân ở nhà và 38,2% học sinh xem đây là môn học chưa thực sự quan trọng.

Xuất phát từ bối cảnh đó, đề tài nghiên cứu tập trung giải quyết vấn đề đổi mới phương thức quản trị trường học thông qua việc xác lập cơ sở khoa học và khảo sát toàn diện thực trạng tại 6 trường trung học cơ sở trên địa bàn quận Cẩm Lệ trong giai đoạn 2018 - 2021. Mục tiêu trọng tâm của nghiên cứu là đề xuất hệ thống 7 biện pháp quản lý đồng bộ nhằm nâng cao chất lượng dạy học môn Giáo dục công dân, thúc đẩy tỷ lệ học sinh khá giỏi đạt trên 85% và chuẩn hóa 100% năng lực sư phạm của đội ngũ giáo viên bộ môn theo định hướng phát triển phẩm chất và năng lực học sinh.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên sự tích hợp các học thuyết quản lý học hiện đại và lý thuyết sư phạm tiến bộ. Về lý thuyết quản lý, đề tài vận dụng nguyên lý tối ưu hóa quy trình của Frederick Taylor, mô hình phối hợp nỗ lực tập thể của Harold Koontz và định nghĩa của Giáo sư Trần Kiểm về quản lý giáo dục như một hệ thống tác động có chủ đích nhằm điều phối tối ưu ba nguồn lực cốt lõi gồm nhân lực, vật lực và tài lực. Về lý thuyết sư phạm, nghiên cứu kế thừa quan điểm lấy người học làm trung tâm của nhà giáo dục John Dewey với luận điểm học sinh là mặt trời quy tụ mọi phương tiện giáo dục, kết hợp tư tưởng của J.Comenxki về việc kích thích tư duy độc lập và năng lực tự chiếm lĩnh tri thức của học sinh.

Nghiên cứu làm sáng tỏ 5 khái niệm nền tảng:

  1. Quản lý giáo dục: Hệ thống tác động có mục đích, có kế hoạch của chủ thể quản lý nhằm vận hành các cơ sở giáo dục đạt mục tiêu đào tạo nhân cách học sinh.
  2. Quản lý hoạt động dạy học: Quá trình lập kế hoạch, tổ chức, chỉ đạo và kiểm tra, đánh giá hoạt động giảng dạy của giáo viên và hoạt động học tập của học sinh.
  3. Phẩm chất học sinh: Tổ hợp các đặc tính tâm lý, chuẩn mực đạo đức tạo nên giá trị xã hội của cá nhân, bao gồm 5 phẩm chất chủ yếu theo Chương trình 2018 là yêu nước, nhân ái, chăm chỉ, trung thực và trách nhiệm.
  4. Năng lực học sinh: Khả năng huy động và vận dụng tổng hòa kiến thức, kỹ năng, thái độ để giải quyết thành công các nhiệm vụ trong học tập và đời sống thực tiễn.
  5. Dạy học phát triển năng lực môn Giáo dục công dân: Quá trình sư phạm lấy chuẩn đầu ra về năng lực đặc thù (điều chỉnh hành vi, phát triển bản thân, tìm hiểu và tham gia hoạt động kinh tế - xã hội) làm căn cứ thiết kế bài học, tổ chức trải nghiệm và đánh giá kết quả học tập.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu kết hợp chặt chẽ giữa nguồn dữ liệu thứ cấp từ các báo cáo ngành giáo dục quận Cẩm Lệ và dữ liệu sơ cấp thu thập qua điều tra xã hội học. Cỡ mẫu khảo sát chính thức bao gồm 233 khách thể, phân bổ cụ thể: 23 cán bộ quản lý (gồm 3 chuyên viên Phòng Giáo dục và Đào tạo quận Cẩm Lệ và 20 cán bộ quản lý các trường học), 70 giáo viên trực tiếp giảng dạy môn Giáo dục công dân và 140 học sinh trung học cơ sở.

Phương pháp chọn mẫu phân tầng kết hợp ngẫu nhiên thuận tiện được triển khai trên toàn bộ 6 trường trung học cơ sở công lập trên địa bàn quận gồm: Đặng Thai Mai, Nguyễn Công Trứ, Nguyễn Thị Định, Nguyễn Thiện Thuật, Nguyễn Văn Linh và Trần Quý Cáp. Việc lựa chọn phương pháp này đảm bảo tính đại diện đa dạng về quy mô trường lớp, điều kiện cơ sở vật chất và đặc điểm kinh tế - xã hội giữa các phường đô thị hóa nhanh và vùng ven.

Nghiên cứu sử dụng phương pháp thống kê toán học làm công cụ phân tích chủ đạo. Dữ liệu từ phiếu hỏi sử dụng thang đo Likert 5 mức độ (từ 1 điểm - Rất yếu/Không quan trọng đến 5 điểm - Rất tốt/Rất quan trọng) được nhập và xử lý bằng phần mềm bảng tính nhằm tính toán điểm trung bình (Mean), độ lệch chuẩn và tỷ lệ phần trăm. Lý do lựa chọn phương pháp này là nhằm định lượng hóa chính xác mức độ nhận thức, hiệu quả thực thi các chức năng quản lý và kiểm định độ tin cậy khoa học của các giải pháp đề xuất. Toàn bộ quy trình khảo sát, phỏng vấn chuyên sâu và xử lý số liệu được triển khai xuyên suốt giai đoạn 2018 - 2021.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Khảo sát thực tiễn tại 6 trường trung học cơ sở quận Cẩm Lệ mang lại 4 phát hiện quan trọng:

Thứ nhất, nhận thức của đội ngũ cán bộ quản lý và giáo viên về tầm quan trọng của việc dạy học phát triển phẩm chất, năng lực đạt mức rất cao. Điểm trung bình chung về nhận thức đạt 4,19/5 điểm. Trong đó, 87,3% cán bộ quản lý và giáo viên đánh giá nhận thức ở mức tốt và rất tốt (33,8% rất tốt, 53,5% tốt, 12,7% khá, không có tỷ lệ trung bình hay yếu). Đặc biệt, 83,3% đối tượng khảo sát thể hiện tinh thần quyết tâm cao trong việc đồng thuận và ủng hộ chuyển đổi phương pháp dạy học.

Thứ hai, tồn tại khoảng cách lớn giữa thái độ yêu thích môn học và hành vi tự giác rèn luyện của học sinh. Dù 68,4% học sinh khẳng định rất thích các tiết học Giáo dục công dân (31,6% đánh giá ở mức bình thường), nhưng có tới 38,2% học sinh cho rằng môn học này không quan trọng và chỉ 24,1% đánh giá môn học rất quan trọng. Thống kê về mức độ chuyên cần cho thấy 25,7% học sinh thừa nhận không bao giờ tự học môn Giáo dục công dân tại nhà, 56,3% học không thường xuyên và chỉ 18% duy trì thói quen học tập đều đặn. Khi phỏng vấn sâu nhóm học sinh lớp 7 và lớp 8 tại trường Trung học cơ sở Nguyễn Văn Linh, có 8/15 học sinh cho biết nguyên nhân coi đây là môn phụ bắt nguồn từ định hướng thi cử của gia đình và thầy cô.

Thứ ba, việc đảm bảo mục tiêu môn học đạt mức tốt với điểm trung bình tổng thể 3,94/5 điểm. Tuy nhiên, có sự chênh lệch rõ rệt giữa mục tiêu trang bị kiến thức chuẩn mực đạo đức, pháp luật (đạt điểm trung bình 3,98/5 điểm với 74,9% ý kiến đánh giá từ tốt đến rất tốt) và mục tiêu rèn luyện kỹ năng thực hành hành vi, giải quyết vấn đề kinh tế - xã hội (đạt điểm trung bình 3,90/5 điểm, với 74,2% đánh giá từ tốt đến rất tốt, 22,6% mức khá và 3,2% mức trung bình).

Thứ tư, công tác triển khai chuyên môn đã bám sát Công văn 5512/BGDĐT-GDTrH với 100% các trường thực hiện dạy học theo chủ đề (2 chủ đề/môn/học kỳ). Tuy nhiên, việc áp dụng các hình thức kiểm tra đánh giá hiện đại qua dự án học tập và hoạt động trải nghiệm chỉ chiếm khoảng 30% đến 40% ở những trường có cơ sở vật chất thuận lợi như trường Trung học cơ sở Nguyễn Thiện Thuật hay trường Trung học cơ sở Nguyễn Văn Linh, trong khi các đơn vị còn lại chủ yếu dừng ở mức kiểm tra viết truyền thống.

Thảo luận kết quả

Sự chênh lệch giữa nhận thức của giáo viên và thái độ học tập của học sinh xuất phát từ ba nguyên nhân cốt lõi:

  • Áp lực từ các kỳ thi tuyển sinh lớp 10 tập trung vào môn Toán, Ngữ văn và Tiếng Anh khiến phụ huynh và học sinh có tâm lý học lệch.
  • Công tác quản lý của Ban Giám hiệu một số trường vẫn nặng về hành chính, kiểm tra hồ sơ sổ sách hơn là giám sát sự chuyển biến hành vi thực tế của học sinh.
  • Đội ngũ giáo viên giảng dạy còn một bộ phận dạy chéo môn chưa được đào tạo bài bản về phương pháp dạy học dự án và tích hợp trải nghiệm.

So với các nghiên cứu tại địa bàn huyện Lục Nam (tỉnh Nam Định) hay Quận 7 (Thành phố Hồ Chí Minh), quận Cẩm Lệ sở hữu lợi thế vượt trội khi 100% trường học đều đạt chuẩn quốc gia. Tuy nhiên, rào cản chung của các đô thị là chưa thiết lập được cơ chế phối hợp ba môi trường: nhà trường - gia đình - xã hội trong việc giám sát hành vi công dân của học sinh ngoài phạm vi lớp học.

Dữ liệu khảo sát được biểu diễn trực quan thông qua biểu đồ cột thể hiện mức độ nhận thức của cán bộ quản lý (Hình 2.1) và đồ thị phân bổ tỷ lệ đánh giá mục tiêu dạy học (Hình 2.2). Các biểu đồ phản ánh rõ nét sự phân hóa giữa tỷ lệ hiểu biết chuẩn mực đạo đức (đạt 74,9% mức tốt và rất tốt) và khả năng chuyển hóa thành hành vi ứng xử đời thường (chỉ đạt 74,2%), minh chứng cho yêu cầu cấp bách phải đổi mới toàn diện quy trình quản lý kiểm tra đánh giá theo hướng tiếp cận năng lực hành động.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả nghiên cứu lý luận và thực trạng, 5 nhóm giải pháp quản lý trọng tâm được đề xuất nhằm nâng cao chất lượng dạy học môn Giáo dục công dân:

  1. Nâng cao nhận thức và chuẩn hóa năng lực quản trị học đường: Tổ chức 02 khóa bồi dưỡng chuyên đề mỗi năm học cho 100% cán bộ quản lý và giáo viên bộ môn nhằm thống nhất tư duy chuyển đổi từ quản lý truyền thụ kiến thức sang quản trị kết quả đầu ra; chỉ tiêu đạt 100% cán bộ nắm vững tiêu chí đánh giá năng lực; timeline thực hiện từ quý III/2021 do Phòng Giáo dục và Đào tạo quận Cẩm Lệ chủ trì phối hợp cùng Ban Giám hiệu các trường.

  2. Tái cấu trúc kế hoạch dạy học theo hướng mở: Chỉ đạo Tổ chuyên môn rà soát, tinh giản và tích hợp nội dung bài học thành tối thiểu 02 chủ đề dạy học tích hợp liên môn mỗi học kỳ theo đúng tinh thần Công văn 5512/BGDĐT-GDTrH; đảm bảo 100% giáo viên chủ động biên soạn kế hoạch bài dạy gắn với tình huống thực tiễn địa phương; hoàn thành trong học kỳ I năm học 2021 - 2022 dưới sự điều hành của Ban Giám hiệu.

  3. Đổi mới phương pháp giảng dạy gắn liền trải nghiệm thực tế: Triển khai phương pháp dạy học theo dự án, đóng vai xử lý tình huống pháp luật và tham quan thực địa tại các cơ quan tư pháp, di tích lịch sử địa phương; nâng tỷ lệ thời lượng dành cho hoạt động trải nghiệm thực hành lên tối thiểu 30% tổng quỹ thời gian môn học; áp dụng liên tục từ năm học 2021 - 2022 do giáo viên bộ môn trực tiếp thực hiện.

  4. Đa dạng hóa công cụ và hình thức kiểm tra đánh giá: Chuyển đổi tối thiểu 50% các bài đánh giá định kỳ và thường xuyên từ bài viết lý thuyết sang đánh giá qua sản phẩm dự án, hồ sơ học tập (portfolio) và nhật ký quan sát hành vi; xây dựng bộ tiêu chí rubric tường minh nhằm lượng hóa chính xác sự tiến bộ về phẩm chất của học sinh; thời gian hoàn thiện khung tiêu chí trong năm học 2021 - 2022 do Tổ chuyên môn phụ trách.

  5. Xây dựng quy chế phối hợp đa lực lượng giáo dục: Ký kết thỏa thuận hợp tác liên ngành giữa nhà trường, Hội Cha mẹ học sinh, Đoàn Thanh niên và Công an phường nhằm theo dõi, đánh giá hạnh kiểm của 100% học sinh tại nơi cư trú; định kỳ tổ chức giao ban đánh giá 1 lần mỗi học kỳ do Ban Giám hiệu và Ban đại diện cha mẹ học sinh đồng chủ trì.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung nghiên cứu mang giá trị học thuật và tính ứng dụng thực tiễn cao cho 4 nhóm đối tượng:

  1. Cán bộ quản lý Phòng Giáo dục và Đào tạo quận, huyện: Tiếp cận khung lý thuyết quản lý dạy học chuẩn mực và quy trình 7 giải pháp chỉ đạo chuyên môn cấp cơ sở. Tài liệu hỗ trợ trực tiếp cho công tác hoạch định chính sách giáo dục địa phương, xây dựng kế hoạch bồi dưỡng giáo viên và thanh tra chuyên môn hàng năm.

  2. Ban Giám hiệu và Tổ trưởng chuyên môn các trường THCS: Sử dụng bộ công cụ khảo sát thực trạng gồm 233 mẫu chuẩn hóa và quy trình thiết kế kế hoạch giáo dục nhà trường theo Công văn 5512/BGDĐT-GDTrH. Đây là cẩm nang giúp tái cấu trúc sinh hoạt tổ chuyên môn và chuyển đổi hình thức đánh giá học sinh hiệu quả.

  3. Giáo viên trực tiếp giảng dạy môn Giáo dục công dân: Nắm vững phương pháp thiết kế bài học theo định hướng phát triển phẩm chất, kỹ thuật dạy học dự án và cách xây dựng rubric đánh giá năng lực thực hành. Giáo viên có thể vận dụng để biên soạn giáo án điện tử, thiết kế các chủ đề tích hợp liên môn và nâng cao chất lượng bài giảng E-Learning.

  4. Học viên cao học, nghiên cứu sinh chuyên ngành Quản lý giáo dục và Giáo dục học: Tham khảo mô hình nghiên cứu thực chứng, phương pháp xử lý dữ liệu thống kê Likert 5 mức độ và hệ thống trích dẫn khoa học chuẩn mực để phát triển các đề tài luận văn, luận án về quản trị nhà trường trong bối cảnh đổi mới giáo dục.

Câu hỏi thường gặp

1. Chương trình Giáo dục phổ thông 2018 đòi hỏi môn Giáo dục công dân cấp THCS phát triển những năng lực đặc thù nào? Chương trình GDPT 2018 quy định môn Giáo dục công dân THCS tập trung hình thành 3 năng lực đặc thù gồm: năng lực điều chỉnh hành vi đạo đức và pháp luật, năng lực phát triển bản thân, và năng lực tìm hiểu, tham gia hoạt động kinh tế - xã hội. Đồng thời, môn học còn rèn luyện 3 năng lực chung gồm tự chủ - tự học, giao tiếp - hợp tác, và giải quyết vấn đề sáng tạo thông qua các tình huống thực tiễn.

2. Thực trạng nhận thức của giáo viên và học sinh quận Cẩm Lệ về môn học có điểm gì đáng chú ý? Kết quả khảo sát 233 đối tượng chỉ ra sự đối lập rõ rệt: 87,3% cán bộ quản lý và giáo viên nhận thức ở mức tốt và rất tốt về vị trí môn học (điểm trung bình 4,19/5), nhưng có tới 38,2% học sinh vẫn xem Giáo dục công dân là môn phụ và 25,7% không bao giờ tự học ở nhà. Điều này phản ánh tâm lý học lệch xuất phát từ áp lực thi cử chuyển cấp.

3. Làm thế nào để đánh giá chính xác phẩm chất và năng lực học sinh thay vì kiểm tra lý thuyết đơn thuần? Để đánh giá đúng năng lực, nhà trường cần chuyển đổi tối thiểu 50% hình thức kiểm tra sang đánh giá quá trình thông qua hồ sơ học tập, sản phẩm dự án và nhật ký quan sát hành vi. Khảo sát tại 6 trường THCS quận Cẩm Lệ chứng minh rằng việc đánh giá qua hoạt động thực tiễn giúp đo lường chính xác 74,2% mức độ chuyển hóa kiến thức thành hành vi văn hóa của học sinh.

4. Biện pháp quản lý nào mang tính đột phá nhất trong hệ thống giải pháp của luận văn? Biện pháp đổi mới phương pháp dạy học gắn với hoạt động trải nghiệm thực tế và dạy học theo dự án được xem là khâu đột phá then chốt. Giải pháp này khắc phục triệt để lối dạy học truyền thụ một chiều, biến các chuẩn mực pháp luật trừu tượng thành trải nghiệm cụ thể thông qua tối thiểu 02 chủ đề tích hợp mỗi học kỳ, giúp 100% học sinh chủ động chiếm lĩnh tri thức.

5. Mô hình nghiên cứu và giải pháp tại quận Cẩm Lệ có khả năng nhân rộng sang các địa phương khác không? Hệ thống giải pháp hoàn toàn có thể nhân rộng tại các trường THCS trên cả nước vì được xây dựng trên cơ sở lý luận chuẩn mực và quy định chung của Bộ Giáo dục và Đào tạo. Khung khảo sát 233 mẫu tại 6 trường đạt chuẩn quốc gia cung cấp bài học kinh nghiệm giá trị cho các đô thị đang triển khai Chương trình GDPT 2018.

Kết luận

  • Luận văn hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về quản lý hoạt động dạy học môn Giáo dục công dân theo định hướng phát triển phẩm chất và năng lực học sinh cấp trung học cơ sở.
  • Khảo sát và định lượng hóa thành công thực trạng dạy học tại 6 trường THCS quận Cẩm Lệ với 233 mẫu điều tra, phản ánh chính xác điểm trung bình nhận thức của giáo viên đạt 4,19/5 điểm và thực trạng 25,7% học sinh chưa có ý thức tự học.
  • Xác lập hệ thống 7 biện pháp quản lý đồng bộ, khả thi, bám sát các yêu cầu cốt lõi của Chương trình GDPT 2018 và hướng dẫn chuyên môn tại Công văn 5512/BGDĐT-GDTrH.
  • Khẳng định vai trò quyết định của việc kết hợp phương pháp dạy học dự án, hoạt động trải nghiệm và đa dạng hóa công cụ đánh giá quá trình trong việc hình thành nhân cách học sinh.
  • Cung cấp nguồn cứ liệu khoa học và thực tiễn vững chắc cho các cấp quản lý giáo dục, hiệu trưởng trường phổ thông và giảng viên các trường sư phạm trong hoạch định chính sách giáo dục.

Lộ trình triển khai đồng bộ các giải pháp được khuyến nghị thực hiện theo 3 giai đoạn xuyên suốt từ năm học 2021 - 2022 đến năm học 2024 - 2025, tiến hành sơ kết định kỳ sau mỗi học kỳ nhằm kịp thời điều chỉnh kế hoạch giảng dạy. Các cơ sở giáo dục trung học cơ sở và bạn đọc quan tâm có thể tra cứu toàn văn luận văn tại thư viện Trường Đại học Sư phạm - Đại học Đà Nẵng để ứng dụng hiệu quả vào công tác quản trị và giảng dạy thực tế.