Tổng quan nghiên cứu

Trong bối cảnh hội nhập quốc tế và cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư, môn Tiếng Anh giữ vị trí then chốt trong việc trang bị công cụ giao tiếp toàn cầu cho thế hệ trẻ. Theo quy định của Thông tư số 32/2018/TT-BGDĐT ban hành Chương trình Giáo dục phổ thông mới, môn Tiếng Anh đã trở thành môn học bắt buộc xuyên suốt từ lớp 3 đến lớp 12. Tại thành phố Đà Nẵng – một trung tâm kinh tế, du lịch và dịch vụ trọng điểm của miền Trung, việc nâng cao năng lực ngoại ngữ cho học sinh tiểu học là nhiệm vụ có tính chiến lược. Tuy nhiên, tại địa bàn quận Liên Chiểu, công tác dạy và học ngoại ngữ đang đứng trước áp lực gia tăng dân số cơ học rất lớn. Trong năm học 2020-2021, toàn quận có 13 trường tiểu học với 392 lớp và 16.002 học sinh, sĩ số bình quân đạt 40,9 học sinh mỗi lớp. Mặc dù chương trình thí điểm 4 tiết mỗi tuần đã được triển khai tại toàn bộ 13 trường tiểu học, hiệu quả quản lý hoạt động dạy học môn Tiếng Anh vẫn chưa tương xứng với yêu cầu đổi mới căn bản và toàn diện giáo dục.

Mục tiêu trọng tâm của nghiên cứu là hệ thống hóa cơ sở lý luận, khảo sát và đánh giá toàn diện thực trạng quản lý hoạt động dạy học môn Tiếng Anh tại 13 trường tiểu học trên địa bàn quận Liên Chiểu giai đoạn từ năm 2018 đến năm 2021. Trên cơ sở đó, tác giả xác lập hệ thống 4 nhóm giải pháp quản lý có tính khả thi cao nhằm giải quyết dứt điểm các điểm nghẽn về tổ chức chuyên môn, phương pháp giảng dạy và điều kiện cơ sở vật chất. Ý nghĩa thực tiễn của công trình nghiên cứu thể hiện qua việc cung cấp các căn cứ khoa học giúp đội ngũ cán bộ quản lý nâng cao tỷ lệ học sinh đạt chuẩn Bậc 1 theo Khung năng lực ngoại ngữ 6 bậc dùng cho Việt Nam, đồng thời tối ưu hóa nguồn lực giáo dục của địa phương trong giai đoạn 2021-2025.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên nền tảng lý luận quản lý giáo dục hiện đại của các học giả Đặng Quốc Bảo, Trần Kiểm và Kondakov, khẳng định quản lý trường học là hệ thống những tác động có mục đích, có kế hoạch của chủ thể quản lý đến tập thể sư phạm và học sinh nhằm hiện thực hóa mục tiêu giáo dục.

Bên cạnh đó, đề tài ứng dụng thuyết Sư phạm tương tác của tác giả Lê Quang Sơn làm khung phân tích chủ đạo. Theo mô hình này, hoạt động dạy học là một chỉnh thể toàn vẹn gồm 4 thành tố có mối quan hệ tương tác hữu cơ: Người dạy, Người học, Tri thức khoa học và Môi trường sư phạm. Trong dạy học ngoại ngữ, người dạy đóng vai trò định hướng, tổ chức các hoạt động giao tiếp; người học là chủ thể tích cực tự chiếm lĩnh tri thức; môi trường học tập cung cấp phương tiện kỹ thuật và không gian ngôn ngữ thực tế.

Nghiên cứu cũng tích hợp đường hướng dạy học ngôn ngữ giao tiếp gắn với các văn bản quy phạm pháp luật như Quyết định số 1400/QĐ-TTg về Đề án Ngoại ngữ Quốc gia, Thông tư số 01/2014/TT-BGDĐT ban hành Khung năng lực ngoại ngữ 6 bậc dùng cho Việt Nam, và Quyết định số 1659/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ. Các khái niệm công cụ được chuẩn hóa trong luận văn bao gồm: Quản lý giáo dục, Hoạt động dạy học tiếng Anh, Quản lý hoạt động dạy học tiếng Anh, và Quản lý môi trường sư phạm ngoại ngữ.

Phương pháp nghiên cứu

Để bảo đảm tính khách quan và độ tin cậy khoa học, đề tài triển khai phương pháp nghiên cứu hỗn hợp kết hợp giữa định tính và định lượng trên cỡ mẫu khảo sát gồm 474 khách thể: 24 cán bộ quản lý, 40 giáo viên tiếng Anh, 200 học sinh và 210 phụ huynh học sinh tại 13/13 trường tiểu học thuộc quận Liên Chiểu. Phương pháp chọn mẫu phân tầng kết hợp toàn thể được áp dụng để bao quát cả các trường khu vực trung tâm đô thị như Trường Tiểu học Ngô Sĩ Liên, Nguyễn Văn Trỗi, Phan Phu Tiên lẫn các trường khu vực vùng ven như Hải Vân, Hồng Quang, Triệu Thị Trinh.

Trong bối cảnh dịch bệnh diễn biến phức tạp vào tháng 7 và tháng 8 năm 2021, công cụ khảo sát trực tuyến qua Google Forms được sử dụng linh hoạt để thu thập dữ liệu bằng bảng hỏi thiết kế theo thang đo 4 mức độ. Tác giả tiến hành phỏng vấn sâu chuyên gia, kiểm tra đối chiếu trực tiếp 04 loại hồ sơ quản lý chuyên môn gồm giáo án, kế hoạch cá nhân, sổ dự giờ và hồ sơ tài sản thiết bị dạy học. Toàn bộ dữ liệu thu thập được xử lý bằng các thuật toán thống kê toán học, tính toán điểm trung bình, độ lệch chuẩn và tỷ lệ phần trăm nhằm làm rõ thực trạng công tác quản lý dạy học tiếng Anh trong giai đoạn 2018-2021.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Khảo sát thực tiễn tại 13 trường tiểu học quận Liên Chiểu đã làm sáng tỏ bức tranh toàn diện về đội ngũ và điều kiện dạy học môn Tiếng Anh:

Về đội ngũ giáo viên, toàn quận có 40 giáo viên tiếng Anh với 90% đạt trình độ đại học chính quy, 7,5% có trình độ thạc sĩ và 2,5% trình độ cao đẳng. Xét theo chuẩn năng lực ngoại ngữ, có 67,5% giáo viên đạt chứng chỉ B2 theo khung tham chiếu châu Âu, 25% đạt trình độ C1, nhưng vẫn còn 7,5% giáo viên có trình độ dưới chuẩn B1. Độ tuổi bình quân của giáo viên là 36,5 tuổi, trong đó nhóm dưới 40 tuổi chiếm 47,5% và có đến 57,5% giáo viên đạt thâm niên công tác từ 10 năm trở lên.

Về đội ngũ cán bộ quản lý, 100% trong số 24 cán bộ quản lý có trình độ đại học trở lên, bao gồm 12,5% thạc sĩ quản lý giáo dục, 29,2% cử nhân quản lý giáo dục và 58,3% có chứng chỉ bồi dưỡng quản lý. Tuy nhiên, 87,5% cán bộ quản lý có độ tuổi trên 40 và 37,5% có thâm niên quản lý trên 10 năm, tạo ra bề dày kinh nghiệm nhưng độ nhạy bén trong đổi mới phương pháp giảng dạy ngoại ngữ còn hạn chế.

Về cơ cấu tổ chức và quy mô lớp học, 100% các trường tiểu học được khảo sát chưa thành lập Tổ bộ môn Tiếng Anh độc lập mà giáo viên ngoại ngữ vẫn phải sinh hoạt ghép trong Tổ chuyên môn Văn hóa. Đáng chú ý, tại khối lớp 3 với 95 lớp và 3.849 học sinh, có đến 83 lớp (chiếm 87,4%) ghi nhận sĩ số từ 36 học sinh trở lên, đẩy sĩ số bình quân toàn quận lên mức 40,9 học sinh mỗi lớp, cá biệt một số trường trung tâm lên tới 45 đến 48 học sinh mỗi lớp.

Thảo luận kết quả

Dữ liệu khảo sát phản ánh nguyên nhân gốc rễ của những bất cập xuất phát từ tốc độ đô thị hóa và áp lực gia tăng dân số cơ học tại một quận công nghiệp trẻ. Số lượng học sinh tiểu học toàn quận đã tăng vọt từ 6.323 học sinh năm 2005 lên 16.002 học sinh năm 2021 (mức tăng hơn 153%), trong khi quy mô mạng lưới chỉ duy trì cố định 13 trường học. Khi trình bày số liệu qua bảng ma trận đối chiếu giữa chuẩn quy định của Điều lệ trường tiểu học (tối đa 35 học sinh mỗi lớp) và biểu đồ phân bố sĩ số thực tế, có thể nhận thấy rõ sự quá tải về không gian lớp học gây trở ngại lớn cho việc tổ chức các hoạt động giao tiếp nhóm.

Bên cạnh đó, kết quả nghiên cứu chỉ ra sự phân hóa chất lượng rõ nét giữa các trường trung tâm và trường vùng ven. Học sinh tại các trường trung tâm có cơ hội tiếp cận trung tâm ngoại ngữ và giáo viên bản ngữ từ 1 đến 2 tiết mỗi tuần thông qua nguồn lực xã hội hóa, trong khi học sinh vùng ven chủ yếu dựa vào thời lượng học trên lớp. Việc thiếu vắng tổ chuyên môn tiếng Anh độc lập khiến công tác bồi dưỡng kỹ thuật đánh giá 4 kỹ năng Nghe, Nói, Đọc, Viết chưa được triển khai đồng bộ, dẫn đến việc kiểm tra định kỳ vẫn nghiêng về ngữ pháp và đọc hiểu truyền thống.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả nghiên cứu lý luận và thực tiễn, tác giả đề xuất hệ thống 4 nhóm giải pháp quản lý đồng bộ nhằm nâng cao chất lượng dạy học môn Tiếng Anh:

Thứ nhất, nâng cao nhận thức và chuẩn hóa năng lực đội ngũ giáo viên: Ban Giám hiệu các trường phối hợp với Phòng Giáo dục và Đào tạo tổ chức các khóa bồi dưỡng chuyên sâu về phương pháp sư phạm tương tác và công nghệ dạy học số. Mục tiêu đặt ra là đạt 100% giáo viên tiếng Anh đạt chuẩn năng lực ngoại ngữ B2 và C1 trong giai đoạn 2021-2023, đồng thời xóa bỏ hoàn toàn tỷ lệ 7,5% giáo viên chưa đạt chuẩn.

Thứ hai, tối ưu hóa công tác quản lý hoạt động dạy học và chuyên môn: Thành lập Tổ bộ môn Tiếng Anh độc lập tại các trường có từ 3 giáo viên trở lên hoặc tổ chức sinh hoạt chuyên môn liên trường định kỳ 2 tuần một lần. Hiệu trưởng chỉ đạo đổi mới khâu ra đề kiểm tra, bảo đảm 100% các bài đánh giá định kỳ bao phủ đủ 4 kỹ năng Nghe, Nói, Đọc, Viết, trong đó kỹ năng Nói chiếm tỷ trọng ít nhất 20% tổng điểm số.

Thứ ba, nâng cao hiệu quả quản lý hoạt động học và tự học của học sinh: Xây dựng ngân hàng học liệu điện tử tự luyện và thành lập Câu lạc bộ Tiếng Anh tại 13/13 trường tiểu học trong năm học 2021-2022. Đẩy mạnh hướng dẫn học sinh phương pháp tự học qua Internet, phấn đấu đạt trên 80% học sinh khối 3, 4, 5 hình thành thói quen tự học ngoại ngữ tại nhà trước năm 2024.

Thứ tư, tăng cường quản lý cơ sở vật chất và phát triển môi trường ngôn ngữ: Ban Giám hiệu chủ động tham mưu Ủy ban nhân dân quận đầu tư xây dựng phòng học bộ môn tiếng Anh chuyên biệt trang bị bảng tương tác thông minh ActiveBoard và màn hình đa phương tiện cho 100% các trường trước năm 2025. Mở rộng huy động nguồn lực xã hội hóa hợp pháp để mời giáo viên bản ngữ tham gia giảng dạy tăng cường từ 1 đến 2 tiết mỗi tuần.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Luận văn là tài liệu tham khảo có giá trị ứng dụng cao cho 4 nhóm đối tượng sau:

Cán bộ quản lý giáo dục cấp quận và ban giám hiệu các trường tiểu học: Tài liệu cung cấp khung giải pháp thực chứng để tổ chức, phân công chuyên môn, thành lập tổ bộ môn ngoại ngữ và xây dựng quy chế kiểm tra đánh giá 4 kỹ năng phù hợp với điều kiện sĩ số đông trên 40 học sinh mỗi lớp.

Giáo viên giảng dạy môn Tiếng Anh cấp tiểu học: Giáo viên có thể khai thác các mô hình sư phạm tương tác, phương pháp thiết kế bài giảng lấy học sinh làm trung tâm, kỹ thuật điều hành hoạt động nhóm và cách xây dựng tiêu chí đánh giá năng lực giao tiếp theo Khung 6 bậc.

Học viên cao học và nghiên cứu sinh chuyên ngành Quản lý giáo dục: Công trình là nghiên cứu điển hình về quy trình thiết kế công cụ khảo sát đa đối tượng (24 cán bộ quản lý, 40 giáo viên, 200 học sinh, 210 phụ huynh), phương pháp xử lý dữ liệu qua Google Forms và kỹ thuật kết hợp phân tích định tính với định lượng.

Các nhà hoạch định chính sách giáo dục địa phương: Luận văn cung cấp bức tranh dữ liệu cụ thể về áp lực tăng dân số cơ học và cơ sở vật chất tại 13 trường tiểu học, hỗ trợ công tác quy hoạch mạng lưới trường lớp và bố trí ngân sách đầu tư phòng học ngoại ngữ đến năm 2030.

Câu hỏi thường gặp

Luận văn giải quyết vấn đề cấp bách nào trong quản lý dạy học tiếng Anh tại quận Liên Chiểu?
Nghiên cứu tập trung tháo gỡ điểm nghẽn giữa yêu cầu chuẩn hóa dạy học tiếng Anh 4 tiết mỗi tuần theo Chương trình Giáo dục phổ thông mới và thực tế quá tải sĩ số với bình quân 40,9 học sinh mỗi lớp tại 13 trường tiểu học. Công trình đề xuất mô hình quản lý đồng bộ giúp nâng cao hiệu quả giảng dạy trong điều kiện cơ sở vật chất còn hạn chế.

Tại sao thuyết Sư phạm tương tác được lựa chọn làm khung lý thuyết nền tảng?
Thuyết Sư phạm tương tác giải quyết triệt để mối quan hệ giữa 4 yếu tố: Người dạy, Người học, Tri thức và Môi trường. Trong môn ngoại ngữ tiểu học, lý thuyết này cung cấp cơ sở khoa học để chuyển đổi phương pháp từ truyền thụ một chiều sang tương tác đa chiều, kích thích tính chủ động giao tiếp của hơn 16.000 học sinh trên toàn địa bàn quận.

Đội ngũ giáo viên tiếng Anh tiểu học quận Liên Chiểu có những thuận lợi và khó khăn gì?
Thuận lợi nổi bật là 90% giáo viên đạt trình độ đại học, 25% đạt chuẩn C1 và 67,5% đạt chuẩn B2 với độ tuổi trung bình trẻ 36,5 tuổi. Tuy nhiên, khó khăn lớn nhất là 100% các trường chưa có tổ bộ môn tiếng Anh riêng và vẫn còn 7,5% giáo viên chưa đạt chuẩn năng lực B1 cần được đào tạo lại.

Giải pháp nào giúp khắc phục sự chênh lệch chất lượng giữa trường trung tâm và trường vùng ven?
Tác giả đề xuất đẩy mạnh sinh hoạt chuyên môn liên trường, chia sẻ nguồn học liệu số dùng chung giữa các trường có điều kiện thuận lợi và trường khó khăn. Đồng thời, quận cần ưu tiên phân bổ ngân sách trang thiết bị nghe nhìn cho các trường vùng ven như Hải Vân, Hồng Quang để tạo sự bình đẳng trong tiếp cận giáo dục.

Làm thế nào để triển khai đánh giá toàn diện 4 kỹ năng trong điều kiện lớp học đông học sinh?
Luận văn khuyến nghị ứng dụng ngân hàng câu hỏi điện tử để kiểm tra kỹ năng Nghe và Đọc trực tuyến, kết hợp kiểm tra kỹ năng Nói định kỳ thông qua thuyết trình nhóm nhỏ hoặc đóng vai tình huống. Cách làm này giúp giáo viên tối ưu hóa thời gian kiểm tra mà vẫn đánh giá chính xác năng lực giao tiếp của từng học sinh.

Kết luận

Công trình nghiên cứu đã hoàn thành toàn diện các mục tiêu khoa học và thực tiễn đề ra:

  • Hệ thống hóa hoàn chỉnh cơ sở lý luận về quản lý hoạt động dạy học môn Tiếng Anh tiểu học theo tiếp cận sư phạm tương tác hiện đại.
  • Cung cấp bộ dữ liệu thực chứng chuẩn xác từ 13 trường tiểu học, 24 cán bộ quản lý, 40 giáo viên, 200 học sinh và 210 phụ huynh học sinh trên địa bàn quận Liên Chiểu.
  • Nhận diện chính xác các rào cản cốt lõi về sĩ số bình quân cao (40,9 học sinh mỗi lớp), việc thiếu vắng tổ bộ môn độc lập và tỷ lệ 7,5% giáo viên chưa đạt chuẩn B1.
  • Xác lập hệ thống 4 nhóm giải pháp quản lý khả thi, đồng bộ từ khâu bồi dưỡng nhân lực, tổ chức chuyên môn đến phát triển môi trường cơ sở vật chất.
  • Khảo nghiệm và khẳng định tính cấp thiết cùng độ khả thi cao của các biện pháp đề xuất với sự đồng thuận lớn từ đội ngũ chuyên gia và cán bộ quản lý cơ sở.

Đóng góp lớn nhất của luận văn là xây dựng một cẩm nang giải pháp quản lý thực tế, giúp các trường tiểu học tại đô thị công nghiệp nâng cao chất lượng dạy học ngoại ngữ. Lộ trình tiếp theo đòi hỏi ngành giáo dục quận Liên Chiểu triển khai ngay việc thành lập tổ bộ môn tiếng Anh độc lập trong giai đoạn 2021-2023 và hoàn thành trang bị phòng học ngoại ngữ đa phương tiện trước năm 2025. Các nhà quản lý giáo dục và ban giám hiệu nhà trường cần khẩn trương vận dụng linh hoạt các khuyến nghị này vào thực tiễn quản trị nhằm tạo bước đột phá vững chắc cho chất lượng giáo dục toàn diện.