Tổng quan nghiên cứu

Quản lý đầu tư công giữ vai trò đòn bẩy đặc biệt quan trọng trong việc hoàn thiện kết cấu hạ tầng kinh tế - xã hội, xóa đói giảm nghèo và tạo động lực tăng trưởng bền vững tại các địa phương vùng cao. Huyện Thuận Châu, tỉnh Sơn La có diện tích tự nhiên 155 km2 với quy mô dân số gần 18 vạn người, là một trong 74 huyện nghèo của cả nước theo Quyết định số 353/QĐ-TTg ngày 15/3/2022 của Thủ tướng Chính phủ. Thực hiện Quyết định số 880/QĐ-TTg ngày 22/7/2022 của Thủ tướng Chính phủ, huyện đặt mục tiêu trọng tâm là hoàn thành mục tiêu thoát nghèo vào năm 2025 và trở thành huyện phát triển khá của tỉnh vào năm 2030.

Bối cảnh thực tế đòi hỏi nhu cầu vốn đầu tư công rất lớn cho hệ thống giao thông, thủy lợi, giáo dục, y tế và hạ tầng nông thôn mới. Tuy nhiên, hiệu quả phân bổ và sử dụng nguồn lực ngân sách nhà nước tại địa phương vẫn đối mặt với nhiều rào cản như tiến độ giải ngân chưa đồng đều, công tác khảo sát chuẩn bị đầu tư còn kéo dài và tỷ lệ giải phóng mặt bằng chưa đáp ứng yêu cầu.

Nghiên cứu được thực hiện nhằm hệ thống hóa cơ sở lý luận về quản lý nhà nước đối với đầu tư công cấp huyện, phân tích và đánh giá toàn diện thực trạng quản lý vốn đầu tư công trên địa bàn huyện Thuận Châu giai đoạn 2021-2023 với tổng kế hoạch vốn giao 3 năm đạt 882.556 triệu đồng. Từ việc chỉ ra những thành quả đạt được cùng các điểm nghẽn cốt lõi, đề tài xác lập hệ thống giải pháp và khuyến nghị mang tính khả thi cao nhằm nâng cao hiệu quả quản lý, tối ưu hóa tỷ lệ giải ngân trên 95% và bảo đảm chất lượng công trình phục vụ phát triển kinh tế - xã hội địa phương trong giai đoạn 2024-2025 và tầm nhìn 2030.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu xây dựng trên nền tảng lý thuyết quản lý kinh tế công và lý thuyết hàng hóa công cộng của kinh tế học hiện đại, kết hợp với các nguyên tắc quản trị công mới nhằm phân tích mối quan hệ giữa phân bổ nguồn lực ngân sách và hiệu quả đầu tư công. Luận văn tiếp cận các quy định pháp lý hiện hành, trọng tâm là Luật Đầu tư công năm 2019, Luật Ngân sách Nhà nước năm 2015, Luật Xây dựng sửa đổi năm 2020 cùng các văn bản hướng dẫn chi tiết gồm Nghị định số 40/2020/NĐ-CP, Nghị định số 06/2021/NĐ-CP về quản lý chất lượng thi công, Nghị định số 99/2021/NĐ-CP về thanh toán quyết toán dự án hoàn thành và Nghị định số 29/2021/NĐ-CP về giám sát đánh giá đầu tư.

Hệ thống khung phân tích tập trung vào các khái niệm cốt lõi:

  • Vốn đầu tư công: Nguồn lực tài chính nhà nước từ ngân sách nhà nước và các nguồn thu hợp pháp khác theo quy định tại khoản 22 Điều 4 Luật Đầu tư công 2019.
  • Chủ thể quản lý: Hội đồng nhân dân, Ủy ban nhân dân huyện, Phòng Tài chính - Kế hoạch, Phòng Kinh tế và Hạ tầng.
  • Đối tượng quản lý: Ban Quản lý dự án, Ủy ban nhân dân cấp xã làm chủ đầu tư và các đơn vị nhà thầu thi công, tư vấn giám sát.
  • Hiệu quả đầu tư công: Đánh giá đồng bộ trên ba phương diện tài chính thông qua giá trị hiện tại ròng, tỷ suất hoàn vốn nội bộ; hiệu quả kinh tế và hiệu quả an sinh xã hội.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu thứ cấp chính thống, thu thập trực tiếp từ các báo cáo định kỳ giai đoạn 2021-2023 của Ủy ban nhân dân huyện Thuận Châu, Phòng Tài chính - Kế hoạch, Ban Quản lý dự án đầu tư xây dựng huyện, Kho bạc Nhà nước Thuận Châu, Cục Thống kê tỉnh Sơn La và Sở Kế hoạch và Đầu tư tỉnh Sơn La.

Về quy mô và phương pháp chọn mẫu, đề tài khảo sát toàn bộ 238 dự án thuộc kế hoạch đầu tư công trung hạn giai đoạn 2021-2025, 153 dự án đã phê duyệt thiết kế kỹ thuật - dự toán giai đoạn 2021-2023 và 622 gói thầu thực hiện lựa chọn nhà thầu trên địa bàn. Việc lựa chọn phương pháp tổng điều tra toàn bộ danh mục dự án giúp đảm bảo tính đại diện tuyệt đối, phản ánh chính xác bức tranh quản lý vốn đầu tư công cấp huyện mà không bị sai lệch do chọn mẫu ngẫu nhiên.

Phương pháp phân tích số liệu kết hợp giữa thống kê mô tả, phương pháp so sánh đối chiếu giữa kế hoạch giao và giá trị thực hiện, phân tích tỷ trọng cơ cấu vốn qua phần mềm bảng tính chuyên dụng, cùng phương pháp quy nạp - diễn dịch nhằm đúc kết bản chất các hạn chế trong chu trình quản lý đầu tư từ khâu lập chủ trương, triển khai thi công đến thanh quyết toán hoàn thành.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Phân tích số liệu thực tế giai đoạn 2021-2023 trên địa bàn huyện Thuận Châu chỉ ra các kết quả trọng tâm sau:

Thứ nhất, quy mô nguồn vốn đầu tư công và hệ thống hạ tầng được mở rộng mạnh mẽ. Tổng kế hoạch vốn đầu tư công trung hạn giai đoạn 2021-2025 của huyện đạt 1.044.044 triệu đồng cho 238 công trình, trong đó nguồn ngân sách huyện là 898.718 triệu đồng chiếm 86,08%. Hạ tầng giao thông toàn huyện đạt 2.594,59 km, tỷ lệ cứng hóa đường huyện đạt 92,99% tương ứng 230,85 km trên tổng số 248,25 km. Toàn huyện quản lý 283 công trình thủy lợi, 100% dân số đô thị được dùng nước sạch. Lĩnh vực giáo dục có 1.030 trên 1.600 phòng học kiên cố đạt tỷ lệ 64,4%, có 44 trên 83 trường đạt chuẩn quốc gia đạt tỷ lệ 53,0%. Hệ thống y tế nâng tỷ lệ giường bệnh lên 15,37 giường trên một vạn dân, có 27 trên 29 xã đạt bộ tiêu chí quốc gia về y tế.

Thứ hai, tỷ lệ giải ngân vốn đầu tư công biến động mạnh và có xu hướng giảm sút qua từng năm. Tổng kế hoạch vốn giao 3 năm từ 2021 đến 2023 là 882.556 triệu đồng. Năm 2021, kế hoạch vốn giao 95.278 triệu đồng đạt tỷ lệ giải ngân tuyệt đối 100%. Tuy nhiên, năm 2022 kế hoạch vốn tăng lên 352.770 triệu đồng nhưng chỉ giải ngân được 239.142 triệu đồng đạt 67,79%, số vốn phải chuyển nguồn kéo dài sang năm sau là 101.697 triệu đồng. Năm 2023, kế hoạch vốn giao 434.508 triệu đồng, giải ngân đạt 281.127 triệu đồng tương ứng 64,7%, vốn chuyển nguồn là 69.445 triệu đồng.

Thứ ba, công tác đấu thầu và quyết toán có bước chuyển biến tích cực về tính công khai, minh bạch. Giai đoạn 2021-2023 đã thực hiện 622 gói thầu, trong đó chỉ định thầu 404 gói và đấu thầu rộng rãi 118 gói. Đáng chú ý, có 112 trên 118 gói thầu thực hiện qua mạng đạt tỷ lệ 95%. Về quyết toán, có 89 trên 98 công trình hoàn thành đã được phê duyệt quyết toán, trong đó 74 công trình được phê duyệt đúng thời hạn quy định đạt tỷ lệ 83,15%.

Thứ tư, bất cập trong công tác lập kế hoạch và điều chỉnh danh mục dự án. Trong giai đoạn 2021-2023, huyện phải thực hiện điều chỉnh kế hoạch đầu tư công trung hạn 07 lần và điều chỉnh kế hoạch vốn hàng năm 11 lần. Đồng thời có 17 dự án phải điều chỉnh thiết kế dự toán và 06 đoàn thanh tra, kiểm tra đã phát hiện sai phạm tập trung ở các khâu khảo sát, thi công xây lắp trụ sở và đường giao thông nông thôn.

Thảo luận kết quả

Diễn biến tỷ lệ giải ngân và cơ cấu nguồn vốn qua các năm có thể được mô tả trực quan qua biểu đồ dạng cột chồng kết hợp đường xu hướng tỷ lệ phần trăm giải ngân thực tế. Biểu đồ sẽ phản ánh rõ sự sụt giảm hiệu suất giải ngân khi quy mô vốn các Chương trình mục tiêu quốc gia tăng đột biến từ năm 2022.

Nguyên nhân chính của tình trạng tỷ lệ giải ngân năm 2022 và 2023 đạt thấp dưới 70% xuất phát từ cả yếu tố khách quan lẫn chủ quan:

  • Nguồn vốn từ các Chương trình mục tiêu quốc gia được cấp có thẩm quyền giao khá muộn, các văn bản quy định cơ chế quản lý đặc thù ban hành chưa đồng bộ gây lúng túng cho cấp cơ sở.
  • Nguồn thu tiền sử dụng đất năm 2023 chỉ đạt 82,3% dự toán và tập trung vào thời điểm cuối năm khiến thủ tục phân bổ bị động.
  • Công tác giải phóng mặt bằng gặp nhiều vướng mắc về xác định nguồn gốc đất và đơn giá bồi thường, làm kéo dài thời gian bàn giao mặt bằng thi công.
  • Năng lực của một số ban quản lý dự án cấp xã và đơn vị tư vấn thiết kế còn hạn chế, dẫn đến việc phải điều chỉnh thiết kế, dự toán nhiều lần.

So sánh với bài học thành công từ huyện Vĩnh Bảo (Hải Phòng) về công tác tuyên truyền quy hoạch xây dựng nông thôn mới và thành phố Sơn La về cơ chế vận động nhân dân hiến đất giải phóng mặt bằng theo phương châm nhà nước hỗ trợ nhân dân cùng làm, huyện Thuận Châu cần nhanh chóng tháo gỡ các nút thắt hành chính để phát huy tối đa hiệu quả nguồn vốn ngân sách.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm hoàn thiện công tác quản lý đầu tư công tại huyện Thuận Châu trong thời gian tới, nghiên cứu đề xuất 4 nhóm giải pháp trọng tâm:

  1. Nâng cao chất lượng lập, thẩm định và phê duyệt chủ trương đầu tư:
  • Thực hiện rà soát nghiêm ngặt quy hoạch phát triển kinh tế - xã hội trước khi phê duyệt danh mục dự án, kiên quyết loại bỏ các dự án chưa đủ điều kiện thủ tục hoặc đầu tư dàn trải.
  • Thiết lập mục tiêu giảm tỷ lệ dự án phải điều chỉnh quy mô, dự toán xuống dưới 5% trong giai đoạn 2024-2025.
  • Phòng Tài chính - Kế hoạch chủ trì phối hợp với các cơ quan chuyên môn hoàn thành thẩm định khả năng cân đối vốn trước ngày 20 tháng 7 hàng năm theo đúng quy trình Luật Đầu tư công 2019.
  1. Hoàn thiện công tác tổ chức thực hiện và đẩy nhanh giải ngân vốn:
  • Kiện toàn Hội đồng bồi thường, hỗ trợ tái định cư huyện, giải quyết dứt điểm các vướng mắc mặt bằng tại các dự án trọng điểm ngay từ quý 1 hàng năm.
  • Đặt mục tiêu nâng tỷ lệ giải ngân vốn đầu tư công đạt tối thiểu 95% kế hoạch vốn giao hàng năm.
  • Ban Quản lý dự án đầu tư xây dựng huyện tăng cường đôn đốc nhà thầu lập hồ sơ nghiệm thu theo hình thức cuốn chiếu, phối hợp Kho bạc Nhà nước thực hiện kiểm soát thanh toán trong thời gian từ 24 đến 48 giờ sau khi nhận đủ hồ sơ hợp lệ theo Nghị định số 99/2021/NĐ-CP.
  1. Tăng cường thanh tra, kiểm toán và phát huy vai trò giám sát cộng đồng:
  • Tổ chức kiểm tra định kỳ tối thiểu 2 cuộc mỗi năm đối với 100% các dự án chuyển tiếp và công trình khởi công mới trên địa bàn 29 xã, thị trấn.
  • Nâng cao năng lực cho 29 Ban giám sát đầu tư của cộng đồng theo quy định tại Nghị định số 29/2021/NĐ-CP, bảo đảm công khai thông tin dự án tại nhà văn hóa bản để người dân tham gia kiểm tra chất lượng thi công.
  1. Nâng cao năng lực đội ngũ cán bộ và đẩy mạnh chuyển đổi số:
  • Tổ chức tập huấn chuyên sâu về quản lý dự án, đấu thầu qua mạng cho 100% cán bộ làm công tác đầu tư công cấp huyện và cấp xã trong năm 2024.
  • Duy trì tỷ lệ đấu thầu qua mạng đạt 100% đối với các gói thầu bắt buộc theo lộ trình của Bộ Kế hoạch và Đầu tư.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nghiên cứu mang lại giá trị ứng dụng thiết thực cho 4 nhóm đối tượng cụ thể:

  1. Cán bộ lãnh đạo và chuyên viên tại các phòng ban chuyên môn cấp huyện:
  • Cung cấp khung hướng dẫn chi tiết về quy trình lập kế hoạch trung hạn, thẩm định chủ trương đầu tư và theo dõi thanh quyết toán vốn ngân sách.
  • Hỗ trợ xây dựng phương án phân bổ nguồn vốn tập trung, khắc phục tình trạng nợ đọng xây dựng cơ bản.
  1. Ủy ban nhân dân các xã, thị trấn và Ban Quản lý dự án cấp cơ sở:
  • Tài liệu tham khảo hữu ích trong việc thực thi các dự án thuộc 3 Chương trình mục tiêu quốc gia được phân cấp quản lý.
  • Nâng cao kỹ năng giám sát hiện trường, nghiệm thu khối lượng và quản lý hợp đồng thi công xây dựng.
  1. Các doanh nghiệp nhà thầu xây lắp và đơn vị tư vấn đầu tư:
  • Giúp nắm vững các tiêu chuẩn kỹ thuật, trình tự nghiệm thu thanh toán theo nguyên tắc kiểm soát chi của Kho bạc Nhà nước.
  • Nâng cao năng lực lập hồ sơ dự thầu qua Hệ thống mạng đấu thầu quốc gia.
  1. Giảng viên, học viên cao học và sinh viên chuyên ngành Quản lý kinh tế, Kinh tế phát triển:
  • Nguồn tư liệu thực chứng phong phú với hệ thống số liệu thứ cấp được lượng hóa chi tiết về quản trị tài chính công tại vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi.

Câu hỏi thường gặp

Mục tiêu tổng quát của quản lý đầu tư công tại huyện Thuận Châu giai đoạn 2021-2025 là gì? Mục tiêu trọng tâm là tập trung nguồn lực xây dựng hạ tầng kinh tế - xã hội thiết yếu, thúc đẩy liên kết vùng và hoàn thành các tiêu chí nông thôn mới, trực tiếp phục vụ mục tiêu đưa huyện Thuận Châu thoát khỏi danh sách huyện nghèo vào năm 2025 theo Quyết định số 880/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ.

Tại sao tỷ lệ giải ngân vốn đầu tư công năm 2022 và 2023 giảm mạnh so với năm 2021? Năm 2021 tỷ lệ giải ngân đạt 100% nhờ quy mô vốn nhỏ 95.278 triệu đồng. Sang năm 2022 và 2023, quy mô vốn tăng mạnh lên trên 350-434 tỷ đồng gắn với nguồn vốn các Chương trình mục tiêu quốc gia được giao chậm, vướng mắc giải phóng mặt bằng và thu tiền sử dụng đất bị chậm khiến tỷ lệ giải ngân chỉ đạt 67,79% và 64,7%.

Tỷ lệ áp dụng đấu thầu qua mạng tại huyện Thuận Châu đạt mức độ nào? Trong giai đoạn 2021-2023, công tác đấu thầu qua mạng được triển khai rất hiệu quả. Toàn huyện đã thực hiện đấu thầu qua mạng 112 trên tổng số 118 gói thầu áp dụng hình thức đấu thầu rộng rãi, đạt tỷ lệ 95%, góp phần nâng cao tính minh bạch và tiết kiệm ngân sách nhà nước.

Ban giám sát đầu tư của cộng đồng có vai trò như thế nào trong quản lý dự án tại địa phương? Ban giám sát đầu tư của cộng đồng do Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam cấp xã thành lập, thực hiện theo dõi độc lập quá trình thi công tại 29 xã, thị trấn nhằm phát hiện các sai phạm về thiết kế, lãng phí vật tư và bảo vệ quyền lợi an sinh của nhân dân địa phương.

Tình hình quyết toán dự án hoàn thành trên địa bàn huyện diễn ra như thế nào? Giai đoạn 2021-2023 ghi nhận 98 công trình hoàn thành, trong đó 89 công trình đã được thẩm tra và phê duyệt quyết toán với 74 công trình phê duyệt đúng thời hạn quy định, đạt tỷ lệ quyết toán đúng hạn 83,15% theo tinh thần Nghị định số 99/2021/NĐ-CP.

Kết luận

  • Luận văn đã hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về quản lý nhà nước đối với đầu tư công cấp huyện, xác lập rõ các nguyên tắc quản lý và tiêu chí đánh giá hiệu quả đầu tư công.
  • Phân tích thực chứng bức tranh đầu tư công huyện Thuận Châu giai đoạn 2021-2023 với tổng vốn phân bổ 882.556 triệu đồng, chỉ rõ thành tựu về hạ tầng và nhận diện chính xác điểm nghẽn giải ngân vốn giai đoạn 2022-2023.
  • Đóng góp hệ thống 4 nhóm giải pháp đồng bộ từ khâu lập chủ trương, triển khai giải phóng mặt bằng, thanh quyết toán đến tăng cường thanh tra và giám sát cộng đồng.
  • Lộ trình thực hiện các giải pháp được xác định trọng tâm trong giai đoạn 2024-2025, phấn đấu đưa tỷ lệ giải ngân hàng năm đạt trên 95% và hoàn thành mục tiêu thoát nghèo bền vững của huyện.
  • Đề nghị các cấp ủy Đảng, chính quyền huyện Thuận Châu và các đơn vị liên quan nghiên cứu, áp dụng đồng bộ các giải pháp của đề án vào thực tiễn chỉ đạo điều hành nhằm nâng cao hiệu lực quản lý ngân sách nhà nước.