CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ ĐÁNH GIÁ HIỆU TRƯỞNG TRƯỜNG TIỂU HỌC THEO CHUẨN HIỆU TRƯỞNG 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề Nhiều nghiên cứu gần đây cho rằng hiệu trưởng là người đóng vai trò quan trọng nhất trong sự thành công của một nhà trường. Vì vai trò hiệu trưởng có tầm quan trọng như vậy nên các nước trên thế giới nói chung rất quan tâm đến việc là làm sao đảm bảo được năng lực quản lý của hiệu trưởng để đảm bảo sự thành công của nhà trường. Rất nhiều các nhà nghiên cứu đã triển khai nghiên cứu vấn đề hoạt động quản lý của hiệu trưởng.
Các công trình nghiên cứu đều với mục đích nâng cao chất lượng hoạt động quản lý của hiệu trưởng để đáp ứng với nhiệm vụ quản lý nhà trường. Trên thế giới Cho đến nay thế giới đã có nhiều công trình nghiên cứu về lý thuyết đo lường và đánh giá trong giáo dục, đặc biệt là phát triển mạnh ở Mĩ và Anh. Các công trình liên quan đến nó đã được công bố rộng rãi, được nhiều nước trên thế giới đón nhận, sử dụng, tham khảo. Một trong các công trình nổi tiếng là Classroom Asessment: Principles và Practice for Effetive instrution do tác giả Jame H.
Có nhiều tài liệu bàn về quản lý hoạt động đánh giá giáo dục như: cuốn Monitering Educational Achivement của N.Postlethwaite (2004); cuốn Monitering Evaluation: Some Tools, Methods and Approaches do Worbank phát hành (2004); cuốn Managing Evaluation in Educationa của Kath Aspinwall, Tim Simkins, John F. John Mc Auley (1992); cuốn “Mười bước tiến tới hệ thống giám sát và đánh giá dựa trên kết quả” của Jody Zall Kusek, Ray C.Rist (2005), Ngân hàng Thế giới [20]… Các cuốn tài liệu này đã chỉ cho người đọc thấy các nghiệp vụ quản lý cần thực hiện để quản lý hoạt động đánh giá giáo dục như thế nào cho hiệu quả. Trên thế giới, vấn đề đánh giá hiệu trưởng rất được quan tâm. Đặc biệt 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com là ở Mĩ, họ cho rằng “có một hệ thống đánh giá hiệu trưởng toàn diện và tốt sẽ là một cách tốt nhất để phát triển nghề nghiệp hiệu trưởng” [36].
Việc đánh giá hiệu trưởng ở Mĩ được quan tâm từ năm 1980, nhưng nhìn chung vẫn còn nhiều vấn đề tồn tại. Một trong những vấn đề tồn tại có thể kể ra là: mục đích đánh giá hiệu trưởng chưa thật rõ ràng [34]. Hơn nữa, các tiêu chí đánh giá vẫn chưa đảm bảo rằng đánh giá hiệu trưởng một cách chính xác và đầy đủ. Các tiêu chí đánh giá chưa hoàn thiện, chủ yếu vẫn dựa vào bảng liệt kê và xếp hạng (checklist and rank).
Ở Mexico, theo Luật thì hiệu trưởng được đánh giá hàng năm. Tháng 3/2008, người ta mới thông qua chuẩn để đánh giá hiệu trưởng trường phổ thông. Chuẩn này có tên gọi: “Những năng lực và các chỉ báo về sự lãnh đạo của hiệu trưởng Mexico mới”. Chuẩn đó có 5 lĩnh vực: 1) Lãnh đạo giảng dạy; 2) Giao tiếp; 3) Phát triển nghề nghiệp; 4) Quản lý các hoạt động; 5) Phạm vi trách nhiệm trong các trường trung học; mỗi chuẩn thể hiện một năng lực.
Mỗi năm học, hiệu trưởng phải làm bản tự đánh giá, phiếu đánh giá này dựa hoàn toàn vào 4 hoặc 5 lĩnh vực trong “Những chỉ báo năng lực về sự lãnh đạo của hiệu trưởng Mexico mới”. Trong mỗi chỉ số/chỉ báo người ta có đưa ra những gợi ý như là những minh chứng để hiệu trưởng tự đánh giá thực hiện các tiêu chí ở các mức độ như sau: Bắt đầu (Beginning); nổi bật (Emrgency); thành thạo (Profiency); tiên tiến (Advanced). Cán bộ quản lý hiệu trưởng mỗi một năm học lại có một bản đánh giá đối với hiệu trưởng dựa vào “Những chỉ báo năng lực về sự lãnh đạo của hiệu trưởng Mexico mới”, nhưng chỉ đánh giá theo các năng lực và các chỉ báo có hai mức, đó là: Mức 1. Đáp ứng năng lực đó; Mức 2.
Không đáp ứng năng lực đó, và cán bộ quản lý này có nhận xét bình luận thêm về năng lực của người hiệu trưởng được đánh giá [31]. Như vậy, trên thế giới vấn đề đánh giá hiệu trưởng được coi là công việc không thể thiếu trong quá trình quản lý giáo dục, quản lý trường học. Đánh giá hiệu trưởng còn là một biện pháp tốt để thúc đẩy hoặc khuyến khích 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com hiệu trưởng cải tiến công việc của mình nên thường xuyên được nghiên cứu, tìm hiểu và cải tiến, nhằm hoàn thiện và nâng cao hiệu quả quản lý. Ở Việt Nam Có thể nói đánh giá hoạt động quản lý của hiệu trưởng nói chung, Hiệu trưởng trường tiểu học nói riêng vẫn còn dựa trên cảm tính, chưa mang tính khách quan.
Hiện nay chưa có tài liệu nào đề cập đến đánh giá hoạt động của Hiệu trưởng tiểu học dựa vào chuẩn được phát triển dựa trên các chức năng và vai trò mà một Hiệu trưởng Tiểu học phải đảm nhiệm theo Điều lệ trường Tiểu học. Ở Việt Nam đã có nhiều nghiên cứu về hiệu trưởng, tuy nhiên việc đánh giá hoạt động quản lý của hiệu trưởng nói chung và đánh giá hiệu trưởng trường Tiểu học nói riêng vẫn chỉ được đánh giá như một công chức trong cơ quan hành chính sự nghiệp. Chủ yếu vẫn là đánh giá thi đua, chưa phải đánh giá nghề nghiệp hiệu trưởng. Đánh giá hoạt động quản lý của hiệu trưởng trường tiểu học chưa chi tiết, bao quát hết các nội dung hoạt động quản lý của hiệu trưởng và đánh giá chưa khoa học.
Tác giả Đỗ Thị Thúy Hằng trong cuốn "Đánh giá trong giáo dục" đã tổng hợp và đưa ra bảng các chỉ số đánh giá hiệu trưởng theo bản đồ năng lực gốm 17 lĩnh vực đánh giá với 45 năng lực. Để qua đó, các cá nhân hiệu trưởng dựa theo từng năng lực, từng tiêu chí, từng chỉ số để tự cho điểm đánh giá mình. Kết quả đánh giá từng chỉ số được tập hợp lại theo tiêu chí, sau đó tập hợp theo nhóm năng lực. Hiệu trưởng dựa vào khung đánh giá này, tự đánh giá và so sánh số liệu hàng năm để biết mình mạnh hay thiếu hụt ở điểm nào [16].
Tác giả Nguyễn Hữu Châu, Nguyễn Anh Thuấn đã có bài nghiên cứu "Thực trạng đánh giá chất lượng quản lý dạy học của hiệu trưởng trường trung học cơ sở dựa trên chuẩn hiệu trưởng". Bài nghiên cứu đã đề cập đến vấn đề đánh giá chất lượng quản lý dạy học của hiệu trưởng trường trung học cơ sở dựa trên chuẩn hiệu trưởng của Bộ Giáo dục và Đào tạo. Tác giả tổng 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com hợp và phân tích tính cần thiết của việc đánh giá hiệu trưởng và đánh giá chất lượng quản lý dạy học của hiệu trưởng; Nội dung chuẩn hiệu trưởng của Bộ Giáo dục và Đào tạo; Quy trình, thang đo và kết quả đánh giá hiệu trưởng theo chuẩn của Bộ Giáo dục - Đào tạo và đưa ra một số kết luận cần thiết [8]. Ngoài ra, một số luận án tiến sĩ, luận văn thạc sĩ chuyên ngành quản lý giáo dục, đo lường và đánh giá trong giáo dục, giáo dục học, tâm lý học đã bước đầu nghiên cứu những vấn đề, khía cạnh khác nhau về hiệu trưởng trường tiểu học cũng như hoạt động đánh giá hiệu trưởng như: Luận án Tiến sĩ tâm lý của Nguyễn Liên Châu (2000), “Một số đặc điểm giao tiếp của hiệu trưởng trường TH”, Trường ĐHSP Hà Nội đã phân tích đặc điểm giao tiếp của hiệu trưởng trên 3 mặt: Nhu cầu giao tiếp trong quản lý; mục đích giao tiếp trong quản lý; nhận thức của hiệu trưởng trong giao tiếp.
Luận án Tiến sĩ tâm lý của Khăm Keo Vông Phila (1996), “Nghiên cứu phẩm chất, nhân cách người hiệu trưởng trường TH”, ĐHSP – ĐHQG, Hà Nội đã nghiên cứu về phẩm chất nhân cách hiệu trưởng trường TH trong đó xác định 3 nhóm phẩm chất: Phẩm chất đạo đức; phẩm chất tư tưởng, chính trị; phẩm chất công việc. Luận án Tiến sĩ giáo dục học của Đỗ Ngọc Bích (1989), “Cải tiến công tác kiểm tra quá trình dạy học và giáo dục của hiệu trưởng trường phổ thông cơ sở” đã nghiên cứu về công tác kiểm tra dạy học và giáo dục của hiệu trưởng. Luận án của Trịnh Thị Hồng Hà nghiên cứu về “Xây dựng quy trình đánh giá hiệu trưởng trường TH Việt Nam theo hướng chuẩn hóa". Tác giả Nguyễn Anh Thuấn với đề tài "Xây dựng tiêu chí đánh giá công tác quản lý của hiệu trưởng trường trung học cơ sở tại Hải Phòng", bảo vệ năm 2008.
Luận văn đã hệ thống hóa cơ sở lý luận về đánh giá hoạt động quản lý của hiệu trưởng các trường THCS và đánh giá thực trạng tại địa phương để đưa ra những tiêu chí đánh giá cụ thể về công tác này [30]. Tác giả Lê Thị Tuyên với đề tài "Biện pháp quản lý công tác bồi dưỡng nâng cao năng lực đội ngũ Hiệu trưởng các trường Tiếu học huyện An Lão 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com thành phố Hải phòng" bảo vệ năm 2011. Luận văn đã khái quát cơ sở lý luận về quản lý, quản lý giáo dục, quản lý công tác bồi dưỡng năng lực Hiệu trưởng trường Tiểu học; Phân tích thực trạng năng lực đội ngũ Hiệu trưởng các trường Tiểu học và quản lý công tác bồi dưỡng năng lực Hiệu trưởng các trường Tiểu học ở huyện An Lão thành phố Hải Phòng. Đề xuất một số biện pháp quản lý công tác bồi dưỡng nâng cao năng lực đội ngũ Hiệu trưởng các trường Tiểu học huyện An Lão thành phố Hải Phòng [32].
Tác giả Nguyễn Thị Tuyết Hạnh với đề tài "Nghiên cứu chức năng của hiệu trưởng trường THPT Việt Nam thời kỳ đổi mới phục vụ công tác bồi dưỡng hiệu trưởng đáp ứng yêu cầu xã hội" được bảo vệ năm 2013. Luận án nghiên cứu mối quan hệ giữa thay đổi yêu cầu của xã hội đối với trường học và sự thay đổi trong chức năng của hiệu trưởng gắn với bối cảnh phát triển kinh tế - xã hội; Phân tích một cách có hệ thống, làm rõ các nội dung thuộc chức năng lãnh đạo, chức năng quản lý, chức năng phối hợp và phục vụ cộng đồng của hiệu trưởng trường THPT Việt Nam thời kỳ đổi mới trong mối quan hệ với các yêu cầu về hoạt động và năng lực. Luận án đã đề xuất đổi mới công tác bồi dưỡng hiệu trưởng trường THPT gắn với định hướng phát triển trường THPT và đội ngũ hiệu trưởng trước yêu cầu đổi mới căn bản và toàn diện giáo dục Việt Nam [15]. Tác giả Nguyễn Anh Thuấn với đề tài "Đánh giá chất lượng quản lý dạy - học của người hiệu trưởng trường THCS" được bảo vệ năm 2014.