Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ CÔNG NHÂN TẠI DOANH NGHIỆP KHOÁNG SẢN 1. Công nhân tại doanh nghiệp khoáng sản 1. Khái niệm và phân loại Doanh nghiệp khoáng sản Theo ngành nghề, doanh nghiệp khoáng sản là một loại hình doanh nghiệp thực hiện các hoạt động thăm dò khoán sản; khai thác khoáng sản; chế biến khoáng sản nhằm đạt mục tiêu lợi nhuận của doanh nghiệp. Các hoạt động thăm dò khoáng sản bao gồm xác định trữ lượng, chất lượng khoáng sản và các thông tin khác phục vụ khai thác khoáng sản.
Các hoạt động khai thác khoáng sản là hoạt động nhằm thu hồi khoáng sản, bao gồm xây dựng cơ bản mỏ, khai đào, phân loại, làm giàu và các hoạt động khác có liên quan (Quốc hội, 2010, Luật khoáng sản). Các hoạt động chế biến khoáng sản là việc sử dụng riêng biệt hoặc kết hợp các phương pháp cơ-lý-hóa để làm thay đổi tính chất của khoáng sản sau khi khai thác nhằm tạo ra các sản phẩm có quy cách, chỉ tiêu kỹ thuật phù hợp với yêu cầu sử dụng và có giá trị thương mại cao hơn khoáng sản sau khai thác (Bộ Xây dựng, 2018). Công nhân tại doanh nghiệp khoáng sản Công nhân là người lao động sản xuất trong các công trường, hoặc điều khiển các máy móc (Nguyễn Lân, 2017, Từ điển tiếng Việt). Công nhân được hiểu là người lao động làm thuê nói chung.
Công nhân tiếng là những người hiện đang lao động và kiếm sống bằng sức lao động của mình. Trong Đề án này, công nhân tại doanh nghiệp khoáng sản là những người lao động làm việc sản xuất trực tiếp cho doanh nghiệp khoáng sản, được doanh nghiệp ký hợp đồng lao động theo thỏa thuận và đúng với luật lao động; được hưởng lương và chịu sự quản lý, điều hành, giám sát của doanh nghiệp khoáng sản. Phân loại công nhân tại doanh nghiệp khoáng sản Công nhân tại doanh nghiệp khoáng sản bao gồm các nhóm được phân biệt theo các tiêu chí sau: 5 - Theo nhiệm vụ: công nhân thăm dò khoáng sản; công nhân khai thác khoáng sản; công nhân chế biến khoáng sản; công nhân thực hiện các hoạt động hỗ trợ như bảo vệ, vận tải…. Mỗi nhóm công nhân này bao gồm các nhóm công nhân có tính chất công việc khác nhau.
- Theo điều kiện lao động: công nhân bao gồm công nhân thực hiện công việc không nặng nhọc, không độc hại, không nguy hiểm; công nhân thực hiện công việc nặng nhọc, độc hại, nguy hiểm; công nhân thực hiện công việc đặc biệt nặng nhọc, độc hại, nguy hiểm. - Theo tay nghề công nhân: công nhân được xếp theo bậc trình độ kỹ năng nghề; số bậc và yêu cầu theo từng bậc theo quy định của từng quốc gia; công nhân muốn có chứng chỉ nghề cần thi, được đánh giá để được công nhận bậc nghề. - Theo thời hạn hợp đồng: công nhân được xếp theo hợp đồng ngắn hạn 3 tháng, 1 năm hoặc hợp đồng dài hạn 3, 5 năm. Đặc điểm công việc Công nhân tại doanh nghiệp khoáng sản có những đặc điểm công việc chủ yếu như sau: - Là những lao động phổ thông, yêu cầu kỹ năng nghề nghiệp tùy theo mức độ hiện đại hóa phương tiện làm việc, yêu cầu về an toàn lao động hay các yêu cầu khác liên quan đến công việc.
Những doanh nghiệp còn sử dụng phương tiện thủ công, công nhân chỉ cần những kỹ năng phổ thông, cơ bản; những doanh nghiệp hiện đại hóa phương tiện, công nhân cần có kỹ năng vận hàng trang thiết bị hiện đại. - Làm việc với một số công việc có tính chất độc hại, khoan công nghiệp, chế biến bột; hay công việc nguy hiểm như nổ mìn; vận hành máy móc, thiết bị. Quản lý công nhân tại các doanh nghiệp khoáng sản cần chú ý đến đặc điểm này, đặc biệt về đãi ngộ công nhân, đào tạo công nhân - Chủ yếu làm việc ngoài trời, chịu ảnh hưởng của thời tiết, khí hậu, đặc biệt là công nhân làm công việc khai thác. Các quy định về bảo hộ lao động, đãi ngộ công nhân của doanh nghiệp cần tính đến các đặc điểm này.
- Thực hiện các công việc cá nhân hoặc thực hiện công việc theo nhóm, tính chất công việc này ảnh hưởng đến kết quả công việc của mỗi cá nhân. 6 - Là lao động thủ công, ý thức kỷ luật không cao so nên tỉ lệ bỏ việc, nhày việc, nghỉ việc không xin phép để tham gia lao động nông nghiệp khá lớn. Điều này khó khăn cho quản lý công nhân. Quản lý công nhân tại doanh nghiệp khoáng sản 1.
Khái niệm và mục tiêu quản lý công nhân Khái niệm Theo Nguyễn Ngọc Quân, Nguyễn Vân Điềm (2018), quản trị nhân lực hay quản lý nhân lực là các hoạt động của một tổ chức để thu hút, xây dựng, phát triển, sử dụng, đánh giá, bảo toàn và giữ gìn lực lượng lao động phù hợp với yêu cầu công việc của tổ chức cả về số lượng và chất lượng. Quản lý nhân lực có nhiều nội dung như nhóm nội dung thu hút nhằm hình thành nguồn nhân lực; nhóm nội dung phát triển nhân lực; nhóm nội dung duy trì nhân lực. Tại Đề án này, quản lý công nhân tại doanh nghiệp khoáng sản là các hoạt động của doanh nghiệp để thu hút, phát triển, duy trì công nhân nhằm đạt được các mục tiêu sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp, bao gồm: Lập hoạch công nhân; tuyển dụng và bố trí; đào tạo; đánh giá; đãi ngộ công nhân. Mục tiêu quản lý công nhân Mục đích: Quản lý công nhân nhằm hoàn thành kế hoạch sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp khoáng sản hàng năm; đạt được mục tiêu kinh doanh hàng năm của doanh nghiệp.
Mục tiêu này được đo lường thông qua doanh thu, lợi nhuận thực hiện/doanh thu, lợi nhuận kế hoạch. Mục tiêu: Quản lý công nhân nhằm đạt được số lượng công nhân, chất lượng công nhân theo yêu cầu sản xuất kinh doanh; nâng cao năng suất lao động của công nhân tại doanh nghiệp. Mục tiêu này được đo lường được đo lường bằng số lượng công nhân hiện có/số công nhân cần cho sản xuất kinh doanh; số lượng đã được tuyển dụng so với số lượng cần tuyển; kỹ năng nghề của công nhân. Lập kế hoạch công nhân Kế hoạch công nhân có nhiều loại kế hoạch: theo thời gian, doanh nghiệp kế hoạch ngắn hạn (kế hoạch năm) và kế hoạch dài hạn; theo mức độ cụ thể có kế hoạch chiến lược và kế hoạch tác nghiệp.
Phần này của Đề án trình bày kế hoạch công nhân hàng năm và lập kế hoạch hàng năm. Kế hoạch công nhân hàng năm là kế hoạch tác nghiệp về nhân lực công nhân, bao gồm mục tiêu và dự kiến nhân lực công nhân trong một năm để thực hiện kế hoạch sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp khoán sản trong một năm. Quy trình xây dựng kế hoạch công nhân hàng năm tại doanh nghiệp khoáng sản: - Phân tích kế hoạch định hướng: Đó là phân tích yêu cầu, định hướng của chiến lược doanh nghiệp, chiến lược kinh doanh, các chính sách nhân lực của doanh nghiệp; kế hoạch sản xuất kinh doanh hàng năm. Một doanh nghiệp thuộc một tổng công ty hay công ty mẹ cần phân tích định hướng, chính sách của tổng công ty về kinh doanh và nhân lực; phân tích chỉ tiêu sản xuất kinh doanh đã được giao từ tổng công ty (nếu có).
- Phân tích cung, cầu nhân lực công nhân: Doanh nghiệp phân tích cung nhân lực công nhân bên trong và bên ngoài doanh nghiệp để xác định sự sẵn có về nhân lực bên trong và sẵn có về nhân lực công nhân trong ngành khai khoáng của thị trường lao động. Doanh nghiệp phân tích cầu nhân lực công nhân của doanh nghiệp ở cấp bộ phận và cấp doanh nghiệp. Mỗi bộ phận có thể có những nhu cầu về số lượng, chất lượng công nhân khác nhau, đề xuất với bộ phận nhân lực để xác định tổng thể nhu cầu nhân lực của doanh nghiệp. - Cân đối nhân lực và lập mục tiêu về nhân lực công nhân trong năm kế hoạch.
Doanh nghiệp cân đối cung cầu nhân lực, xác định số lượng thừa thiếu công nhân ở cấp doanh nghiệp và cấp bộ phận; xác định các mục tiêu về tuyển dụng; đào tạo; bố trí nhân lực cho phù hợp với tình hình hiện tại. - Xác định phương án về nhân lực: Doanh nghiệp xác định phương án về tuyển dụng mới hay không, phương án bố trí nhân lực; phương án đào tạo nhân lực sau khi xác định được sự dư thừa thiếu hụt nhân lực. 8 - Tham vấn và quyết định kế hoạch công nhân. Bộ phận nhân lực đề xuất kế hoạch; lấy ý kiến; điều chỉnh kế hoạch; trình quyết định kế hoạch công nhân.
Tuyển dụng và bố trí công nhân Tuyển dụng Tuyển dụng công nhân được thực hiện khi kế hoạch năm nêu rõ cần có phương án tuyển dụng; nếu nhân lực công nhân đã đủ đáp ứng yêu cầu công việc, việc tuyển dụng này không cần thực hiện Tuyển dụng nhân lực là quá trình tuyển mộ, tuyển chọn, thử việc và ký hợp đồng lao động với công nhân nhằm đảm bảo số lượng, chất lượng công nhân tại doanh nghiệp khoáng sản để thực hiện kế hoạch sản xuất kinh doanh trong năm (Nguyễn Ngọc Quân, Nguyễn Vân Điềm, 2018). - Tuyển mộ công nhân: Tuyển mộ công nhân ảnh hưởng rất lớn đến tuyển chọn công nhân. Tuyển mộ là các hoạt động thu hút người có nhu cầu xin việc từ lực lượng lao động xã hội và bên trong doanh nghiệp. Tuyển mộ theo các phương pháp khác nhau khi tuyển từ nguồn bên trong doanh nghiệp và bên ngoài doanh nghiệp.
Đối với nguồn bên trong, sử dụng phương pháp thông báo nội bộ các vị trí cần tuyển; phương pháp giới thiệu công nhân. Đối với nguồn bên ngoài, sử dụng phương pháp giới thiệu; quảng cáo trên các phương tiện truyền thông; các tổ chức giới thiệu việc làm, hội chợ việc làm; các trường đào tạo nghề. Quy trình tuyển mộ: lập kế hoạch tuyển mộ; tìm kiếm công nhân cần xin việc theo các nguồn, phương pháp tuyển mộ; thu hồ sơ tuyển dụng. -Tuyển chọn công nhân: Tuyển chọn công nhân là quá trình đánh giá ứng viên theo các khía cạnh khác nhau căn cứ yêu cầu công việc, để xác định được ứng viên phù hợp với các vị trí cần tuyển (Nguyễn Ngọc Quân, Nguyễn Vân Điềm, 2018).
Quá trình tuyển chọn gồm: Tiếp đón và phỏng vấn sơ bộ; sàng lọc qua đơn xin việc; trắc nghiệm nhân sự; phỏng vấn đánh giá; khám sức khỏe, đánh giá thể lực; phỏng 9 vấn bởi lãnh đạo (nếu có); thẩm tra thông tin ứng viên; tham quan công việc; hợp đồng thử việc.