PHẦN MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Bƣớc vào thế kỷ XXI, giáo dục đại học Việt Nam đang đứng trƣớc nhiều cơ hội và thách thức to lớn. Trong bối cảnh mới, nhằm đáp ứng yêu cầu của xã hội, giáo dục học đại học nƣớc ta đã và đang có những bƣớc phát triển mạnh mẽ về cả quy mô và loại hình đào tạo. Khi quy mô ngày càng tăng, các loại hình đào tạo ngày càng đa dạng, trong khi nguồn lực tại các cơ sở đào tạo còn hạn chế chƣa đủ điều kiện đáp ứng, tất yếu sẽ ảnh hƣởng đến chất lƣợng giáo dục.
Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XI của Đảng cộng sản Việt Nam đã nêu rõ định hƣớng: “Đổi mới căn bản toàn diện giáo dục, đào tạo” ; “Thực hiện đồng bộ các giải pháp phát triển và nâng cao chất lƣợng giáo dục đào tạo”[5]. Chất lƣợng giáo dục đào tạo đang là mối quan tâm lớn của không chỉ các cơ quan quản lý nhà nƣớc, các cơ sở giáo dục đào tạo và là cả của toàn xã hội. Để nâng cao chất lƣợng giáo dục đào tạo, cùng với việc đổi mới mục tiêu, chƣơng trình, nội dung, phƣơng pháp dạy - học, bồi dƣỡng đội ngũ cán bộ giảng viên, các trƣờng đại học cần đầu tƣ, cải tiến công tác quản lý các nguồn lực, trong đó có công tác quản lý cơ sở vật chất. Đây là một mảng công tác quan trọng trong hoạt động của nhà trƣờng.
Tuy nhiên, ở đa số các đơn vị, việc quản lý cơ sở vật chất lại chƣa đƣợc quan tâm đúng mức, công tác quản lý còn nhiều bất cập, chƣa thực sự phát huy hiệu quả trong phục vụ công tác đào tạo. Vì vậy, việc đổi mới quản lý cơ sở vật chất trong trƣờng đại học đang là đòi hỏi cấp thiết. Một hƣớng nghiên cứu có triển vọng cải thiện chất lƣợng quản lý cơ sở vật chất là việc vận dụng ISO 9000. Kinh nghiệm của một số nƣớc cho thấy đây là mô hình quản lý chất lƣợng tổng thể, không quá cứng nhắc, áp đặt, tƣơng đối dễ dàng triển khai.
Việc áp dụng ISO 9000 giúp công tác 1 quản lý đƣợc hoàn thiện hơn, những bất cập tùy tiện trong công tác quản lý kịp thời đƣợc điều chỉnh theo đúng quy định. Nghiên cứu vận dụng ISO 9000 vào đổi mới quản lý cơ sở vật chất là một lựa chọn hứa hẹn đem lại sự cải tiến thiết thực hoạt động đào tạo của các trƣờng đại học ở nƣớc ta hiện nay. Trƣờng Đại học Kinh tế - ĐHQGHN đƣợc thành lập theo Quyết định số 290/QĐ-TTg ngày 6/3/2007 của Thủ tƣớng chính phủ với mục tiêu phấn đấu đến năm 2020 trở thành một trong những trƣờng đại học hàng đầu của Việt Nam, có uy tín trong khu vực và trên thế giới. Trong những năm vừa qua, nhận thức đƣợc vai trò quan trọng của công tác quản lý cơ sở vật chất, Trƣờng Đại học Kinh tế - ĐHQGHN đã chú trọng đầu tƣ phát triển cơ sở vật chất, không ngừng nâng cao hiệu quả của công tác quản lý cơ sở vật chất.
Tuy nhiên, công tác quản lý cơ sở vật chất của Trƣờng vẫn còn nhiều tồn tại, vƣớng mắc, chƣa thực sự hiệu quả, chƣa đáp ứng đòi hỏi thực tiễn phát triển của nhà trƣờng. Chính vì vậy, tác giả chọn đề tài: “Quản lý cơ sở vật chất ở Trƣờng Đại học Kinh tế - Đại học Quốc gia Hà Nội theo hƣớng ISO 9000” làm đề tài nghiên cứu luận văn. Tổng quan tình hình nghiên cứu Cơ sở vật chất là một trong các yếu tố cốt lõi cấu thành chất lƣợng hoạt động của mỗi tổ chức cũng nhƣ chất lƣợng của hàng hóa dịch vụ mà tổ chức đó cung cấp. Đối với các trƣờng đại học, nơi mà sản phẩm đầu ra không phải là hàng hóa thông thƣờng mà là giá trị tri thức, học vấn đƣợc tích lũy cho ngƣời học thì vấn đề chất lƣợng càng đƣợc quan tâm một cách đặc biệt.
Trong đó, vấn đề quản lý cơ sở vật chất trong trƣờng đại học sao cho hiệu quả, đáp ứng tốt các mục tiêu đào tạo, góp phần nâng cao chất lƣợng dạy và học đƣợc coi là một trong các nội dung quan trọng trong quản trị đại học, đƣợc nhiều nhà quản trị cũng nhƣ các nhà nghiên cứu quan tâm. 2 - Về vấn đề quản lý cơ sở vật chất trong trƣờng đại học: Đã có nhiều công trình trên thế giới cũng nhƣ ở Việt Nam nghiên cứu về vấn đề này. Quản lý cơ sở vật chất trong trƣờng đại học đƣợc xem xét ở nhiều góc độ khác nhau. Cụ thể: Trên thế giới: + Nghiên cứu các phƣơng pháp nhằm khai thác tối đa công suất cơ sở vật chất của các trƣờng đại học: Điển hình nhƣ nghiên cứu Universities: the management challenge của tác giả Lockwood G.
[29] về cơ chế khuyến khích điều tiết, chuyển đổi cơ sở vật chất giữa các khu vực nhà trƣờng; khảo sát của UNESCO về hiệu quả khai thác cơ sở vật chất của các trƣờng đại học ở nhiều khu vực trên thế giới. + Khảo sát tình hình quản lý một số khu vực cơ sở vật chất của trƣờng đại học nhƣ giảng đƣờng, phòng học, phòng thí nghiệm, thƣ viện.; phân tích ƣu nhƣợc điểm của công tác quản lý cơ sở vật chất ở một số trƣờng đại học ở Mỹ, Canada, Bỉ, Nga, Anh, Hà Lan, Phần Lan và Châu Mỹ La tinh: Điển hình nhƣ nghiên cứu Innovations in university management của tác giả Sanyal BC [31],. + Nghiên cứu đánh giá về chất lƣợng lĩnh vực cơ sở vật chất của trƣờng đại học nhƣ một tiêu chí đánh giá quá trình đào tạo. Điển hình nhƣ nghiên cứu Managing quality in schools của tác giả John West - Burnham [28],… Ở Việt Nam: + Nghiên cứu phân tích việc quản lý cơ sở vật chất của trƣờng đại học trên cơ sở kinh tế học giáo dục, khái quát vấn đề, hƣớng dẫn về nghiệp vụ quản lý: Tiêu biểu nhƣ nghiên cứu Quản lý cơ sở vật chất - thiết bị dạy học ở nhà trường phổ thông của tác giả Vũ Trọng Rỷ [12], nghiên cứu Quản lý tài chính trong giáo dục Phạm Quang Sáng [13],.
3 + Nghiên cứu về hiệu quả sử dụng nguồn lực cơ sở vật chất trong phạm trù tổng thể quản lý nhà trƣờng; đƣa ra lý luận chung về quản lý cơ sở vật chất, thực trạng và các giải pháp khắc phục hạn chế trong quản lý cơ sở vật chất trƣờng học ở nƣớc ta: Điển hình nhƣ nghiên cứu Biện pháp quản lý cơ sở vật chất tại trường Đại học Hùng Vương trong giai đoạn hiện nay của tác giả Lê Cao Sơn [14], nghiên cứu Biện pháp quản lý cơ sở vật chất của Hiệu trưởng trường Cao đẳng sư phạm Đắc Lắk của tác giả Hà Văn Ánh [1] hay nghiên cứu Quản lý thiết bị dạy học tại Học viện hậu cần trong giai đoạn phát triển hiện nay của tác giả Nguyễn Đức Thắng [17]. + Vấn đề quản lý cơ sở vật chất trong trƣờng đại học cũng đƣợc nghiên cứu dƣới góc độ là tiêu chí để kiểm định chất lƣợng giáo dục đại học. Điển hình nhƣ các nghiên cứu Thiết kế và đánh giá chương trình giáo dục của tác giả Nguyễn Đức Chính [6], nghiên cứu Đảm bảo chất lượng bên trong trường đại học của tác giả Phạm Xuân Thanh, Trần Thị Tú Anh [16],… -Về áp dụng Hệ thống quản lý chất lƣợng ISO 9000 trong quản lý cơ sở vật chất của trƣờng đại học: ISO (The International Organnization for Standardization) là tổ chức lớn và đƣợc công nhận rộng rãi trên thế giới về vấn đề đảm bảo chất lƣợng trong quá trình hoạt động, sản xuất của cả khu vực tƣ nhân và nhà nƣớc. Việc áp dụng ISO trong các doanh nghiệp cũng nhƣ trong khu vực hành chính công đã đem lại hiệu quả lớn.
Trên thế giới, có rất nhiều các nghiên cứu khác nhau về ISO và áp dụng ISO. Các nghiên cứu đề cập rất nhiều các khía cạnh khác nhau về lý luận, về thực tiễn áp dụng ISO trong rất nhiều các lĩnh vực khác nhau, phân tích các ƣu, nhƣợc điểm, các biện pháp nâng cao hiệu quả áp dụng… Điển hình nhƣ các nghiên cứu Achieving competitive advantage through implementing a replicable management standard: Installing and using ISO 4 9000 của tác giả Eitan Navel, Alfred Marcus [27] ; nghiên cứu The effect of certification with the ISO 9000 quality management standard: a signaling approach của tác giả Ann Terlaak [26]; nghiên cứu ISO 9000 on the road to total quality của M. Peter [30]… Ở Việt Nam, việc áp dụng ISO vào trong các doanh nghiệp và trong các trƣờng đại học ngoài công lập đã đem lại những thành công nhất định. Trên cơ sở đó, vấn đề áp dụng Hệ thống quản lý chất lƣợng ISO 9000 vào khu vực hành chính công ở Việt Nam nói chung và vào các trƣờng đại học công lập nói riêng đang là vấn đề thu hút đƣợc sự quan tâm của nhiều nhà khoa học và nhiều nhà quản lý.
Có nhiều công trình nghiên cứu về vấn đề này. Điển hình là các nghiên cứu tập trung xây dựng tiêu chí đánh giá hiệu quả của việc áp dụng ISO hành chính công nhƣ nghiên cứu Áp dụng ISO 9000 trong dịch vụ hành chính của tác giả Văn Tình [18], Vận dụng hệ thống ISO 9001- 2000 vào trong công tác của Ban TCTW của tác giả Đỗ Minh Cƣơng [7]. hay các nghiên cứu về áp dụng ISO nhằm nâng cao chất lƣợng công tác đào tạo đại học nhƣ nghiên cứu Một số kinh nghiệm áp dụng quản lý theo ISO ở trường Đại học Kinh tế - ĐHQGHN của tác giả Nguyễn Viết Lộc, Phạm Bích Ngọc [10]. Các công trình nghiên cứu trên đã làm rõ nhiều nội dung lý luận.
Tuy nhiên, việc nghiên cứu một cách hệ thống, chi tiết cho việc áp dụng ISO 9000 trong quản lý cơ sở vật chất tại các trƣờng đại học, đặc biệt là tại các trƣờng đại học công lập mới chỉ bƣớc đầu đƣợc đề cập đến nhƣ là một bộ phận của hệ thống tiêu chí đánh giá quá trình đào tạo nói chung mà chƣa đƣợc nghiên cứu sâu, đánh giá một cách toàn diện để có thể đƣa ra đƣợc những định hƣớng phát triển cơ sở vật chất phù hợp, đáp ứng mục tiêu phát triển của tổ chức, đồng thời đƣa ra các giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả khai thác, sử dụng cơ sở vật chất hiện có trong trƣờng đại học. 5 Trƣờng Đại học Kinh tế - ĐHQGHN, một trong số trƣờng đại học công lập đầu tiên đƣa vào áp dụng và triển khai thành công Hệ thống quản lý chất lƣợng ISO 9000 là một lựa chọn điển hình phù hợp cho việc triển khai các nghiên cứu thực tế.