Chương 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VỀ QUẢN LÍ HOẠT ĐỘNG CHUYÊN MÔN Ở TRƯỜNG THCS THEO CHƯƠNG TRÌNH GIÁO DỤC PHỔ THÔNG MỚI 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề 1.Ở nước ngoài Nghiên cứu biện pháp quản lý hoạt động chuyên môn của Hiệu trưởng nhằm nâng cao chất lượng dạy học của giáo viên là một vấn đề khó khăn, phức tạp và cơ bản. Vì thực chất công tác quản lý trường học của Hiệu trưởng chủ yếu là quản lý hoạt động chuyên môn với mục tiêu cuối cùng là nâng cao chất lượng dạy học của giáo viên. Các nhà nghiên cứu quản lý giáo dục Xô Viết đã cho rằng: “Kết quả toàn bộ hoạt động quản lý của nhà trường phụ thuộc rất nhiều vào việc tổ chức đúng đắn và hợp lý hoạt động giảng dạy của đội ngũ giáo viên” với kinh nghiệm 26 năm làm Hiệu trưởng V.Xukhomlinxki - Một số kinh nghiệm lãnh đạo của Hiệu trưởng THPT) đã tổng kết được những thành công cũng như thất bại của mình.
Cùng với nhiều tác giả khác, ông đã đưa ra một số biện pháp quản lý hoạt động chuyên môn của nhà trường như sau: Việc phân công công việc hợp lý cho các thành viên trong Ban giám hiệu, Hiệu trưởng và phó Hiệu trưởng phụ trách chuyên môn, tổ trưởng tổ chuyên môn [dẫn theo 5].I Kônđacốp trong cuốn “Cơ sở lý luận của khoa học quản lí giáo dục” đi sâu nghiên cứu công tác lãnh đạo hoạt động giáo dục, quản lý giáo dục trong nhà trường và xem đây là khâu then chốt trong công tác quản lý hoạt động chuyên môn [16,tr.A Xukhomlinxki khi tổng kết những kinh nghiệm quản lý chuyên môn trong vai trò là hiệu trưởng nhà trường cho rằng “Kết quả hoạt động của nhà trường phụ thuộc rất nhiều vào công việc tổ chức đúng đắn các hoạt động dạy học”. Ông đã nhấn mạnh đến sự phân công, sự phối hợp chặt chẽ, thống nhất quản lý giữa hiệu trưởng và phó hiệu trưởng để đạt được mục tiêu đề ra [dẫn theo 5].Everad, Geroey Morris và Ian Wilson với tác phẩm “Quản trị hiệu quả trường học”. Tác phẩm có ý nghĩa thiết thực cho cán bộ quản lý trường học và các cơ sở giáo dục. Với nội dung thực tiễn cao, trên cơ sở lý luận về quản lý hoạt động chuyên môn hiện đại mà chính các tác giả là người thực hành viết cho những người thực hành.
Công trình đã nhấn mạnh tầm quan trọng của quản lý hoạt động chuyên môn trong việc nâng cao chất lượng dạy học [11]. Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.vn download by : skknchat@gmail.Pxtrezicodin, Gigoocscaia, Zakhonop…nhấn mạnh sự phối hợp chặt chẽ, sự thống nhất quản lý chuyên môn giữa Hiệu trưởng và phó Hiệu trưởng phụ trách CM và TTCM để đạt mục tiêu đề ra. Các tác giả đều khẳng định vai trò lãnh đạo toàn diện của Hiệu trưởng. Trong những trang viết của mình các tác giả đều cho rằng một trong những chức năng chính của Hiệu trưởng nhà trường là phải xây dựng và bồi dưỡng đội ngũ giáo viên, phát huy được tính chủ động, sáng tạo trong lao động và tạo ra khả năng ngày càng hoàn thiện tay nghề sư phạm của mình.
Muốn xây dựng đội ngũ giáo viên có trình độ CM, tâm huyết với nghề, người Hiệu trưởng phải có quyền lựa chọn đội ngũ GV cho trường mình, đó là những người yêu trẻ, phải biết giao tiếp với trẻ, nắm vững CM giảng dạy, nắm vững các khoa học có liên quan các môn trong nhà trường, vận dụng linh hoạt lý luận dạy học, lý luận giao tiếp, tâm lý học,., & Oliver với tác phẩm “A Japanese Approach to Improving Mathematics Teaching and Learning, Routledge” (Cách tiếp cận của người Nhật để cải thiện việc dạy và học toán). Tác giả nhấn mạnh, hiệu trưởng phải biết đề ra yêu cầu nâng cao trình độ CM của từng GV trong trường, từ đó có nội dung, hình thức tổ chức bồi dưỡng cho phù hợp. Những biện pháp bồi dưỡng có hiệu quả được các tác giả đề cấp đến là tổ chức cho GV học tập có hệ thống về triết học, kinh tế chính trị học, với các hình thức phong phú và hấp dẫn, trao đổi thông tin, triển lãm khoa học, giao lưu với GV dạy giỏi,. nhằm mục đích: Nâng cao nhận thức của GV, nâng cao trình độ bộ môn mình giảng dạy, đồng thời cũng hoàn thiện tay nghề sư phạm của mình [23].
Tác giả Sonia Blandford với tác phẩm “Managing Professional Development in Schools” (Quản lý phát triển chuyên môn trong trường học). Tác phẩm nhấn mạnh tầm quan trọng của việc nâng cao chất lượng dạy học trong các nhà trường đã từ lâu trở thành vấn đề quan tâm của các nước trên thế giới. Trong đó việc quan trọng là cần phải phát triển kỹ năng quản lý chuyên môn trong nhà trường, muốn làm được điều này Hiệu trưởng nhà trường phải không ngừng học tập, bồi dưỡng phát triển tri thức, kỹ năng, tầm nhìn…[21]. Tác giả Glover với tác phẩm “Managing Professional Development in Education” (Quản lý phát triển chuyên môn trong giáo dục).
Tác giả nhấn mạnh tầm quan trọng trong việc dự giờ và phân tích bài học là đòn bẩy trong công tác quản lý chuyên môn của giáo viên. Việc phân tích bài học trước hết phải nêu cho giáo viên biết cách khắc phục thiếu sót, phát huy các mặt mạnh để nâng cao chất lượng bài giảng, từ đó nâng cao chuyên môn cho giáo viên. Tác giả đã đề ra các yêu cầu và quy trình phân tích một giờ dạy để giúp cho hiệu trưởng thực hiện có hiệu quả biện pháp Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.vn download by : skknchat@gmail.com quản lý này. Tác giả đã nêu lên rất cụ thể cách tiến hành dự giờ và phân tích sư phạm của sách giáo khoa, nội dung dạy trong chương trình.
Tiếp theo là giáo viên và hiệu trưởng dự giờ lẫn nhau và cùng nhau dự giờ giáo viên giỏi, cứ như vậy giáo viên đã được hiệu trưởng hướng dẫn cho rất nhiều về phương pháp dạy học, về cách thức tổ chức dạy học để nâng cao trình độ học vấn của học sinh, thông qua đó sẽ phát triển được trình độ chuyên môn cho giáo viên [22]. Ở Việt Nam Hoạt động chuyên môn là hướng nghiên cứu đã được nhiều nhà khoa học quan tâm. Được thể hiện trong các công trình nghiên cứu như Vũ Quốc Long, Phạm Quang Huân & Trần Thị Hải Yến, Nguyễn Thị Lan Anh, Vũ Thị Sơn… Các nhà khoa học đều đã khẳng định: “Quản lý hoạt động chuyên môn có vai trò quan trọng trong việc thực hiện đổi mới phương pháp dạy học và kiểm tra đánh giá - Nguyên nhân của việc chuyển biến chậm trong đổi mới phương pháp dạy học, kiểm tra, đánh giá là công tác quản lý hoạt động đổi mới PPDH và kiểm tra, đánh giá kết quả học tập của học sinh ở các trường trung học còn chưa được quan tâm đúng mức, đặc biệt là công tác chỉ đạo chuyên môn - mắt xích vô cùng quan trọng trong việc thực hiên đổi mới PPDH và kiểm tra, đánh giá” [1], [9], [15], [17]. Tác giả Vũ Thị Sơn bàn về nội dung quản lý hoạt động chuyên môn trong đổi mới sinh hoạt chuyên môn “SHCM được xem là một hình thức tự bồi dưỡng, năng cao năng lực của đội ngũ giáo viên tại trường.
Về mặt quản lý, sinh hoạt chuyên môn có khả năng xây dựng nên bầu không khí sư phạm trong đời sống nhà trường”. Điều đó có nghĩa là sinh hoạt chuyên môn được tổ chức tốt có thể mang lại lợi ích thiết thực cho không chỉ học sinh mà cả giáo viên và nhà trường. Tuy nhiên, chất lượng sinh hoạt chuyên môn phụ thuộc rất nhiều vào công tác quản lý chuyên môn của nhà trường, vào ban giám hiệu có chiến lược tổ chức và quản lý sinh hoạt chuyên môn thường xuyên và quán triệt mục tiêu chất lượng giáo dục cũng như quan tâm thúc đẩy động lực học tập phát triển của giáo viên hay không. Điều này có liên quan rất nhiều đến sự quyết tâm của tập thể sư phạm nhà trường để cải tạo thực tiễn theo mục tiêu phát triển chất lượng dạy học [17].
Các tác giả Phạm Quang Huân, Trần Thị Hải Yến cho rằng một trong các hướng phát triển chuyên môn cho giáo viên là phải tăng cường công tác tổ chức tự học cho đội ngũ giáo viên trong “Tổ chức hoạt động thực hành cho đội ngũ giáo viên là 1 nội dung quan trọng của quản lý hoạt động chuyên môn. Quản lý nhà trường cũng như quản lý hoạt đông jchuyên môn suy cho cùng đó là những tác động có ý thức, có kế hoạch và hướng đích của chủ thể quản lý lên tất cả các mặt đời sống của Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.vn download by : skknchat@gmail.com nhà trường, của tổ chuyên môn đề đảm bảo sự vận hành tối ưu quá trình dạy học và giáo dục. Trong những nội dung quản lý hoạt động chuyên môn, bồi dưỡng nâng cao năng lực chuyên môn của đội ngũ giáo viên là vấn đề then chốt, bởi giáo viên là nhân tố quyết định chất lượng giáo dục. Trong hoạt động bồi dưỡng thì tổ chức và thúc đẩy hoạt động tự bồi dưỡng có ý nghĩa quyết định vì nó phát huy nội lực chủ quan của đội ngũ giáo viên.
Tuy nhiên trong thực tiễn hoạt động bồi dưỡng chuyên môn nhất là việc tổ chức hoạt động thực hành của giáo viên là hạt nhân cho mọi hoạt động bồi dưỡng khác” [9]. Tác giả Giáp Văn Khoa với đề tài “Quản lý hoạt động tổ chuyên môn của Hiệu trưởng trường THPT Tân Yên- Bắc Giang”. Luận văn nghiên cứu các vấn đề lý luận liên quan đến quản lý hoạt động TCM ở cấp THPT và thực trạng quản lý hoạt động TCM tại trường THPT Tân Yên - Bắc Giang với những thành tích và hạn chế nhất định. Từ đó tác giả đề xuất các biện pháp khắc phục hạn chế và nâng cao chất lượng quản lý hoạt động TCM [14].
Tác giả Cao Thị Minh Tú với đề tài “Biện pháp quản lý hoạt động của tổ chuyên môn trường THPT Đoàn kết - Hai Bà Trưng- Hà Nội”. Ở đề tài này tác giả đã chỉ ra rằng hoạt động TCM là nơi thực hiện các chủ trương, chính sách của Đảng, Nhà nước, của ngành, của địa phương, là nơi thực thi các nhiệm vụ, chính sách về đổi mới giáo dục, đồng thời cũng là nơi phản hồi một cách chính xác nhất tính hiệu quả của các biện pháp QLGD của hiệu trưởng. Tuy nhiên một số biện pháp chưa được quan tâm chỉ đạo đúng mức, chưa được thực hiện một cách đồng bộ và hiệu quả chưa cao.