mở đầu cho thời kỳ căng thẳng trong quan hệ Việt Nam - Thái Lan. Bƣớc sang giai đoạn 1954-1975, quan hệ Việt Nam - Thái Lan gặp không ít khó khăn, có lúc trở nên đối đầu. Sau 9 năm trƣờng kỳ kháng chiến, Việt Nam giành đƣợc thắng lợi trong cuộc kháng chiến chống Pháp, cho dù đây là chiến thắng chƣa trọn vẹn vì mới giải phóng đƣợc miền Bắc. Việt Nam lúc bấy giờ bị chia cắt làm 2 miền Nam - Bắc.
Miền Bắc tiến lên xây dựng chủ nghĩa xã hội, làm hậu phƣơng vững chắc cho miền Nam tiếp tục đấu tranh thực hiện nhiệm vụ cách mạng dân tộc dân chủ. Sau Hiệp định Giơnevơ, Mỹ từng bƣớc thay thế vị trí của Pháp ở miền Nam. Về chính trị, Mỹ đã ép Pháp trao quyền cai trị ở miền Nam cho Ngô Đình Diệm. Từng bƣớc một, Diệm loại lực lƣợng thân Pháp khỏi bộ máy hành chính.
Miền Nam có vị trí quan trọng trong chiến lƣợc toàn cầu của Mỹ. Mục tiêu của Mỹ ở đây là biến miền Nam thành thuộc địa kiểu mới, làm căn cứ quân sự, ngăn chặn “làn sóng đỏ” đang phát triển ở khu vực Đông Nam Á, 20 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com chống lại phong trào giải phóng dân tộc đang bùng nổ ở khu vực này. Cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nƣớc của nhân dân Việt Nam lại bắt đầu. Trong khi mâu thuẫn giữa Việt Nam và Mỹ đã trở nên gay gắt thì Thái Lan ngày càng thể hiện chính sách đối đầu với Việt Nam: Thái Lan quan hệ hợp tác với chính quyền Việt Nam Cộng hòa, mâu thuẫn với Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, cùng với Mỹ trực tiếp tham chiến chống lại Việt Nam, can thiệp chống lại phong trào cách mạng ở Lào và Campuchia.
Ngƣợc lại chính sách đối đầu với Việt Nam, Thái Lan càng ngày thân với Mỹ. Tháng 9 năm 1954, Thái Lan gia nhập Tổ chức Hiệp ƣớc Đông Nam Á (SEATO) và Bộ Chỉ huy quân sự của khối này đƣợc đặt tại Băng Cốc do các tƣớng lĩnh cao cấp Thái Lan đứng đầu. Viện trợ kinh tế của Mỹ liên tiếp tăng lên. Nếu trong thời gian 1950-1956, tổng số tiền viện trợ của Mỹ là 104,6 triệu USD thì đến năm 1957-1965 là 294 triệu USD.
Đáng chú ý là sau năm 1965, khi Thái Lan tham gia cuộc chiến của Mỹ ở Việt Nam thì số tiền viện trợ càng tăng nhanh. Năm 1966 là 55 triệu USD, 1967 là 77 triệu USD, 1968 là 100 triệu USD [56,121-122]. Ngoài ra, Nhật Bản, Tây Đức và Anh cũng tăng viện trợ cho Thái Lan. Với sự thâu tóm về kinh tế và sự căng thẳng về chính trị, từ những năm 60 của thế kỷ XX, Thái Lan đã thực sự trở thành một căn cứ quân sự của Mỹ.
Trên lãnh thổ Thái Lan, 6 sân bay quân sự đƣợc xây dựng trong đó có sân bay Utapao có thể đón nhận máy bay chiến lƣợc B52 lên xuống. Cảng Satahip trở thành quân cảng lớn nhất ở Thái Lan dành cho tàu chiến Mỹ. Từ các căn cứ này, máy bay và tàu chiến Mỹ xuất kích đánh phá các nƣớc Đông Dƣơng. Hơn thế nữa, Thái Lan còn trực tiếp tham gia vào cuộc chiến tranh Đông Dƣơng.
Tháng 3/1967, một bộ phận sƣ đoàn “rắn hổ mang” gồm 2.300 lính Thái Lan đƣợc điều sang miền Nam Việt Nam. Tháng 7/1968, số binh lính Thái Lan ở chiến trƣờng Việt Nam lên đến 5. 21 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Mặc dù vậy, quan hệ Việt Nam - Thái Lan thời kỳ này không phải chỉ hoàn toàn đối đầu. Cùng với việc Mỹ leo thang chiến tranh ở Việt Nam và sự can dự của chính phủ Thái Lan, sự ủng hộ của nhân dân Thái Lan đối với cuộc đấu tranh của nhân dân Việt Nam cũng tăng lên.
Tháng 11 năm 1967, Pridi lên án Mỹ ném bom ở Hà Nội và Hải Phòng. Tháng 7 năm 1969, sinh viên trƣờng Luật Băng Cốc biểu tình phản đối Nixon và đòi chính phủ Thái Lan rút quân khỏi Việt Nam. Cùng với đó là bức thƣ ngỏ của 23 trí thức Thái Lan gửi lên tổng thống Nixon tố cáo Mỹ gây tội ác chiến tranh. Sau khi Hiệp định Paris đƣợc ký kết ngày 27/1/1973, sự đối đầu trong quan hệ Việt Nam - Thái Lan đƣợc giảm bớt.
Sự thay đổi tình thế ở Đông Dƣơng và việc Mỹ bắt đầu cuộc rút lui khỏi Đông Nam Á đã tác động mạnh mẽ đến sự điều chỉnh chính sách này. Thái Lan không thể tiếp tục duy trì sự đối đầu nhƣ trƣớc. Đến tháng 4 năm 1972, đội quân Thái Lan rút khỏi Việt Nam. Sự thất bại của Mỹ ở Việt Nam và dƣ luận phản đối sự hiện diện quân sự của Mỹ ở Thái Lan đã khiến việc rút lui của Mỹ ở đây diễn ra nhanh chóng.
Tháng 8 năm 1973, Thái Lan và Mỹ ký tuyên bố chung về việc rút từng phần quân Mỹ ra khỏi Thái Lan. Bên cạnh đó, những chính sách đối nội và đối ngoại của Thái Lan càng làm cho tình hình kinh tế - xã hội cũng nhƣ bầu không khí chính trị luôn ở trạng thái căng thẳng. Vì vậy, các cuộc đấu tranh đòi quyền tự do dân chủ luôn diễn ra. Trong những năm 60, đã có những tổ chức chủ trƣơng tiến hành đấu tranh vũ trang chống nền độc tài quân sự.
Tổ chức “Mặt trận yêu nƣớc Thái Lan” chủ trƣơng tiến hành đấu tranh vũ trang từ năm 1965. Đến năm 1968, quân du kích đã nổi dậy ở nhiều nơi, tấn công vào cả sân bay Uđontani. Cùng với đó là sự phối hợp đấu tranh với các tầng lớp trong xã hội. Từ những năm 70, sinh viên Thái Lan đã liên tiếp tổ chức đấu tranh chính trị, lôi kéo các tầng lớp khác trong xã hội tham gia nhƣ công nhân, viên chức.
Phong trào đấu tranh đặc biệt 22 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com lên cao vào năm 1973 khiến chính quyền phải huy động cảnh sát đàn áp. Nhà vua đã phải nhƣợng bộ, tổ chức bầu cử, thành lập chính phủ mới. Sự bất ổn về chính trị, xã hội do giới quân sự mang lại càng làm cho nền kinh tế Thái Lan gặp nhiều khó khăn. Mặc dù Thái Lan thực hiện chiến lƣợc phát triển kinh tế - xã hội với các kế hoạch dài hạn nhƣ: kế hoạch 6 năm lần thứ nhất (1961-1966), kế hoạch 5 năm lần thứ hai (1967-1971), lần thứ ba (1971-1976) và lần thứ tƣ (1977-1981)… nhƣng đại đa số nhân dân Thái Lan, đặc biệt là nông dân, hầu nhƣ không đƣợc hƣởng lợi ích của sự phát triển.
Tỷ lệ dân cƣ sống trong tình trạng nghèo khó vẫn chiếm số đông. Sự bất bình đẳng trong thu nhập làm cho mâu thuẫn xã hội thêm gay gắt, tạo thành mối đe dọa đối với sự ổn định chính trị của Thái Lan ngay từ bên trong. Những thách thức của thế giới và tình hình rối ren trong nƣớc buộc Thái Lan không còn con đƣờng lựa chọn nào khác là phải điều chỉnh mối quan hệ của mình đối với các nƣớc Đông Dƣơng. Tháng 2 năm 1973, Hội nghị ngoại trƣởng ASEAN lần đầu tiên nêu ra vấn đề quan hệ với Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, kể cả khả năng Việt Nam tham gia vào tổ chức này.
Tiếp theo, ngày 16/9/1973 hội nghị Ngoại trƣởng ASEAN đã kêu gọi thiết lập chƣơng trình viện trợ và ủy ban phối hợp về tái thiết Đông Dƣơng. Hàng loạt các nƣớc nhƣ: Australia, Malaysia, Singapore, Nhật Bản… đã bắt đầu đặt quan hệ ngoại giao với Việt Nam. Trƣớc tình hình đó, căn cứ vào tình hình và yêu cầu của cuộc đấu tranh giải phóng dân tộc, chính phủ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa đã chủ trƣơng xúc tiến cải thiện quan hệ với Thái Lan. Ngày 27/11/1974, Bộ trƣởng Ngoại giao Nguyễn Duy Trinh gửi thƣ cho Ngoại trƣởng Thái Lan nêu vấn đề cải thiện quan hệ giữa hai nƣớc và đã có sự phản hồi mang tính tích cực.
Tháng 12/1974, Bộ Ngoại giao Thái Lan ra tuyên bố sẵn sàng đáp ứng đề nghị trao đổi văn hóa của chính phủ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Để thể hiện tinh thần hòa hữu với Thái 23 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Lan, ngày 25/01/1975, Bộ trƣởng Ngoại giao Việt Nam gửi thƣ cho Ngoại trƣởng Thái Lan nêu rõ sự sẵn sàng từ phía Việt Nam và đề nghị ba nguyên tắc cơ bản đối với việc bình thƣờng hóa quan hệ 2 nƣớc: 1. Tôn trọng các quyền dân tộc cơ bản và quyền tự quyết của nhân dân mỗi nƣớc, không xâm lƣợc lẫn nhau, không can thiệp vào công việc nội bộ của nhau. Không tham gia trực tiếp hoặc gián tiếp vào bất cứ hành động nào phƣơng hại đến độc lập chủ quyền, thống nhất và toàn vẹn lãnh thổ của nhau.
Không để lãnh thổ của mình cho bất cứ nƣớc ngoài nào sử dụng làm căn cứ xâm lƣợc và can thiệp trực tiếp hoặc gián tiếp vào nƣớc kia và các nƣớc khác trong khu vực. Phía Thái Lan không để Mỹ sử dụng lãnh thổ Thái Lan chống lại nhân dân Việt Nam và nhân dân các nƣớc khác ở Đông Dƣơng. Thiếp lập quan hệ hữu nghị láng giềng tốt giữa hai nƣớc, trao đổi kinh tế, văn hóa trên cơ sở bình đẳng, hai bên cùng có lợi [55, 69-70]. Đặc biệt, sau khi Việt Nam giành thắng lợi trong cuộc Tổng tiến công và nổi dậy năm 1975, mối quan hệ Việt Nam - Thái Lan lại càng có chiều hƣớng tích cực hơn.
Thắng lợi của cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nƣớc của nhân dân Việt Nam làm tăng thêm sức mạnh của hệ thống xã hội chủ nghĩa, thúc đẩy phong trào giải phóng dân tộc trên thế giới tiến lên, góp phần vào cuộc đấu tranh đòi tự do, dân chủ và tiến bộ xã hội của nhân dân các nƣớc trên thế giới và tác động trực tiếp vào sự nghiệp giải phóng dân tộc của nhân dân trên bán đảo Đông Dƣơng. Ngày 6/8/1976, Ngoại trƣởng Thái Lan Bhichai Rattacun đã tới thăm Việt Nam, và Tuyên bố chung về việc thiết lập quan hệ ngoại giao giữa Việt Nam và Thái Lan đã đƣợc ký kết tại Hà Nội, chấm dứt một thời kỳ căng thẳng trong quan hệ hai nƣớc. Tính chất quan hệ chủ yếu của Việt Nam - Thái Lan thời kì 1954 - 1975 chủ yếu là đối đầu mà biểu hiện đỉnh cao của nó là sự tham gia trực tiếp của quân 24 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com đội Thái Lan trên chiến trƣờng miền Nam Việt Nam. Tuy nhiên, trong bối cảnh thế giới và khu vực, quan hệ hai nƣớc cũng bắt đầu dần dần đƣợc cải thiện nhất là sau khi Việt Nam hoàn toàn giải phóng (1975) mặc dù việc bình thƣờng hóa quan hệ diễn ra rất chậm chạp nhƣng đó cũng là dấu hiệu tốt cho mối quan hệ của hai nƣớc.