phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo và phụ lục, luận văn đƣợc chia làm 3 chƣơng: Chƣơng 1: Cơ sở thiết lập quan hệ bang giao giữa nhà Tây Sơn với nhà Thanh Trong chƣơng này, tác giả nghiên cứu những lợi ích của nhà Tây Sơn và nhà Thanh khi khôi phục quan hệ hòa hiếu sau chiến tranh, từ đó cho thấy việc thiết lập quan hệ bang giao giữa Tây Sơn với nhà Thanh là xuất phát từ mong muốn hai bên. Chƣơng 2: Quan hệ bang giao giữa nhà Tây Sơn với nhà Thanh (1789-1802) Ở chƣơng thứ hai này, tác giả tập trung nghiên cứu quá trình thiết lập quan hệ bang giao giữa Tây Sơn và nhà Thanh cũng nhƣ quan hệ bang giao giữa hai nƣớc trong các vấn đề quan trọng nhƣ: sắc phong; triều cống; biên giới, lãnh thổ; thƣơng mại; văn hóa…từ năm 1789 đến năm 1802. Chƣơng 3: Nhận xét, đánh giá về quan hệ bang giao giữa nhà Tây Sơn với nhà Thanh Nội dung ở chƣơng thứ ba này, tác giả sẽ trình bày một số đặc điểm nổi bật trong quan hệ bang giao giữa nhà Tây Sơn với nhà Thanh nhƣ: quan hệ “sắc phong”, “triều cống” là nền tảng quan hệ hai nƣớc; những quy định nghi lễ chặt chẽ; thể hiện tính mềm dẻo, khéo léo; thể hiện tính chủ động, cƣơng quyết trong vấn đề đối ngoại; bảo vệ vững chắc độc lập, chủ quyền lãnh thổ. 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Chƣơng 1: CƠ SỞ THIẾT LẬP QUAN HỆ BANG GIAO GIỮA NHÀ TÂY SƠN VỚI NHÀ THANH 1.
Bối cảnh Đại Việt ở nửa cuối thế kỷ XVIII và nhu cầu thiết lập quan hệ ngoại giao với nhà Thanh 1. Xã hội Đại Việt nửa cuối thế kỷ XVIII * Sự khủng hoảng của chính quyền phong kiến Đàng Ngoài và Đàng Trong Bƣớc sang nửa cuối thế kỷ XVIII, chính quyền phong kiến Đàng Ngoài, Đàng Trong ngày càng trở nên suy yếu và khủng hoảng trầm trọng. Ở Đàng Ngoài, chúa Trịnh rất lo lắng trƣớc tình cảnh ngổn ngang của đất nƣớc, khi mà sản xuất nông nghiệp đình trệ, công thƣơng nghiệp không phát triển, ngƣời dân thì đói khổ. Vì vậy, chúa Trịnh đã ban hành nhiều chính sách để khôi phục kinh tế đất nƣớc, nhất là trong lĩnh vực nông nghiệp.
Nhà nƣớc yêu cầu thành lập “sở đồn điền” để đi khai hoang, khuyến khích nông dân khôi phục ruộng đất đã bị hoang hóa nhiều năm. Theo đó “xã nào số đinh hao hụt.ruộng bỏ hoang nhiều không ai nhận cày thì cho phép chiêu mộ người cày.đợi 3 năm thành ruộng sẽ ghi vào sổ thuế.Nếu xã nào nhiều ruộng quá, cày không hết mà có người tình nguyện bỏ vốn ra khai khẩn thì cũng cho phép. 409] Nhờ chính sách trên mà tình hình xã hội Đàng Ngoài bắt đầu có sự cải thiện, nhiều làng xóm điêu tàn trƣớc đây đã nhanh chóng đƣợc hồi phục. Tuy nhiên, càng về sau chính quyền họ Trịnh càng tỏ ra yếu kém trong việc quản lý đất nƣớc.
Bằng chứng là tình trạng chiếm đất của giới quyền quý, bọn cƣờng hào ức hiếp dân chúng diễn ra ngày càng phổ biến khiến ngƣời dân lao động rơi vào cảnh vô cùng khó khăn. Nhà sử học Phan Huy Chú đã nhận xét tình trạng ruộng đất ở Đàng Ngoài là “bỏ mặc cho dân xâm chiếm lẫn nhau”. Do đó, kết quả là mất mùa, đói kém lại xảy ra: “Năm 1759: Thanh Hóa, Nghệ An bị nạn đói. Năm 1766 các hạt Kinh Bắc vỡ đê, nhà cửa, ruộng nương bị ngập lụt.
Năm 1768 Nghệ An và các trấn Kinh Bắc, Sơn Tây, Sơn Nam, giá gạo cao vọt, nhân dân đói khổ, 100 đồng tiền không đủ một bữa no. 410] Trong tình cảnh khốn khó nhƣ vậy, nông dân nghèo chỉ còn cách duy nhất là nổi dậy đấu tranh. Năm 1778 là cuộc khởi nghĩa của Thục Toại ở các tỉnh đồng bằng ven biển Bắc bộ. Năm 1785, cuộc khởi nghĩa do Thiêm Liêm lãnh 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com đạo nổ ra ở An Quảng 1 thƣờng xuyên đánh phá ở các vùng ven biển, gây thiệt hại lớn cho quân triều đình.
Bên cạnh đó, nội bộ chính quyền Lê – Trịnh ngày càng có nhiều mâu thuẫn, các phe phái tranh giành quyền lực. Năm 1767, sau khi Trịnh Doanh chết, Trịnh Sâm lên thay. Nhƣng Trịnh Sâm là một ngƣời chuyên quyền, tàn bạo, vì say mê Đặng Thị Huệ mà bỏ bê triều chính. Chính vì vậy, Trịnh Sâm đã phế truất thái tử Trịnh Khải để phong con trai Đặng Thị Huệ là Trịnh Cán làm thái tử mặc dù lúc đó Trịnh Cán còn rất nhỏ tuổi.
Biến loạn xảy ra khi Trịnh Sâm chết, phe phái của Trịnh Khải nổi lên đánh giết nhóm Hoàng Đình Bảo – Đặng Thị Huệ. Nhƣng cũng từ đó xã hội lại càng trở nên rối ren, hỗn loạn mà nhân dân gọi là “loạn kiêu binh”. Thế lực Quân Tam phủ2, những ngƣời đã giúp Trịnh Khải nay trở nên hung hăng, cậy quyền, cậy thế. “Rồi bọn quân lính càng thừa thế hoành hành.
Phàm các quan văn võ hễ ai thuộc bè đảng của Thị Huệ và quận Huy, cùng những người dự vào việc tố giác vụ án năm Canh Tý (việc Tông mưu cướp ngôi khi trước), những viên quan hầu mọi ngày có tính nghiệt ngã mà quân lính vẫn ghét, lúc ấy đều bị phá nhà hàng loạt và bị lùng bắt đem giết chết. Luôn trong mấy ngày, họ làm náo động cả kinh thành. Tông phải hạ chỉ ngăn cấm mà họ vẫn không thôi. 28] Năm 1774, nhân cuộc khởi nghĩa của nông dân Tây Sơn nổi dậy ở Đàng Trong, chính quyền họ Trịnh đã mang quân vào chiếm đƣợc vùng đất Thuận Hóa của họ Nguyễn nhƣng vẫn không thể ngăn cản sự suy sụp ngày càng nhanh cả về chính trị, kinh tế, xã hội Đàng Ngoài.
Ở Đàng Trong, từ nửa đầu thế kỷ XVIII, chế độ phong kiến dƣới thống trị của họ Nguyễn khá ổn định. Nhƣng từ giữa thế kỷ XVIII trở đi, xã hội Đàng Trong ngày càng rơi vào cuộc khủng hoảng trầm trọng, cuộc sống ngƣời dân rơi vào cảnh cùng cực. Nhất là tình trạng chiếm đoạt ruộng đất của bọn địa chủ. Nhân cơ hội chính quyền lơ là trong việc quản lý đất đai, những ngƣời có quyền thế tha hồ sử dụng uy lực để chiếm ruộng đất công làng xã hay ruộng của những ngƣời nông dân phá sản: “có kẻ moi móc văn khế của một người đàn bà đã bán đứt ruộng tư từ 40 năm trước, bảo là công điền của xã mà đem ra tranh kiện; có kẻ đem văn khế của một người đã bán đứt vườn riêng từ hơn 10 năm về 1 Nay là thị xã Quảng Yên, thuộc tỉnh Quảng Ninh.
2 Đây là đội quân đƣợc tuyển lính từ ba phủ Hà Trung, Thiệu Hóa, Tĩnh Gia thuộc hai tỉnh Thanh Hóa và Nghệ An ngày nay, đƣợc vua chúa Lê – Trịnh tin dùng vì có nhiều công lao trong chiến đấu. 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com trước, bảo là ruộng hương hỏa của bản tộc, mà đi thưa kiện. 239] Bọn cƣờng hào thì tự do chia nhau ruộng công của làng xã làm ruộng đất của riêng mình, với lý do phải bù tô thuế cho Nhà nƣớc. Và cuối cùng, những ngƣời nông dân mất đất bị rơi vào tình cảnh khốn cùng, phải “tha hương cầu thực”, đi phiêu tán khắp nơi.
Tình trạng thuế khóa nặng nề đè nặng lên vai của ngƣời dân. Để nuôi bộ máy nhà nƣớc cồng kềnh và nhu cầu ăn chơi xa xỉ của giới quý tộc thì cần một nguồn tiền rất lớn. Vì vậy, chính quyền họ Nguyễn không tiếc tay khi đề thêm rất nhiều loại thuế, nhân dân miền núi thì phải nộp lâm thổ sản nhƣ ngà voi, sừng tê, mật ong.: “hằng năm có 100 thứ thuế, mà trưng thu thì phiền phức, gian lận, nhân dân thống khổ về một cổ đôi tròng”[34, tr. Đi liền với việc nộp thuế là một bộ máy thu thuế rất cồng kềnh gọi là bản đƣờng quan.
“cai trưng và quan lại các nha quá nhiều, mỗi người trưng thu lại có vài ba mươi người đốc thúc, tra xét rất phiền nhiễu, lại còn xét hỏi, hành hạ, ẩn lậu, cố tình tăng giảm, sinh sự làm khổ dân”[34, tr 243]. Sƣu cao thuế nặng đã khiến cho nhân dân rơi vào cảnh cùng kiệt, điêu đứng. Thêm vào đó là nạn mất mùa, đói kém xảy ra liên tiếp làm nhân dân chết đói rất nhiều. Từng đƣợc coi là một vựa thóc lớn bởi những điều kiện tự nhiên thuận lợi cho việc trồng lúa, nhƣng giờ đây ở Đàng Trong lại xảy ra tình trạng dân chết đói quá nhiều bởi giá thóc cao vọt, không phải ai cũng mua đƣợc.
Trái với cảnh khốn khó của những ngƣời dân lam lũ là cuộc sống xa xỉ của giai cấp thống trị. Họ sống xa hoa, trụy lạc trên mồ hôi, nƣớc mắt của những ngƣời dân. Những lăng tẩm, cung điện nguy nga, rực rỡ, những lâu đài, dinh thự tráng lệ cùng với những bữa yến tiệc liên miên đã tiêu tốn những khoản tiền thuế không nhỏ. Trong “Phủ biên tạp lục”, nhà bác học Lê Quý Đôn đã nhận xét: “Từ quan to đến quan nhỏ, nhà cửa chạm trổ, .lấy sự phú quý phong lưu để khoe khoang lẫn nhau.Họ coi vàng bạc như cát, lúa gạo như bùn, hoang phí vô cùng”[34, tr.
Trong tình cảnh ấy, nhiều cuộc khởi nghĩa đã nổ ra chống lại chính quyền Đàng Trong. Năm 1747, cuộc khởi nghĩa nổ ra ở Gia Định do một số thƣơng nhân đứng đầu. Tiếp đến nhiều cuộc khởi nghĩa của đồng bào dân tộc thiểu số nhƣ ngƣời Chàm, ngƣời Khơ me để chống lại chính quyền họ Nguyễn. Trong đó, cuộc khởi nghĩa có quy mô 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com rộng lớn nhất là cuộc khởi nghĩa của chàng Lía.
Lía tập hợp dân nghèo nổi dậy, chọn Truông Mây (Bình Định) làm căn cứ, lấy của ngƣời giàu chia cho ngƣời nghèo. * Vua Quang Trung khôi phục và xây dựng đất nước Trong 17 năm (1771 – 1788), phong trào Tây Sơn đã lật đổ các chính quyền Nguyễn, Trịnh, Lê, xóa bỏ ranh giới chia cắt đất nƣớc Đàng Trong – Đàng Ngoài. Đồng thời, phong trào Tây Sơn còn đánh tan các cuộc xâm lƣợc của Xiêm và quân Thanh, bảo vệ nền độc lập và toàn vẹn lãnh thổ của dân tộc. Trong giai đoạn đầu của phong trào Tây Sơn, Nguyễn Nhạc là ngƣời khởi xƣớng và lãnh đạo.
Ông tự xƣng hoàng đế, lấy niên hiệu là Thái Đức, lập ra vƣơng triều Tây Sơn. Nhƣng Nguyễn Nhạc không phải là ngƣời đƣa vƣơng triều Tây Sơn tới đỉnh cao. Với tầm nhìn hạn chế, ông không hiểu đƣợc chí hƣớng và hoài bão lớn của ngƣời em Nguyễn Huệ nên hai anh em đã bất hòa, dẫn tới xung đột vào năm 1787. Sau đó, hai ngƣời đã chia nhau vùng cai trị riêng, lấy ranh giới là sông Bến Ván (Quảng Ngãi).