Quan hệ Mỹ - Trung Quốc trong thập niên đầu thế kỷ XXI

Chuyên khảo phân tích Quan hệ mỹ trung quốc trong thập niên đầu thế kỷ xxi, đánh giá các khía cạnh quan trọng, đề xuất hướng nghiên cứu tiếp theo.

• Tác giả: Võ Thị Thu Huyền
• Người hướng dẫn: TS. Đào Minh Hồng
• Trường học: Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Lịch sử Thế giới
• Đề tài: Quan hệ Mỹ - Trung Quốc trong thập niên đầu thế kỷ XXI
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2012
• Địa điểm: TP Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• Lý do chọn đề tài
• Lịch sử nghiên cứu vấn đề
• Giới hạn và phạm vi nghiên cứu
• Phương pháp nghiên cứu
• Đóng góp của luận văn
• 1. CHƯƠNG I: TỔNG QUAN VỀ QUAN HỆ MỸ- TRUNG QUỐC TRONG THẬP NIÊN CUỐI CỦA THẾ KỶ XX
• 1.1. Quan hệ Mỹ-Trung Quốc trong thời kỳ chiến tranh lạnh
• 1.2. Quan hệ Mỹ-Trung Quốc thập niên cuối của thế kỷ XX
• 1.2.1. Sự thay đổi cục diện thế giới sau khi chiến tranh lạnh kết thúc
• 1.2.2. Quan hệ Mỹ-Trung Quốc trong thập niên cuối của thế kỷ XX
• 1.2.2.1. Trong lĩnh vực chính trị-an ninh
• 1.2.2.2. Trong lĩnh vực kinh tế-thương mại
• 2. CHƯƠNG II: QUAN HỆ MỸ-TRUNG QUỐC TRONG THẬP NIÊN ĐẦU THẾ KỶ XXI
• 2.1. Tình hình thế giới đầu thế kỷ XXI và sự điều chỉnh chính sách đối ngoại của Mỹ và Trung Quốc
• 2.2. Quan hệ Mỹ-Trung dưới thời kỳ tổng thống George Bush (1/2001- 1/2009)
• 2.2.1. Trong lĩnh vực chính trị-an ninh
• 2.2.2. Trong lĩnh vực kinh tế-thương mại
• 2.3. Quan hệ Mỹ-Trung Quốc trong những năm đầu nắm quyền của tổng thống Barack Obama (2009-2010)
• 3. CHƯƠNG III: TRIỂN VỌNG QUAN HỆ MỸ-TRUNG QUỐC TRONG THỜI GIAN TỚI
• 3.1. Thế và lực của Mỹ-Trung Quốc đến năm 2020
• 3.2. Dự báo chiều hướng quan hệ Mỹ Trung đến năm 2020
• 3.2.1. Tăng cường thúc đẩy quan hệ, tránh đối đầu
• 3.2.2. Khả năng trật tự G2 Mỹ-Trung
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Quan Hệ Mỹ Trung Thập Niên Đầu Thế Kỷ 21

Quan hệ giữa Mỹ và Trung Quốc là một trong những mối quan hệ song phương quan trọng nhất trên thế giới. Trong thập niên đầu thế kỷ XXI, mối quan hệ này diễn ra trong bối cảnh trật tự thế giới đang thay đổi, với sự trỗi dậy mạnh mẽ của Trung Quốc và những điều chỉnh trong chính sách đối ngoại của Mỹ. Sự cộng gộp giữa Trung Quốc và Mỹ chiếm tới một phần mười diện tích đất đai, một phần tư dân số và một phần hai thành tựu tăng trưởng kinh tế thế giới trong thập niên qua. Nghiên cứu mối quan hệ quốc tế Trung Quốc - Mỹ còn có một ý nghĩa quan trọng đối với chúng ta trong việc đánh giá tình hình quốc tế và hoạch định chính sách quốc gia. Việc quan hệ Mỹ - Trung sẽ phát triển như thế nào, đi đến đối đầu hay vẫn duy trì khuôn khổ vừa hợp tác vừa đấu tranh như hiện nay hoặc chuyển sang một hình thái nào khác, là vấn đề quan trọng được nhiều người quan tâm.

1.1. Lịch Sử Quan Hệ Mỹ Trung Từ Chiến Tranh Lạnh Đến Nay

Từ nửa đầu thế kỷ XX, các nhà hoạch định chính sách Mỹ ủng hộ một nước Trung Quốc hùng mạnh. Họ tin rằng Trung Quốc sẽ thân thiện với Mỹ. Mỹ đã hỗ trợ Trung Quốc chống lại các cường quốc châu Âu và Nhật Bản. Sau Chiến tranh Thế giới thứ hai, Mỹ giữ vị thế siêu cường, còn Trung Quốc suy yếu. Tuy nhiên, sự thay đổi cục diện thế giới sau Chiến tranh Lạnh đã tạo tiền đề cho sự trỗi dậy của Trung Quốc và những thay đổi trong quan hệ Mỹ - Trung.

1.2. Tác Động Toàn Cầu Ảnh Hưởng Của Quan Hệ Mỹ Trung

Quan hệ Mỹ - Trung có tác động lớn đến tình hình kinh tế, chính trị và an ninh của thế giới, đặc biệt là các nước châu Á. Sự trỗi dậy của Trung Quốc và sự điều chỉnh chính sách của Mỹ tạo ra những cơ hội và thách thức mới cho các quốc gia khác. Việc hiểu rõ động lực và xu hướng phát triển của quan hệ Mỹ - Trung là rất quan trọng để các quốc gia có thể hoạch định chính sách đối ngoại phù hợp.

II. Chính Sách Đối Ngoại Mỹ Trung Thập Niên Đầu Thế Kỷ XXI

Trong thập niên đầu thế kỷ XXI, cả Mỹ và Trung Quốc đều có những điều chỉnh quan trọng trong chính sách đối ngoại. Mỹ tập trung vào cuộc chiến chống khủng bố sau sự kiện 11/9, đồng thời tìm cách duy trì vị thế siêu cường duy nhất. Trung Quốc tập trung vào phát triển kinh tế và tăng cường ảnh hưởng quốc tế. Những điều chỉnh này đã tác động đến quan hệ Mỹ - Trung trên nhiều lĩnh vực, từ chính trị, an ninh đến kinh tế, thương mại.

2.1. Chính Sách Của Mỹ Từ George Bush Đến Barack Obama

Dưới thời Tổng thống George Bush, quan hệ Mỹ - Trung có những thăng trầm do sự khác biệt về quan điểm và lợi ích. Tuy nhiên, cả hai nước đều nhận thức được tầm quan trọng của việc duy trì quan hệ ổn định. Trong những năm đầu nắm quyền của Tổng thống Barack Obama, quan hệ Mỹ - Trung tiếp tục phát triển, với sự hợp tác trên nhiều lĩnh vực như kinh tế, biến đổi khí hậu và an ninh khu vực.

2.2. Chiến Lược Của Trung Quốc Trỗi Dậy Hòa Bình Và Ảnh Hưởng

Trung Quốc theo đuổi chiến lược trỗi dậy hòa bình, tập trung vào phát triển kinh tế và tăng cường ảnh hưởng quốc tế thông qua các hoạt động ngoại giao, thương mại và đầu tư. Trung Quốc cũng tích cực tham gia vào các tổ chức quốc tế và khu vực, đồng thời thúc đẩy hợp tác với các nước đang phát triển. Mục tiêu của Trung Quốc là xây dựng một trật tự thế giới đa cực, trong đó Trung Quốc đóng vai trò quan trọng.

2.3. Cạnh Tranh Và Hợp Tác Các Lĩnh Vực Chính Trong Quan Hệ

Quan hệ Mỹ - Trung vừa có cạnh tranh vừa có hợp tác. Cạnh tranh diễn ra trên các lĩnh vực như kinh tế, công nghệ và địa chính trị. Hợp tác diễn ra trên các lĩnh vực như chống khủng bố, biến đổi khí hậu và giải quyết các vấn đề khu vực. Sự cân bằng giữa cạnh tranh và hợp tác là yếu tố quan trọng để duy trì quan hệ ổn định giữa hai nước.

III. Kinh Tế Thương Mại Mỹ Trung Động Lực Và Thách Thức

Kinh tế và thương mại là động lực quan trọng của quan hệ Mỹ - Trung. Mỹ và Trung Quốc là hai đối tác thương mại lớn của nhau, với kim ngạch thương mại song phương đạt mức cao kỷ lục trong thập niên đầu thế kỷ XXI. Tuy nhiên, quan hệ kinh tế Mỹ - Trung cũng đối mặt với nhiều thách thức, như thâm hụt thương mại của Mỹ, vấn đề bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ và các rào cản thương mại.

3.1. Thương Mại Song Phương Lợi Ích Và Sự Phụ Thuộc Lẫn Nhau

Mỹ và Trung Quốc đều hưởng lợi từ thương mại song phương. Mỹ là thị trường xuất khẩu lớn nhất của Trung Quốc, còn Trung Quốc là nguồn cung cấp hàng hóa giá rẻ cho người tiêu dùng Mỹ. Sự phụ thuộc lẫn nhau về kinh tế tạo ra những ràng buộc quan trọng, ngăn cản Mỹ và Trung Quốc đi đến đối đầu.

3.2. Gia Nhập WTO Ảnh Hưởng Đến Quan Hệ Kinh Tế Mỹ Trung

Việc Trung Quốc gia nhập WTO năm 2001 là một bước ngoặt quan trọng trong quan hệ kinh tế Mỹ - Trung. Gia nhập WTO giúp Trung Quốc tiếp cận thị trường toàn cầu và tăng cường hội nhập kinh tế quốc tế. Đồng thời, nó cũng tạo ra những thách thức mới cho Mỹ, như sự cạnh tranh từ hàng hóa Trung Quốc và vấn đề bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ.

3.3. Thâm Hụt Thương Mại Vấn Đề Và Giải Pháp Tiềm Năng

Thâm hụt thương mại của Mỹ với Trung Quốc là một vấn đề gây tranh cãi trong quan hệ song phương. Mỹ cho rằng Trung Quốc áp dụng các chính sách thương mại không công bằng, gây ra thâm hụt thương mại lớn. Trung Quốc cho rằng thâm hụt thương mại là kết quả của sự khác biệt về cơ cấu kinh tế và lợi thế so sánh giữa hai nước. Việc giải quyết vấn đề thâm hụt thương mại đòi hỏi sự hợp tác và thỏa hiệp từ cả hai phía.

IV. An Ninh Khu Vực Biển Đông Đài Loan Và Căng Thẳng Mỹ Trung

An ninh khu vực là một lĩnh vực quan trọng trong quan hệ Mỹ - Trung. Các vấn đề như Biển Đông, Đài Loan và Triều Tiên tạo ra những căng thẳng và thách thức cho quan hệ Mỹ - Trung. Mỹ và Trung Quốc có những quan điểm khác nhau về các vấn đề này, và việc giải quyết những khác biệt này đòi hỏi sự kiên nhẫn và đối thoại.

4.1. Vấn Đề Biển Đông Tranh Chấp Chủ Quyền Và Tự Do Hàng Hải

Tranh chấp chủ quyền ở Biển Đông là một điểm nóng trong quan hệ Mỹ - Trung. Trung Quốc tuyên bố chủ quyền đối với hầu hết Biển Đông, trong khi các nước khác trong khu vực cũng có những tuyên bố chủ quyền chồng lấn. Mỹ không đứng về bên nào trong tranh chấp chủ quyền, nhưng ủng hộ tự do hàng hải và giải quyết tranh chấp bằng biện pháp hòa bình.

4.2. Vấn Đề Đài Loan Quan Hệ Hai Bờ Eo Biển Và Vai Trò Của Mỹ

Vấn đề Đài Loan là một vấn đề nhạy cảm trong quan hệ Mỹ - Trung. Trung Quốc coi Đài Loan là một tỉnh ly khai và không loại trừ khả năng sử dụng vũ lực để thống nhất. Mỹ duy trì chính sách "một Trung Quốc", nhưng đồng thời cung cấp vũ khí cho Đài Loan để tự vệ.

4.3. Căng Thẳng Quân Sự Nguy Cơ Và Các Biện Pháp Giảm Thiểu

Sự gia tăng sức mạnh quân sự của Trung Quốc và sự hiện diện quân sự của Mỹ ở khu vực châu Á - Thái Bình Dương tạo ra những căng thẳng và nguy cơ xung đột. Việc tăng cường đối thoại và hợp tác quân sự là cần thiết để giảm thiểu nguy cơ xung đột và xây dựng lòng tin giữa hai nước.

V. Triển Vọng Quan Hệ Mỹ Trung Hợp Tác Hay Đối Đầu

Triển vọng quan hệ Mỹ - Trung trong tương lai là một vấn đề được nhiều người quan tâm. Một số người cho rằng Mỹ và Trung Quốc sẽ tiếp tục cạnh tranh và đối đầu, trong khi những người khác tin rằng hai nước có thể tìm thấy những lĩnh vực hợp tác và xây dựng một mối quan hệ ổn định và cùng có lợi. Sự phát triển của quan hệ Mỹ - Trung sẽ có tác động lớn đến trật tự thế giới và tương lai của khu vực châu Á - Thái Bình Dương.

5.1. Các Yếu Tố Tác Động Kinh Tế Chính Trị Và An Ninh

Nhiều yếu tố sẽ tác động đến quan hệ Mỹ - Trung trong tương lai, bao gồm sự phát triển kinh tế của hai nước, sự thay đổi trong chính sách đối ngoại và tình hình an ninh khu vực. Việc hiểu rõ những yếu tố này là rất quan trọng để dự đoán xu hướng phát triển của quan hệ Mỹ - Trung.

5.2. Khả Năng Hợp Tác Các Lĩnh Vực Cùng Quan Tâm

Mỹ và Trung Quốc có thể hợp tác trên nhiều lĩnh vực, như chống khủng bố, biến đổi khí hậu, giải quyết các vấn đề khu vực và thúc đẩy tăng trưởng kinh tế toàn cầu. Sự hợp tác này có thể mang lại lợi ích cho cả hai nước và cho thế giới.

5.3. Nguy Cơ Đối Đầu Các Điểm Nóng Và Giải Pháp

Nguy cơ đối đầu giữa Mỹ và Trung Quốc vẫn tồn tại, đặc biệt là ở các điểm nóng như Biển Đông và Đài Loan. Việc giải quyết những điểm nóng này đòi hỏi sự kiên nhẫn, đối thoại và tôn trọng lẫn nhau.

VI. Tác Động Đến Việt Nam Cơ Hội Và Thách Thức Từ Mỹ Trung

Quan hệ Mỹ - Trung có tác động lớn đến Việt Nam. Sự cạnh tranh và hợp tác giữa Mỹ và Trung Quốc tạo ra những cơ hội và thách thức cho Việt Nam. Việc tận dụng cơ hội và vượt qua thách thức là rất quan trọng để Việt Nam có thể phát triển bền vững và bảo vệ lợi ích quốc gia.

6.1. Cơ Hội Kinh Tế Thương Mại Đầu Tư Và Chuỗi Cung Ứng

Việt Nam có thể tận dụng cơ hội từ quan hệ Mỹ - Trung để tăng cường thương mại, thu hút đầu tư và tham gia vào chuỗi cung ứng toàn cầu. Việc đa dạng hóa thị trường và đối tác là rất quan trọng để giảm thiểu rủi ro và tận dụng tối đa cơ hội.

6.2. Thách Thức An Ninh Biển Đông Và Cạnh Tranh Ảnh Hưởng

Việt Nam đối mặt với những thách thức an ninh từ quan hệ Mỹ - Trung, đặc biệt là vấn đề Biển Đông và sự cạnh tranh ảnh hưởng giữa hai nước. Việc tăng cường năng lực quốc phòng và ngoại giao là rất quan trọng để bảo vệ chủ quyền và lợi ích quốc gia.

6.3. Chính Sách Đối Ngoại Cân Bằng Và Độc Lập Tự Chủ

Việt Nam cần duy trì chính sách đối ngoại cân bằng và độc lập tự chủ, không đứng về bên nào trong cạnh tranh giữa Mỹ và Trung Quốc. Việc tăng cường quan hệ với cả hai nước và các đối tác khác là rất quan trọng để bảo vệ lợi ích quốc gia và đóng góp vào hòa bình và ổn định khu vực.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong thập niên đầu thế kỷ XXI, quan hệ giữa Mỹ và Trung Quốc nổi lên như một trục tương tác song phương quan trọng hàng đầu thế giới, khi hai quốc gia này cùng nhau chiếm tới một phần mười diện tích đất đai, một phần tư dân số và đóng góp hơn một phần hai tổng mức tăng trưởng kinh tế toàn cầu. Trước sự tan rã của trật tự hai cực sau Chiến tranh Lạnh, Mỹ duy trì vị thế siêu cường duy nhất với quy mô sản xuất chiếm từ 20% đến 25% tổng sản phẩm toàn cầu, trong khi Trung Quốc vươn lên mạnh mẽ với tốc độ tăng trưởng tổng sản phẩm quốc nội (GDP) bình quân hàng năm đạt 9,9% trong giai đoạn 1979–1997. Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của luận văn là làm sáng tỏ bản chất vận động, các xung đột chiến lược và không gian hợp tác giữa một siêu cường đang tìm cách duy trì vị thế áp đảo toàn cầu và một cường quốc đang trỗi dậy với khát vọng đại phục hưng dân tộc.

Mục tiêu cụ thể của đề tài là phân tích toàn diện các chính sách đối ngoại của hai nước trên các lĩnh vực chính trị, an ninh, kinh tế và thương mại, tập trung khai thác giai đoạn từ năm 2000 đến năm 2010. Phạm vi nghiên cứu bao quát hai nhiệm kỳ của Tổng thống George W. Bush (2001–2009) và những năm đầu cầm quyền của Tổng thống Barack Obama (2009–2010), đặt trong bối cảnh không gian địa chính trị khu vực châu Á - Thái Bình Dương. Ý nghĩa của nghiên cứu được đo lường thông qua việc cung cấp các luận cứ khoa học để nhận diện trật tự quốc tế mới, giải mã cơ chế vận hành của mô hình quan hệ nước lớn và xây dựng các chỉ số dự báo chiến lược cho chính sách đối ngoại của các quốc gia đang phát triển, trong đó có Việt Nam.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng lý luận của chủ nghĩa Mác - Lênin về quan hệ quốc tế kết hợp cùng chủ nghĩa duy vật biện chứng để phân tích quy luật vận động của các mối liên hệ quốc tế. Đồng thời, nghiên cứu tích hợp sâu sắc Chủ nghĩa Hiện thực (Realism) – một lý thuyết nền tảng trong quan hệ quốc tế giữ vai trò chi phối xuyên suốt chính sách đối ngoại của Mỹ, nhằm giải thích các toan tính về quyền lực, cân bằng quyền lực và lợi ích sống còn của quốc gia. Luận văn cũng áp dụng lý thuyết Địa chính trị - Địa chiến lược, tiêu biểu là mô hình bàn cờ Á - Âu của Zbigniew Brzezinski, nơi tập trung tới 75% dân số, 60% GDP và 75% trữ lượng năng lượng toàn cầu.

Khung phân tích vận hành dựa trên 5 khái niệm cốt lõi:

1. Trật tự thế giới nhất siêu đa cường: Mô tả cấu trúc quyền lực quốc tế sau Chiến tranh Lạnh với ưu thế vượt trội của Mỹ và sự vươn lên của các cực quyền lực mới.
2. Vừa hợp tác vừa đấu tranh (vừa can dự vừa kiềm chế): Trạng thái tương tác song trùng giữa việc mở rộng giao lưu kinh tế nhưng vẫn phong tỏa chiến lược.
3. Đối thủ cạnh tranh chiến lược: Định vị của chính quyền Mỹ đối với Trung Quốc trong giai đoạn đầu nhiệm kỳ George W. Bush.
4. Phương châm ngoại giao 16 chữ: Định hướng đối ngoại của Trung Quốc gồm tăng cường lòng tin, giảm bớt phiền hà, phát triển hợp tác, không gây đối kháng.
5. Sự phụ thuộc lẫn nhau về kinh tế: Mức độ đan xen lợi ích sâu rộng về thị trường, vốn đầu tư và chuỗi sản xuất.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của luận văn được tổng hợp từ hơn 70 công trình nghiên cứu chuyên khảo, kỷ yếu hội thảo khoa học quốc tế, các văn kiện ngoại giao chính thức của chính phủ Mỹ, Trung Quốc và các báo cáo thống kê kinh tế quốc tế giai đoạn 1989–2010.

Cỡ mẫu nghiên cứu bao gồm hơn 50 văn kiện chính sách đối ngoại, 10 hiệp định kinh tế thương mại song phương chủ chốt và chuỗi dữ liệu kinh tế vĩ mô liên tục trong 20 năm (1991–2010). Tác giả sử dụng phương pháp chọn mẫu có chủ đích, tập trung vào các sự kiện bước ngoặt có tác động làm xoay chuyển chính sách như sự kiện va chạm máy bay trinh sát EP-3 vào tháng 4/2001, vụ khủng bố ngày 11/9/2001 và sự kiện Trung Quốc gia nhập Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) vào tháng 12/2001.

Phương pháp phân tích chủ đạo là sự kết hợp giữa phương pháp lịch sử và phương pháp logic. Lý do lựa chọn phương pháp này xuất phát từ tính chất phức tạp của các sự kiện ngoại giao đương đại, đòi hỏi việc tái hiện chân thực tiến trình lịch sử phải đi đôi với việc trừu tượng hóa để tìm ra bản chất quy luật lợi ích đằng sau các quyết sách. Toàn bộ quá trình thu thập, xử lý dữ liệu và hoàn thiện công trình được thực hiện từ năm 2010 đến tháng 9 năm 2012.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, lĩnh vực kinh tế - thương mại đã chuyển hóa thành chất keo gắn kết và đòn bẩy kìm hãm nguy cơ xung đột quân sự trực diện giữa hai nước. Kim ngạch mậu dịch song phương tăng trưởng vượt bậc với tốc độ bình quân 15% mỗi năm, tăng từ 6,2 tỷ USD năm 1991 lên 84 tỷ USD vào năm 2000, tức tăng gấp hơn 13,5 lần sau một thập kỷ. Đồng thời, dòng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) từ Mỹ vào Trung Quốc đã tăng trưởng đột phá từ mức 354 triệu USD năm 1990 lên tới 7.766 triệu USD năm 1999, tương đương mức tăng hơn 21 lần.

Thứ hai, sự kiện khủng bố ngày 11/9/2001 đã tạo nên một bước ngoặt điều chỉnh chiến lược ngoại giao sâu sắc của Washington. Chính quyền Tổng thống George W. Bush đã nhanh chóng chuyển hướng chính sách từ coi Trung Quốc là đối thủ cạnh tranh chiến lược sang xây dựng quan hệ đối tác hợp tác mang tính xây dựng. Nhu cầu tranh thủ sự ủng hộ của Bắc Kinh trong cuộc chiến chống khủng bố toàn cầu và giải quyết vấn đề hạt nhân trên bán đảo Triều Tiên đã giúp quan hệ hai nước bước vào giai đoạn ổn định và giảm thiểu các xung đột ngoại giao công khai.

Thứ ba, thâm hụt thương mại và tranh chấp an ninh khu vực gia tăng nhanh chóng, trở thành rào cản mang tính cơ cấu. Thâm hụt thương mại của Mỹ với Trung Quốc tăng mạnh từ mức 28 tỷ USD năm 1994 lên 55,9 tỷ USD năm 1998, tương đương mức tăng gần 100% chỉ sau 4 năm và chiếm tới gần 30% tổng thâm hụt thương mại toàn cầu của Mỹ. Bên cạnh đó, các vấn đề gai góc về bản quyền sở hữu trí tuệ, cùng nguy cơ đối đầu tại eo biển Đài Loan và khu vực châu Á - Thái Bình Dương vẫn tồn tại như một ngòi nổ tiềm tàng.

Chỉ tiêu kinh tế - thương mại Mỹ - Trung	Năm 1990 / 1991	Năm 1998 / 2000	Tỷ lệ tăng trưởng
Kim ngạch thương mại song phương	6,2 tỷ USD (1991)	84,0 tỷ USD (2000)	Tăng 1.254,8% (gấp 13,5 lần)
Vốn đầu tư trực tiếp (FDI) của Mỹ vào Trung Quốc	354 triệu USD (1990)	7.766 triệu USD (1999)	Tăng 2.093,8% (gấp 21,9 lần)
Mức thâm hụt thương mại của Mỹ đối với Trung Quốc	28,0 tỷ USD (1994)	55,9 tỷ USD (1998)	Tăng 99,6% (gấp gần 2 lần)
Tỷ trọng hàng dệt may Trung Quốc xuất khẩu sang Mỹ	Khoảng 10% (1995)	Chiếm 28,5% tổng xuất khẩu TQ	Mở rộng thị phần áp đảo

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân cốt lõi dẫn đến tính chất hai mặt vừa hợp tác vừa kiềm chế xuất phát từ sự đan xen giữa toan tính lợi ích quốc gia và cấu trúc quyền lực quốc tế. Trung Quốc kiên trì đường lối hòa bình để tận dụng thời cơ ngàn năm có một nhằm hoàn thành hiện đại hóa đất nước, đưa quy mô GDP đạt 2.600 tỷ USD vào năm 2006. Ngược lại, Mỹ không thể cô lập một thị trường khổng lồ giúp tạo ra hơn 200.000 việc làm cho người lao động Mỹ và cung cấp nguồn hàng tiêu dùng giá rẻ ổn định.

Kết quả nghiên cứu này tương đồng với các dự báo của một số nhà kinh tế học quốc tế và Báo cáo Triển vọng thế giới năm 2008 về xu thế dịch chuyển trọng tâm quyền lực sang phương Đông, khi quy mô kinh tế của Mỹ, Trung Quốc và Liên minh châu Âu (EU) được dự báo sẽ cùng tiệm cận mức 20% GDP toàn cầu vào năm 2020. Nghiên cứu khẳng định rằng mô hình quan hệ Mỹ - Trung không thể rơi vào một cuộc Chiến tranh Lạnh mới nhờ mức độ ràng buộc kinh tế vượt trội, song mâu thuẫn chiến lược về không gian ảnh hưởng tại Tây Thái Bình Dương vẫn là bài toán chưa có lời giải triệt để.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tái cấu trúc và đa dạng hóa chiến lược ngoại giao đa phương: Bộ Ngoại giao và các cơ quan tham mưu chiến lược cần chủ động nâng cấp quan hệ đối tác toàn diện với ít nhất 5 cường quốc chủ chốt, nhằm giảm mức độ tập trung xuất nhập khẩu vào một thị trường đơn lẻ xuống dưới 25%, triển khai thực hiện liên tục trong lộ trình 2013–2020.

2. Thiết lập hệ thống phân tích và cảnh báo sớm rủi ro thương mại quốc tế: Bộ Công Thương chủ trì phối hợp với các viện nghiên cứu kinh tế xây dựng mô hình dự báo biến động rào cản phi thuế quan, đảm bảo tỷ lệ dự báo chính xác đạt trên 85% đối với các vụ việc phòng vệ thương mại, áp dụng định kỳ hàng quý từ năm 2013 đến năm 2018.

3. Chuẩn hóa quy trình kiểm định và nâng cao năng lực bảo hộ sở hữu trí tuệ: Bộ Khoa học và Công nghệ cùng cộng đồng doanh nghiệp xuất khẩu đẩy mạnh đăng ký nhãn hiệu quốc tế, phấn đấu nâng tỷ lệ doanh nghiệp đáp ứng tiêu chuẩn sở hữu trí tuệ toàn cầu lên mức 70%, giảm thiểu 50% nguy cơ tranh chấp pháp lý trong giai đoạn 2014–2019.

4. Khởi xướng và duy trì các cơ chế đối thoại an ninh hàng hải đa phương: Các cơ quan an ninh quốc phòng trong khối ASEAN chủ động thúc đẩy thực thi nghiêm túc 100% các cam kết theo Công ước Liên Hợp Quốc về Luật Biển (UNCLOS 1982), tăng tần suất tổ chức các diễn đàn tham vấn an ninh khu vực lên tối thiểu 4 lần mỗi năm, hướng tới tầm nhìn ổn định chiến lược đến năm 2025.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

• Nhà hoạch định chính sách đối ngoại và an ninh quốc gia: Khai thác bức tranh toàn cảnh về hơn 20 năm chuyển dịch chiến lược Mỹ - Trung để xây dựng các kịch bản ngoại giao cân bằng nước lớn, bảo vệ chủ quyền và nâng cao vị thế dân tộc.
• Giảng viên, nghiên cứu sinh và sinh viên ngành Lịch sử Thế giới và Quan hệ Quốc tế: Sử dụng công trình như tài liệu học thuật tham khảo chuyên sâu với hệ thống hơn 70 nguồn trích dẫn giá trị, phục vụ phân tích các cuộc khủng hoảng ngoại giao điển hình như khủng hoảng eo biển Đài Loan năm 1996 hay sự kiện máy bay EP-3 năm 2001.
• Chuyên gia phân tích kinh tế vĩ mô và đầu tư quốc tế: Tham khảo chuỗi dữ liệu lịch sử về luồng vốn FDI và diễn biến thâm hụt thương mại từ 28 tỷ USD lên 55,9 tỷ USD để đánh giá xu hướng dịch chuyển chuỗi cung ứng toàn cầu.
• Lãnh đạo các tập đoàn và hiệp hội doanh nghiệp xuất nhập khẩu: Nắm bắt các quy luật bảo hộ thương mại và tiêu chuẩn bản quyền quốc tế nhằm hạn chế tới 90% rủi ro pháp lý và đứt gãy đơn hàng khi giao thương với hai thị trường lớn nhất thế giới.

Câu hỏi thường gặp

Sự kiện ngày 11/9/2001 đã làm thay đổi bản chất quan hệ Mỹ - Trung như thế nào?

Vụ khủng bố ngày 11/9 buộc Mỹ phải chuyển trọng tâm từ kiềm chế Trung Quốc sang chống khủng bố toàn cầu. Chính quyền George W. Bush đã thay đổi định vị quan hệ từ đối thủ cạnh tranh chiến lược sang đối tác hợp tác mang tính xây dựng, nối lại giao lưu quân sự năm 2002 và đưa phong trào ly khai Đông Thổ vào danh sách khủng bố.

Vai trò thực sự của thương mại song phương trong việc ngăn ngừa xung đột là gì?

Thương mại đóng vai trò đòn bẩy kìm hãm xung đột nhờ mức độ phụ thuộc lẫn nhau rất lớn. Với kim ngạch đạt 84 tỷ USD vào năm 2000 và Trung Quốc là bạn hàng lớn thứ tư của Mỹ, hoạt động giao thương đã tạo ra hơn 200.000 việc làm tại Mỹ, buộc cả hai bên phải duy trì nguyên tắc cầu đồng tồn dị để bảo vệ lợi ích kinh tế.

Điểm nóng an ninh nào tiềm ẩn rủi ro bùng nổ xung đột quân sự Mỹ - Trung cao nhất?

Vấn đề eo biển Đài Loan là điểm mâu thuẫn nhạy cảm và nguy hiểm nhất. Cuộc khủng hoảng tên lửa năm 1996 và các hợp đồng bán vũ khí của Mỹ cho Đài Loan từng đẩy quan hệ song phương tới bờ vực đổ vỡ, do Trung Quốc coi đây là lợi ích chủ quyền bất khả xâm phạm trong khi Mỹ kiên trì chính sách duy trì nguyên trạng.

Luận văn đã sử dụng phương pháp nghiên cứu nào để giải quyết vấn đề tương quan lực lượng?

Nghiên cứu kết hợp phương pháp duy vật biện chứng, phương pháp lịch sử và logic cùng lý luận Chủ nghĩa Hiện thực. Tác giả đã xử lý chuỗi dữ liệu kéo dài hơn 20 năm từ năm 1989 đến 2010, phân tích hơn 50 văn kiện ngoại giao nhằm bóc tách các tính toán quyền lực đằng sau các thỏa hiệp chiến lược.

Triển vọng trật tự thế giới và quan hệ Mỹ - Trung được dự báo ra sao đến năm 2020?

Quan hệ song phương được dự báo sẽ tiếp tục mô hình vừa hợp tác vừa kiềm chế nhưng không dẫn tới đối đầu toàn diện. Đến năm 2020, quy mô kinh tế của Mỹ, Trung Quốc và EU được dự báo đều chiếm khoảng 20% GDP toàn cầu, thúc đẩy sự hình thành của cấu trúc đối thoại nhóm hai nước lớn (G2) trong trật tự đa cực.

Kết luận

• Mối quan hệ Mỹ - Trung trong thập niên đầu thế kỷ XXI vận động theo quy luật kép vừa hợp tác vừa đấu tranh, phản ánh cuộc cạnh tranh vị thế giữa siêu cường đương nhiệm và cường quốc đang trỗi dậy.
• Sự kiện 11/9/2001 và dấu mốc Trung Quốc gia nhập WTO tháng 12/2001 đã đóng vai trò bản lề thúc đẩy hai nước chuyển hóa từ đối đầu sang can dự chiến lược sâu rộng.
• Kim ngạch thương mại song phương tăng trưởng bình quân 15% mỗi năm đóng vai trò mỏ neo kinh tế vững chắc giúp ngăn chặn nguy cơ đổ vỡ quan hệ quân sự trực diện.
• Các mâu thuẫn cơ cấu về thâm hụt thương mại đạt 55,9 tỷ USD năm 1998, quyền sở hữu trí tuệ và vấn đề eo biển Đài Loan tiếp tục là những điểm nghẽn chiến lược nan giải.
• Trật tự quốc tế chuyển biến rõ rệt sang trạng thái nhất siêu đa cường khi GDP Trung Quốc đạt 2.600 tỷ USD vào năm 2006, tạo tiền đề định hình cục diện thế giới mới.

Đóng góp lớn nhất của luận văn là đã hệ thống hóa toàn diện cơ sở dữ liệu lịch sử và làm sáng tỏ logic địa chính trị chi phối quan hệ Mỹ - Trung giai đoạn 1989–2010. Trong các bước tiếp theo, giới nghiên cứu cần tiếp tục theo dõi sự biến chuyển của trục quan hệ này trong giai đoạn 2020–2030. Độc giả và các nhà hoạch định chính sách hãy khai thác ngay nguồn tư liệu chuyên sâu từ công trình để ứng dụng vào công tác nghiên cứu học thuật và hoạch định chiến lược đối ngoại thực tiễn.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG I: TỔNG QUAN VỀ QUAN HỆ MỸ- TRUNG QUỐC TRONG THẬP NIÊN CUỐI CỦA THẾ KỶ XX I.1 Quan hệ Mỹ Trung Quốc trong thời kỳ chiến tranh lạnh Mỹ và Trung Quốc là hai nước lớn có tầm quan trọng đặc biệt trong nền chính trị thế giới. Trong nửa đầu thế kỷ XX, các nhà hoạch định chính sách Mỹ, từ Tổng thống Theodore Roosevelt trở đi, đều ủng hộ sự xuất hiện của một nước Trung Quốc hùng mạnh và thịnh vượng. Họ cho rằng Trung Quốc sẽ thân thiện với Mỹ. Người Mỹ đã nhìn lại thế kỷ của những công việc có ý nghĩa mà họ đã làm được ở Trung Quốc, chẳng hạn như việc xây dựng các trường cao đẳng Cơ đốc giáo-tiền thân của hệ thống giáo dục hiện đại của Trung Quốc, và tài trợ của Quỹ Rockefeller cho các chương trình tái thiết nông thôn và Trường Cao đẳng Y khoa Bắc Kinh, nơi các bác sĩ hàng đầu của Trung Quốc được đào tạo.

Nhiều người Mỹ tin rằng đất nước họ đã ủng hộ sự nghiệp của Trung Quốc chống những kẻ đế quốc châu Âu và Nhật Bản, khởi đầu bằng “Những lá thư mở cửa” từ Washington gửi tới các cường quốc khi sự sống còn của Trung Quốc với tư cách một dân tộc bị đe dọa vào những năm 1899 và 1900. Và rõ ràng nhất là việc Mỹ đã lãnh đạo cuộc đấu tranh giải phóng Trung Quốc khỏi sự xâm lược của Nhật Bản trong Chiến tranh Thế giới Thứ hai. Kể từ sau chiến tranh thế giới thứ hai đến nay, Mỹ luôn giữ được địa vị siêu cường cả về kinh tế, chính trị và quân sự có ảnh hưởng to lớn trên phạm vi toàn cầu. Về phía Trung Quốc, sau chiến tranh thế giới thứ hai, vị thế bị suy giảm, Trung Quốc mất đi vai trò nước lớn và không được coi trọng ở châu Á; mặt khác, đất nước vẫn chưa thống nhất trong tình trạng chia rẽ và nội chiến.

Sau chiến tranh thế giới thứ hai, trật tự hai cực Ianta được hình thành với đặc trưng nổi bật là thế giới chia thành hai phe Tư bản chủ nghĩa và Xã hội chủ nghĩa do hai siêu cường Mỹ và Liên Xô đứng đầu mỗi bên. Cuộc đối đầu Đông Tây ngày càng rõ nét và căng thẳng, đặc biệt là từ sau khi nước cộng hòa nhân 11 dân Trung Hoa ra đời. Với sự thắng lợi của Đảng cộng sản, nước CHND Trung Hoa ra đời cùng với Liên Xô đã trở thành một khối vững chắc phía Đông bán cầu đối trọng với Mỹ ở phía Tây bán cầu. Chính trong bối cảnh đó, quan hệ Mỹ- Trung Quốc đã trải qua nhiều giai đoạn thăng trầm của lịch sử gắn liền với mỗi thay đổi sâu sắc của tình hình thế giới, cùng với những biến cố nội bộ trong nước.

Quan hệ hai nước đi từ đối đầu căng thẳng, dần dần đi tới giai đoạn thăm dò, lợi dụng nhau và điều chỉnh theo hướng vừa tiếp xúc vừa hợp tác, vừa đấu tranh kiềm chế lẫn nhau Nước CHND Trung Hoa ra đời năm 1949 trong bối cảnh thế giới đã hình thành thế cân bằng hai cực Xô-Mỹ. Quan hệ Mỹ-Trung Quốc có những bước thăng trầm cơ bản như sau: I.1 Thời kỳ đối đầu (1949-1970): Ngày 1/10/1949, sau khi đánh bại lực lượng đối lập (Quốc dân đảng do Tưởng giới Thạch đứng đầu), chính phủ Cộng hòa nhân dân Trung Hoa ra đời, nhà lãnh đạo mới của Trung Quốc Mao Trạch Đông, nghi ngờ ý đồ của Mỹ và tháng 6/1946 ông đã ra lệnh thực hiện chiến dịch bài Mỹ. Lực lượng của Mao Trạch Đông đã sách nhiễu người Mỹ ở Trung Quốc. Một nhà ngoại giao Mỹ đã bị cảnh sát Thượng Hải đánh đập.

Tổng lãnh sự Mỹ ở Mukden bị quản thúc trong một năm liền. Tồi tệ nhất là sự kiện tháng 10/1950 khi quân cộng sản Trung Quốc can thiệp vào Chiến tranh Triều Tiên, chống lại các lực lượng của Liên Hợp Quốc do Mỹ lãnh đạo khi lực lượng này đang cố gắng đẩy lui cuộc xâm lược của Bắc Triều vào Nam Triều Tiên. Khi quân Mỹ và Trung Quốc giết lẫn nhau trên chiến trường với con số lên tới hàng chục nghìn quân, thì mọi ý nghĩ về việc thiết lập quan hệ ngoại giao bình thường giữa Bắc Kinh và Washington đã không còn nữa. Hơn 20 năm sau, Mỹ và Trung Quốc vẫn coi nhau là kẻ thù.

Mặc dù các nhà ngoại giao của họ thỉnh thoảng vẫn “vượt giới tuyến” trong các hội nghị quốc tế 12 và đôi khi tiến hành đàm phán cấp đại sứ, nhưng không nước nào thể hiện sự quan tâm đến việc đạt được một thỏa hiệp. Người Mỹ tiếp tục công nhận Cộng hòa Trung Hoa của Tưởng Giới Thạch - người bị đánh bại trên đại lục và sống sót trên đảo Đài Loan - là chính phủ hợp pháp của Trung Quốc. Mao và những cộng sự của ông không ngừng lên án chủ nghĩa đế quốc Mỹ và từ chối thảo luận bất cứ vấn đề gì ngoại trừ việc Mỹ chấm dứt viện trợ cho Tưởng và bảo vệ Đài Loan. Từ năm 1949 đến cuối thập kỷ 60 là giai đoạn căng thẳng nhất trong quan hệ hai nước và ở trong trạng thái đối đầu nhau.

Sau khi được thành lập, vì các lí do kinh tế, an ninh và hệ tư tưởng, Trung Quốc đã quyết định chọn con đường có lợi cho mình nhất là “nhất biên đảo” ngả theo Liên Xô, chống lại Mỹ. Trong khi đó Mỹ xem Trung Quốc là mối đe dọa cộng sản ở châu Á nên đã thực hiện một chính sách đối ngoại rất thù địch với nước Trung Quốc. Ở Mỹ, Ở Mỹ, sự thù địch của Trung Quốc, làn sóng chống cộng trong nước gia tăng bởi Chiến tranh lạnh, và sự vận động của bè bạn là người Mỹ của Tưởng, tất cả đã ngăn không cho các nhà hoạch định chính sách trong những năm 1950 và 1960 tiếp cận Bắc Kinh. Thực vậy, Washington đã dùng ảnh hưởng của mình để Cộng hòa nhân dân Trung Hoa không được vào Liên Hợp Quốc, ngay cả khi Tổng thống Dwight Esenhower thừa nhận rằng cô lập Trung Quốc là một sai lầm.

Tuy nhiên, giữa những năm 1960, nhận thức được sự chia rẽ Xô-Trung và cường độ chống cộng giảm do tan vỡ ảo tưởng về cuộc chiến tranh ở Việt Nam, dư luận Mỹ về quan hệ với Trung Quốc đã thay đổi. Các nhà lãnh đạo quan trọng của chính phủ và giới học thuật lập luận ủng hộ cái mà họ cho là một chính sách thực tế hơn nếu chấp nhận chế độ Bắc Kinh là chính phủ hợp pháp của Trung Quốc và tìm cách hợp tác với chính phủ đó. Họ nói về chính sách “ngăn chặn mà không cô lập”. Tuy nhiên, Chính quyền của Tổng thống Lyndon Johnson đã bị sa lầy ở Việt Nam và người Trung Quốc thì bị cuốn theo cuộc Đại 13 Cách mạng Văn hóa Vô sản.

Vì vậy không có mối quan hệ mới nào được xác lập. Trong thập kỷ 60, khi Xô-Trung phân liệt mà đỉnh cao là cuộc xung đột biên giới Trung - Xô xảy ra năm 1969, Trung Quốc gần như bị cô lập về mặt ngoại giao. Trung Quốc chuyển sang “tấn công hai mặt”, chống cả Mỹ và Liên Xô. Quan hệ hai nước tiếp tục trong trạng thái “đóng băng”.

Nhưng đến khi đó, người Trung Quốc càng tin rằng sự cải thiện quan hệ với Mỹ sẽ trở thành một đối trọng "hữu ích".2 Thời kỳ thăm dò (1971-1989): Richard Nixon, Phó Tổng thống dưới thời Ensenhower và là ứng cử viên tổng thống thất bại năm 1960, là một nhà lãnh đạo Mỹ nổi tiếng về chống cộng và thù địch với Trung Quốc. Năm 1968, ông được bầu làm Tổng thống Mỹ và khả năng giảm bớt căng thẳng với Trung Quốc do vậy càng trở nên xa vời hơn bao giờ hết. Thế nhưng Nixon đã nhất trí với những tính toán của các quan chức cao cấp Bộ Ngoại giao cho rằng Trung Quốc có thể giúp Mỹ chấm dứt chiến tranh ở Việt Nam và hỗ trợ nỗ lực của Mỹ nhằm chống lại sức mạnh đang gia tăng của Liên Xô. Ông nhận thấy rằng tâm lý đã thay đổi của công chúng Mỹ, cộng với những thành tích chống cộng của bản thân, sẽ khiến ông có thể thỏa hiệp với Trung Quốc.

Chầm chậm, cẩn thận, và không làm tổn hại tới an ninh của Mỹ, chính quyền Nixon đã bắn tín hiệu mong muốn cải thiện quan hệ với Trung Quốc. Chu Ân Lai, nhà ngoại giao hàng đầu của Trung Quốc, đã phấn đấu để đạt mục tiêu tương tự. Bằng chứng là ông đã mời đội tuyển bóng bàn Mỹ tới thăm Trung Quốc và liên lạc thông qua lãnh đạo của Pakistan. Dần dần ông đã thuyết phục được Mao Trạch Đông rằng Mỹ không còn là mối đe dọa đối với Trung Quốc và 14 có thể có ích cho Bắc Kinh trong nỗ lực chống lại áp lực từ Liên Xô.

Và bước đột phá lớn đã đến năm 1971. Trong Thông điệp Liên bang trước Quốc hội tháng 2/1971, Nixon đã nói về sự cần thiết phải thiết lập đối thoại với Cộng hòa nhân dân Trung Hoa. Ông kêu gọi dành cho chính phủ Bắc Kinh một vị trí tại Liên Hợp Quốc mà không phải hy sinh vị trí của Cộng hòa Trung Hoa ở Đài Loan. Tuy nhiên, năm 1971 Nixon và Mao Trạch Đông nóng lòng muốn lợi dụng lẫn nhau và nhất trí với một phương thức thỏa hiệp "một Trung Quốc nhưng không phải bây giờ".

Trên thực tế, với nhận thức về giá trị chiến lược của việc cải thiện quan hệ với Bắc Kinh, Nixon và cố vấn an ninh quốc gia của ông Henry Kissinger đã sẵn sàng đáp ứng Mao một nửa trên vấn đề này, vì tìm kiếm một đối tác trong cuộc đấu tranh chống Liên Xô còn quan trọng hơn nhiều. Vào ngày 10/4/1971, một đoàn vận động viên bóng bàn Mỹ đến thăm Trung Quốc theo lời mời của nước chủ nhà. Đây là những người Mỹ đầu tiên đến thăm chính thức CHND Trung Hoa kể từ khi nhà nước này ra đời. Và như vậy, lần đầu tiên trong quan hệ quốc tế, xuất hiện khái niệm "ngoại giao bóng bàn" mà chính cú hích "ngoại giao bóng bàn" này đã mở đường cho một loạt sự kiện tiếp theo thể hiện nỗ lực "phá băng" từ cả hai phía.

Đó là hai chuyến đi bí mật của Henry Kissinger đến Bắc Kinh năm 1971 để chuẩn bị cho chuyến thăm được giới báo chí phương Tây mô tả là "mang tính đột phá" của Tổng thống Mỹ Nixon từ ngày 21 đến 28/2/1972 đã đánh dấu một mốc lịch sử quan trọng trong quan hệ Mỹ-Trung, hai bên xích lại gần nhau. Quan hệ hai nước đã được khai thông sau bản “Thông cáo chung Thượng Hải” 1972. Việc Nixon cởi mở với Trung Quốc đã tạo ra biến chuyển quan trọng lớn lao trong cán cân quyền lực của Chiến tranh lạnh.