Quá Trình Vận Động Tới Sự Điển Phạm Hóa Của Văn Học Nhà Nho Ở Việt Nam

Luận án tiến sĩ văn học phân tích quá trình vận động tới sự điển phạm hóa của văn học nhà nho ở việt nam từ trần nhân tông qua nguyễn, xây dựng cơ sở lý luận, kiểm chứng thực

• Tác giả: Đỗ Thu Hiền
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Kim Sơn
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Văn học Việt Nam
• Đề tài: Quá Trình Vận Động và Điển Phạm Hóa Văn Học Nhà Nho ở Việt Nam
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ văn học
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• MỞ ĐẦU
• Lý do chọn đề tài
• Lịch sử vấn đề
• Phạm vi, đối tượng và mục đích nghiên cứu
• Phương pháp nghiên cứu
• Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của luận án
• Cấu trúc đề tài
• 1. CHƯƠNG 1: GIAI ĐOẠN KHỞI ĐẦU CỦA VĂN HỌC NHÀ NHO – TRƯỜNG HỢP TRẦN NHÂN TÔNG
• 1.1. Thiền tông từ Huệ Năng đến Trần Nhân Tông
• 1.2. Quan niệm - đặc trưng thẩm mỹ của văn học Thiền gia và sự gặp gỡ Nho gia
• 1.3. Từ cư trần lạc đạo đến các vấn đề thế sự
• 1.3.1. Cư trần lạc đạo
• 1.3.2. Vấn đề dân tộc
• 1.3.3. Từ thơ Thiền cảnh đến sự xuất hiện của vấn đề đạo lý- thế sự qua thể thơ vịnh vật
• 1.4. Hình tượng vị Bồ tát trang nghiêm- trượng phu trung hiếu
• 1.5. Những yếu tố thời gian- không gian nghệ thuật từ Thiền gia đến Nho gia
• 1.5.1. Từ thời gian vũ trụ vĩnh hằng đến thời gian hướng về quá khứ
• 1.5.2. Từ không gian vũ trụ vô cùng đến không gian thế tục
• 2. CHƯƠNG 2: GIAI ĐOẠN ĐỊNH HÌNH CỦA VĂN HỌC NHÀ NHO- TRƯỜNG HỢP NGUYỄN TRÃI
• 2.1. Nguyễn Trãi trong bước chuyển giao của lịch sử từ Phật giáo sang Nho giáo
• 2.2. Sự định hình của quan niệm và đặc trưng thẩm mỹ của văn học nhà Nho
• 2.3. Các vấn đề đạo lý- thế sự và dân tộc
• 2.3.1. Nhân nghĩa và an dân
• 2.3.2. Đạo lý thế sự qua trường hợp thơ giáo huấn và thơ đề vịnh
• 2.3.3. Hành đạo hay ẩn dật
• 2.4. Hình tượng trung tâm
• 2.4.1. Hình tượng cái tôi trữ tình
• 2.4.2. Sáng tạo các hình tượng nhân vật theo mô hình nhân cách lý tưởng của Nho gia
• 2.5. Định hình các yếu tố thời gian và không gian nghệ thuật của văn học nhà Nho
• 2.5.1. Thời gian quá khứ mơ hồ
• 2.5.2. Không gian trần thế mang tính ước lệ
• 3. CHƯƠNG 3: GIAI ĐOẠN ĐIỂN PHẠM CỦA VĂN HỌC NHÀ NHO- TRƯỜNG HỢP LÊ THÁNH TÔNG
• 3.1. Hoàng đế Nho gia trong bối cảnh độc tôn Nho giáo
• 3.2. Quan niệm văn chương để trị nước và các đặc trưng thẩm mỹ
• 3.3. Sự tập trung của vấn đề đạo lý và cảm hứng dân tộc thông qua các thể thơ đề vịnh
• 3.3.1. Đạo lý- thế sự
• 3.3.2. Tự hào về chế độ, giang sơn
• 3.4. Hình tượng vị hoàng đế Nho gia
• 3.5. Điển phạm hóa thời gian và không gian nghệ thuật
• 3.5.1. Thời gian quá khứ gần
• 3.5.2. Không gian sơn thủy
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Quá Trình Vận Động Văn Học Nhà Nho Việt Nam

Văn học Nhà Nho đóng vai trò quan trọng trong lịch sử văn học trung đại Việt Nam. Ảnh hưởng sâu rộng của Nho giáo đã tạo nên một dòng văn học kéo dài nhiều thế kỷ. Nghiên cứu quá trình điển phạm hóa văn học này là cần thiết để hiểu rõ nền văn học trung đại. Luận án này tập trung vào giai đoạn từ cuối thế kỷ XIII đến hết thế kỷ XV, thời điểm văn học chuyển từ ảnh hưởng Tam giáo sang trọng tâm Nho giáo.

1.1. Sự Hình Thành và Phát Triển Văn Học Chữ Hán Việt Nam

Văn học chữ Hán du nhập vào Việt Nam từ rất sớm, song phải đến thời kỳ độc lập tự chủ, nó mới thực sự phát triển. Các triều đại Lý, Trần đã sử dụng chữ Hán làm công cụ hành chính và văn chương. Tuy nhiên, sự phát triển của văn học Nhà Nho giai đoạn này còn sơ khai, đan xen với ảnh hưởng của Phật giáo và Đạo giáo. Các tác phẩm chủ yếu mang tính chất sử học, chính luận và thơ ca.

1.2. Ảnh Hưởng của Nho Giáo Đến Văn Hóa và Văn Học Việt Nam

Nho giáo và văn hóa Việt Nam có mối liên hệ mật thiết. Nho giáo du nhập và dần dần trở thành hệ tư tưởng chủ đạo, chi phối đời sống chính trị, xã hội và văn hóa. Ảnh hưởng của Nho giáo thể hiện rõ trong quan niệm văn chương (văn dĩ tải đạo), đề cao đạo đức, luân lý và trách nhiệm xã hội của người trí thức. Văn học trở thành công cụ truyền bá tư tưởng Nho giáo.

II. Thách Thức Nghiên Cứu Văn Học Nhà Nho Việt Nam Vấn Đề Gì

Nghiên cứu văn học Nhà Nho Việt Nam đặt ra nhiều thách thức. Một trong số đó là sự phức tạp trong việc phân loại và đánh giá các tác phẩm, do sự đan xen giữa các yếu tố Nho, Phật, Đạo. Việc xác định đặc điểm văn học Nhà Nho Việt Nam cũng gặp khó khăn do sự thiếu hụt tư liệu và sự khác biệt trong quan điểm tiếp cận của các nhà nghiên cứu. Quan trọng là phải tách bạch 'Văn học có thuộc tính nhà Nho' và 'Văn học do nhà Nho sáng tác'.

2.1. Sự Đan Xen Giữa Nho Giáo Phật Giáo và Đạo Giáo trong Văn Học

Trong giai đoạn đầu, văn học trung đại Việt Nam chịu ảnh hưởng đồng thời của Tam giáo (Nho, Phật, Đạo). Sự đan xen này thể hiện rõ trong tư tưởng, nội dung và hình thức của nhiều tác phẩm. Việc phân biệt đâu là yếu tố Nho, đâu là yếu tố Phật, Đạo trong một tác phẩm đôi khi rất khó khăn, đòi hỏi sự am hiểu sâu sắc về cả ba hệ tư tưởng.

2.2. Khó Khăn trong Việc Xác Định Đặc Điểm Văn Học Nhà Nho Việt Nam

Việc xác định đặc điểm văn học Nhà Nho Việt Nam gặp nhiều khó khăn do sự thiếu hụt tư liệu và sự khác biệt trong quan điểm tiếp cận. Các nhà nghiên cứu có thể có những tiêu chí khác nhau để xác định một tác phẩm có thuộc về dòng văn học Nhà Nho hay không. Cần xây dựng một hệ thống tiêu chí rõ ràng và khách quan để đánh giá và phân loại các tác phẩm.

III. Cách Văn Học Nhà Nho Khởi Đầu Nghiên Cứu Trần Nhân Tông

Trần Nhân Tông là một nhân vật lịch sử đặc biệt, vừa là vua, vừa là Thiền sư, vừa là nhà thơ. Nghiên cứu tác phẩm của ông cho thấy sự khởi đầu của văn học Nhà Nho từ trong lòng văn học Thiền. Ông là trường hợp tiêu biểu của sự tích hợp tư tưởng Thiền - Nho, với yếu tố Thiền là căn bản. Văn học Thiền và văn học Nho giáo trong thơ ông có sự hòa quyện.

3.1. Ảnh Hưởng Của Thiền Tông Đến Thơ Văn Trần Nhân Tông

Thiền tông có ảnh hưởng sâu sắc đến thơ văn Trần Nhân Tông. Các tác phẩm của ông thể hiện tư tưởng về sự giác ngộ, giải thoát khỏi vòng luân hồi. Tuy nhiên, bên cạnh đó, ông cũng đề cập đến các vấn đề thế sự, dân tộc, thể hiện trách nhiệm của một người lãnh đạo đất nước.

3.2. Sự Giao Thoa Giữa Tư Tưởng Thiền và Nho Trong Tác Phẩm

Trong tác phẩm của Trần Nhân Tông, có sự giao thoa giữa tư tưởng Thiền và Nho. Ông kết hợp tinh thần nhập thế của Nho giáo với tư tưởng xuất thế của Thiền tông. Điều này thể hiện qua việc ông vừa quan tâm đến vận mệnh đất nước, vừa tìm kiếm sự giác ngộ trong tâm hồn.

IV. Định Hình Văn Học Nhà Nho Phân Tích Trường Hợp Nguyễn Trãi

Nguyễn Trãi là tác giả nổi bật nhất của văn học Nhà Nho nửa đầu thế kỷ XV. Ông là người có công lớn trong việc sử dụng Nho giáo để giải quyết vấn đề dân tộc, góp phần vào thắng lợi của cuộc khởi nghĩa Lam Sơn. Các tác phẩm của ông thể hiện tư tưởng nhân nghĩa, an dân và tinh thần yêu nước sâu sắc. Ông được xem là một nhà Nho lớn của dân tộc.

4.1. Tư Tưởng Nhân Nghĩa An Dân Trong Văn Thơ Nguyễn Trãi

Tư tưởng nhân nghĩa và an dân là chủ đề xuyên suốt trong văn thơ Nguyễn Trãi. Ông luôn đặt lợi ích của nhân dân lên hàng đầu, mong muốn xây dựng một xã hội công bằng, bác ái. Tư tưởng này thể hiện rõ trong Bình Ngô đại cáo và các bài thơ, văn chính luận của ông.

4.2. Tinh Thần Yêu Nước và Khát Vọng Độc Lập Dân Tộc

Nguyễn Trãi là một nhà yêu nước vĩ đại. Tinh thần yêu nước và khát vọng độc lập dân tộc là nguồn cảm hứng lớn trong sáng tác của ông. Ông đã sử dụng ngòi bút của mình để lên án tội ác của giặc ngoại xâm, ca ngợi tinh thần chiến đấu của quân dân ta và khẳng định chủ quyền của dân tộc.

V. Điển Phạm Hóa Văn Học Nghiên Cứu Trường Hợp Lê Thánh Tông

Lê Thánh Tông là giai đoạn điển phạm hóa văn học Nhà Nho, là trường hợp mà những quy phạm, chuẩn mực của bộ phận văn học này được xác lập. Ông đã đưa Nho giáo lên vị trí độc tôn. Các tác phẩm của ông được xem là khuôn mẫu để các nhà Nho noi theo. Ông xây dựng một triều đại thịnh trị bậc nhất trong lịch sử trung đại theo mô hình Nho giáo.

5.1. Quan Niệm Văn Chương Để Trị Nước Của Lê Thánh Tông

Lê Thánh Tông có quan niệm văn chương để trị nước. Ông cho rằng văn chương là công cụ để giáo dục nhân dân, củng cố chính quyền và xây dựng một xã hội tốt đẹp. Vì vậy, ông khuyến khích các nhà văn, nhà thơ sáng tác những tác phẩm có nội dung đạo đức, luân lý và trách nhiệm xã hội.

5.2. Sự Tập Trung Vào Vấn Đề Đạo Lý Và Cảm Hứng Dân Tộc

Văn học thời Lê Thánh Tông tập trung vào vấn đề đạo lý và cảm hứng dân tộc. Các tác phẩm đề cao các giá trị đạo đức, luân lý của Nho giáo, đồng thời ca ngợi vẻ đẹp của quê hương, đất nước và con người Việt Nam. Tinh thần tự hào dân tộc được thể hiện rõ trong nhiều tác phẩm.

VI. Giá Trị và Tương Lai Nghiên Cứu Văn Học Nhà Nho Việt Nam

Văn học Nhà Nho Việt Nam có giá trị to lớn trong lịch sử văn học dân tộc. Nghiên cứu văn học này giúp chúng ta hiểu rõ hơn về tư tưởng, văn hóa và xã hội Việt Nam thời trung đại. Trong tương lai, cần tiếp tục nghiên cứu, khai thác và bảo tồn những giá trị của văn học Nhà Nho, đồng thời tìm kiếm những hướng tiếp cận mới, phù hợp với bối cảnh hiện đại.

6.1. Giá Trị Lịch Sử Văn Hóa Của Văn Học Nhà Nho Việt Nam

Văn học Nhà Nho Việt Nam là một phần quan trọng của di sản văn hóa dân tộc. Nó phản ánh đời sống tinh thần, tư tưởng và văn hóa của người Việt Nam trong suốt nhiều thế kỷ. Nghiên cứu văn học Nhà Nho giúp chúng ta hiểu rõ hơn về cội nguồn văn hóa và truyền thống của dân tộc.

6.2. Hướng Nghiên Cứu và Bảo Tồn Văn Học Nhà Nho Trong Tương Lai

Trong tương lai, cần tiếp tục nghiên cứu và bảo tồn văn học Nhà Nho Việt Nam một cách có hệ thống và bài bản. Cần tăng cường công tác sưu tầm, dịch thuật và xuất bản các tác phẩm văn học Nhà Nho. Đồng thời, cần tìm kiếm những hướng tiếp cận mới, phù hợp với bối cảnh hiện đại để giới thiệu và quảng bá văn học Nhà Nho đến với công chúng.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Công trình Quá trình vận động tới sự điển phạm hóa của văn học nhà Nho ở Việt Nam từ Trần Nhân Tông qua Nguyễn Trãi đến Lê Thánh Tông do nghiên cứu sinh Đỗ Thu Hiền thực hiện dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Nguyễn Kim Sơn và GS. Trần Ngọc Vương tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn – Đại học Quốc gia Hà Nội (bảo vệ năm 2014), thuộc chuyên ngành Văn học Việt Nam (Mã số: 62 22 01 21).

1. Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Văn học nhà Nho giữ vai trò cốt lõi trong lịch sử văn học trung đại Việt Nam suốt nhiều thế kỷ. Giai đoạn từ cuối thế kỷ XIII đến hết thế kỷ XV là thời kỳ mang ý nghĩa quyết định khi xã hội Đại Việt chuyển đổi từ trạng thái đa nguyên văn hóa (Tam giáo đồng nguyên) sang giai đoạn Nho giáo giữ vị thế độc tôn, kéo theo sự chuyển dịch tương ứng của hệ hình văn học từ văn học chịu ảnh hưởng Phật giáo sang văn học nhà Nho.

Tuy nhiên, phần lớn các công trình nghiên cứu trước đây chủ yếu tiếp cận văn học nhà Nho giai đoạn này như một sản phẩm của ý thức hệ, một thiết chế xã hội hoặc từ góc độ lịch sử - văn hóa toàn cảnh. Khoảng trống nghiên cứu lớn mà tác giả chỉ ra là:

• Chưa có công trình khảo sát quá trình vận động nội tại của văn học nhà Nho hướng tới chuẩn mực quy phạm dựa trên các đặc trưng bản chất của văn bản tác phẩm.
• Chưa có nghiên cứu hệ thống hóa tiến trình vận động này thông qua các trường hợp tác giả tiêu biểu mang tính đại diện cho từng chặng phát triển lịch sử.

2. Mục tiêu nghiên cứu

• Khái quát quá trình vận động nội tại của văn học nhà Nho từ khi khởi đầu trong lòng văn học Thiền đến khi xác lập thành điển phạm văn học.
• Làm rõ sự chuyển biến về quan niệm văn học, đặc trưng thẩm mỹ, hệ thống đề tài/chủ đề, mô hình nhân vật lý tưởng cùng các phạm trù thi pháp thời gian - không gian nghệ thuật.
• Giải quyết những vấn đề lý luận nền tảng về tiến trình điển phạm hóa lần thứ nhất của lịch sử văn học trung đại Việt Nam.

3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Sự vận động và quá trình điển phạm hóa của loại hình "văn học có thuộc tính nhà Nho", được khảo sát cụ thể qua hệ thống tác phẩm của ba tác gia đại diện:
  1. Trần Nhân Tông (cuối thế kỷ XIII): Giai đoạn khởi đầu của văn học nhà Nho trong sự hỗn nhập với văn học Thiền.
  2. Nguyễn Trãi (nửa đầu thế kỷ XV): Giai đoạn định hình các chuẩn mực văn học nhà Nho.
  3. Lê Thánh Tông (nửa cuối thế kỷ XV): Giai đoạn xác lập quy phạm và điển phạm hóa hoàn chỉnh.
• Phạm vi tư liệu và thời gian: Toàn bộ trước tác chữ Hán và chữ Nôm của ba tác giả nêu trên cùng các văn bản liên quan trong bối cảnh văn học Đại Việt từ cuối thế kỷ XIII đến hết thế kỷ XV.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án đã điểm duyệt hệ thống tư liệu nghiên cứu từ các thời kỳ lịch sử trước đó:

Giai đoạn nghiên cứu	Tác giả / Công trình tiêu biểu	Nhận định và cách tiếp cận chính
Trước thế kỷ XX	Thân Nhân Trung, Đào Cử, Vũ Quỳnh, Hà Nhậm Đại, Lê Quý Đôn, Phan Huy Chú, Phạm Đình Hổ, Bùi Huy Bích	Tiếp cận dưới góc độ thẩm bình, ghi chép của người trong cuộc; thừa nhận tính mẫu mực, khuôn thước của văn chương thời Hồng Đức và tầm vóc của các danh gia.
Giai đoạn 1943 - 1975	Dương Quảng Hàm (Việt Nam văn học sử yếu, 1943); Phạm Thế Ngũ (Việt Nam văn học sử giản ước tân biên, 1961); Thanh Lãng (Bảng lược đồ văn học)	Dương Quảng Hàm phân biệt bước đầu giữa dòng văn chương Thiền sư và nhà Nho. Phạm Thế Ngũ phân kỳ lịch sử tư tưởng từ Phật giáo toàn thịnh sang Nho học độc tôn. Thanh Lãng coi Nguyễn Trãi là người đặt nền móng cho nền văn học cổ điển.
Miền Bắc 1945 - 1975	Ban Văn - Sử - Địa (Sơ thảo lịch sử văn học Việt Nam); Nhóm Lê Quý Đôn (Lược thảo lịch sử văn học Việt Nam); Bùi Văn Nguyên (1961); Đinh Gia Khánh (1970s)	Tiếp cận theo phản ánh luận và đấu tranh giai cấp; có phần định kiến khắt khe với Nho giáo, thường đặt Nho giáo đối lập với tinh thần dân tộc và bỏ qua mảng văn học chữ Hán.
Sau năm 1986 (Đổi mới)	Trần Đình Hượu, Trần Ngọc Vương, Trần Nho Thìn, Trần Đình Sử, Phương Lựu, Lê Trí Viễn, Bùi Duy Tân, Nguyễn Phạm Hùng	Tiếp cận theo xã hội học văn hóa hiện đại, thi pháp học và loại hình học tác giả. Trần Đình Hượu đặt nền tảng nghiên cứu hệ thống về nhà Nho; Trần Đình Sử mở ra hướng nghiên cứu mỹ học nội tại; Trần Nho Thìn giải mã văn học dưới góc nhìn văn hóa.
Nghiên cứu chuyên sâu gần đây	Nguyễn Kim Sơn (loạt bài về thông diễn học, tâm tính học Nho gia); Đoàn Thị Thu Vân (1995); Huỳnh Quán Chi (2010)	Đoàn Thị Thu Vân và Huỳnh Quán Chi khảo sát thơ Thiền và thơ Nho Lý - Trần; Nguyễn Kim Sơn phân tích đặc trưng thẩm mỹ của thơ Nho và thơ Thiền cùng tinh thần nhập thế.

Vị trí của luận án: Kế thừa thành tựu của các nhà nghiên cứu đi trước, luận án là công trình chuyên khảo đặt ba tác gia Trần Nhân Tông, Nguyễn Trãi và Lê Thánh Tông vào một trục vận động lịch sử - loại hình thống nhất để giải quyết vấn đề lý thuyết điển phạm hóa văn học nhà Nho.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

1. Khung lý thuyết và khái niệm công cụ

• Lý thuyết về điển phạm (Canon / Canonization):
  • Luận án truy nguyên từ nguyên học thuật ngữ canon từ tiếng Hy Lạp (kanna, kanon - cây sậy thẳng, thước đo chuẩn mực), qua bức tượng Doryphoros và sách Kanon của Polykleitos thế kỷ V TCN, quan niệm của Platon về chuẩn mực đạo đức - tri thức, quá trình Latinh hóa thời La Mã và sự hình thành danh mục kinh điển thời Trung cổ.
  • Vận dụng và đối thoại với các khuynh hướng lý thuyết hiện đại: quan điểm duy mỹ nội tại và cạnh tranh văn học của Harold Bloom (The Western Canon); quan điểm về vai trò của thiết chế xã hội và giáo dục của Frank Kermode; quan điểm về thể chế hóa và phổ biến văn hóa của Pierre Bourdieu.
  • Xác lập luận điểm: Lịch sử văn học Việt Nam trải qua 3 lần điển phạm hóa lớn (lần 1: nửa cuối thế kỷ XV với văn học chữ Hán; lần 2: nửa cuối thế kỷ XVIII - nửa đầu thế kỷ XIX với văn học chữ Nôm; lần 3: thế kỷ XX với chữ Quốc ngữ). Luận án tập trung giải mã lần điển phạm hóa thứ nhất.
• Khái niệm "Văn học nhà Nho": Luận án định nghĩa văn học nhà Nho là loại hình tác phẩm sáng tác theo khuynh hướng mỹ học Nho gia, chịu sự chi phối của tư tưởng Nho giáo. Luận án phân biệt rành mạch giữa hai phạm trù: "văn học có thuộc tính nhà Nho" (căn cứ vào tính chất văn bản nghệ thuật) và "văn học do nhà Nho sáng tác" (căn cứ vào thân thế tác giả).
• Lý thuyết về tu dưỡng đạo đức phương Đông: Vận dụng các mô hình tu dưỡng theo kiến giải của Philip J. Ivanhoe: mô hình thụ đắc tính thiện (Khổng Tử), mô hình phát triển tính thiện (Mạnh Tử), mô hình tái tạo tính thiện (Tuân Tử), mô hình khôi phục tính thiện (Chu Hy), mô hình khám phá tính thiện (Vương Dương Minh) và tư tưởng thực hành lễ văn của Nhan Nguyên.

2. Phương pháp nghiên cứu

Luận án sử dụng các phương pháp nghiên cứu định tính chuyên ngành văn học:

• Phương pháp phân tích văn bản tác phẩm: Khảo sát tỉ mỉ câu chữ, thể loại, thi liệu, ngữ pháp nghệ thuật và hệ thống hình tượng trong các tác phẩm chữ Hán và chữ Nôm.
• Phương pháp lịch sử - loại hình: Đặt hiện tượng văn học vào tiến trình lịch sử xã hội, phân loại các mô hình tác giả và mô hình tác phẩm.
• Phương pháp so sánh văn học: So sánh đối chất giữa mỹ học Thiền tông và mỹ học Nho gia; đối chiếu sự chuyển biến qua các chặng tác giả (Trần Nhân Tông - Nguyễn Trãi - Lê Thánh Tông).
• Phương pháp thi pháp học cấu trúc - hệ thống: Phân tích các phạm trù thi pháp thời gian nghệ thuật và không gian nghệ thuật qua từng giai đoạn.

3. Nguồn tư liệu nghiên cứu

• Tác phẩm của Trần Nhân Tông: Cư trần lạc đạo phú, Đắc thú lâm tuyền thành đạo ca, các bài thơ chữ Hán (Thiên Trường vãn vọng, Nguyệt, Đăng Bảo Đài sơn, Xuân cảnh...).
• Tác phẩm của Nguyễn Trãi: Quốc âm thi tập, Ức Trai thi tập, Bình Ngô đại cáo, Quân trung từ mệnh tập, Chí Linh sơn phú...
• Tác phẩm của Lê Thánh Tông và Hội Tao Đàn: Quỳnh uyển cửu ca, Hồng Đức quốc âm thi tập, Lam Sơn lương thủy phú, các bài thơ ngự chế đề vịnh và văn bia.
• Các bộ chính sử và thư tịch cổ: Đại Việt sử ký toàn thư, Khóa hư lục, Lịch triều hiến chương loại chí (Phan Huy Chú), Kiến văn tiểu lục (Lê Quý Đôn)...

---

Nội dung chính theo từng chương

CHƯƠNG 1: GIAI ĐOẠN KHỞI ĐẦU CỦA VĂN HỌC NHÀ NHO – TRƯỜNG HỢP TRẦN NHÂN TÔNG

Chương 1 phân tích sự xuất hiện của các yếu tố văn học nhà Nho từ trong lòng văn học Thiền ở cuối thế kỷ XIII:

Văn học Thiền gia (Trục tâm)

• Sự gặp gỡ giữa mỹ học Thiền gia và Nho gia:
  • Văn chương của cả hai phái đều mang tính chức năng (thực hành đạo học thay vì nghệ thuật thuần túy).
  • Trần Nhân Tông là người khởi đầu đưa chức năng "thi ngôn chí" của Nho gia thâm nhập vào văn học Lý - Trần. Tác phẩm Cư trần lạc đạo phú vừa tổng kết thực tiễn tu chứng Phật giáo, vừa tích hợp cấu trúc giáo huấn, nêu gương mẫu mực theo phong cách "Thánh huấn" của Nho gia.
• Từ "cư trần lạc đạo" đến các vấn đề thế sự và dân tộc:
  • Cảm hứng "cư trần lạc đạo" là sự dung hợp giữa bản thể luận Phật tính (Thiền Huệ Năng) với tinh thần nhập thế, trị quốc của Nho gia và đạo xử thế Lão - Trang.
  • Vấn đề thế sự và cảm hứng dân tộc xuất hiện trực tiếp trong thơ viết về chiến tranh ("Cối Kê cựu sự quân tu ký / Hoan Diễn do tồn thập vạn binh" hay "Xã tắc lưỡng hồi lao thạch mã / Sơn hà thiên cổ điện kim âu"). Thơ không dừng lại ở miêu tả chiến tích mà hướng tới tư duy Nho giáo về nền thái bình lâu dài của quốc gia.
  • Thể loại thơ vịnh vật bắt đầu xuất hiện để ký thác khí tiết nhân cách Nho gia (như vịnh Trúc nô: "Ngạo tuyết tâm hư / Lăng sương tiết kính").
• Hình tượng nhân vật và thi pháp không - thời gian:
  • Hình tượng trung tâm: Sự kết hợp nhịp nhàng giữa mẫu hình "vị Bồ tát trang nghiêm" (giác ngộ tâm linh) và "bậc trượng phu trung hiếu" (trách nhiệm quân vương, rèn luyện đức hạnh).
  • Thời gian nghệ thuật: Bước chuyển từ thời gian vũ trụ vĩnh hằng, phi lịch sử của Thiền sang thời gian lịch sử hướng về quá khứ để chiêm nghiệm thế sự.
  • Không gian nghệ thuật: Chuyển hóa từ không gian vũ trụ vô cùng, siêu việt (cảnh giới hư không, tĩnh tịch) sang không gian thế tục gắn với sinh hoạt trần thế và non sông đất nước.

---

CHƯƠNG 2: GIAI ĐOẠN ĐỊNH HÌNH CỦA VĂN HỌC NHÀ NHO - TRƯỜNG HỢP NGUYỄN TRÃI

Chương 2 luận giải quá trình xác lập vững chắc các đặc trưng mỹ học và nội dung tư tưởng của văn học nhà Nho nửa đầu thế kỷ XV:

• Bối cảnh chuyển giao lịch sử và quan niệm mỹ học:
  • Thời đại chứng kiến sự suy giảm ảnh hưởng của Phật giáo và sự vươn lên xác lập vị thế chủ đạo của Nho giáo trong kiến thiết thể chế nhà nước Lê sơ.
  • Nguyễn Trãi định hình quan niệm mỹ học Nho gia: văn chương gắn liền với đạo đức, đạo trị quốc, lấy tư tưởng "nhân nghĩa" và "an dân" làm nguyên lý cứu cánh hàng đầu.
• Hệ vấn đề đạo lý - thế sự và tinh thần dân tộc:
  • Khái niệm "nhân nghĩa" của Nho giáo truyền thống được Nguyễn Trãi chuyển hóa thành nội dung thực tiễn: trừ bạo, yên dân và bảo vệ chủ quyền độc lập dân tộc.
  • Thơ giáo huấn và thơ đề vịnh trong Quốc âm thi tập và Ức Trai thi tập định hình các nguyên tắc đạo lý cương thường, sự trăn trở giữa hai lựa chọn xuất xử: "hành đạo" (giúp đời, phò vua, cứu dân) hay "ẩn dật" (giữ gìn khí tiết trong sạch giữa thời loạn).
• Hình tượng trung tâm:
  • Định hình hình tượng cái tôi trữ tình: Một nhà Nho ưu thời mẫn thế, mang nặng nỗi âu lo thế sự ("ưu quốc ái dân"), tấm lòng trung hiếu thường trực ("tấc lòng ưu ái tựa ban ngày").
  • Xây dựng hệ thống hình tượng nhân vật theo mô hình nhân cách lý tưởng Nho gia: con người quân tử tiết tháo, kiên trinh qua các biểu tượng thiên nhiên (tùng, trúc, cúc, mai).
• Thi pháp thời gian và không gian nghệ thuật:
  • Thời gian nghệ thuật: Hình thành kiểu thời gian quá khứ mơ hồ (hoài niệm về thời Nghiêu Thuấn, Hoàng Hoa) đan xen với thời gian thế sự hiện thực và vòng quay tuần hoàn của thời tiết tự nhiên.
  • Không gian nghệ thuật: Không gian trần thế mang tính ước lệ (chốn miếu đường - nơi hành đạo đối sánh với chốn giang hồ, lâm tuyền - nơi ẩn dật).

---

CHƯƠNG 3: GIAI ĐOẠN ĐIỂN PHẠM CỦA VĂN HỌC NHÀ NHO - TRƯỜNG HỢP LÊ THÁNH TÔNG

Chương 3 làm sáng tỏ sự hoàn tất của tiến trình điển phạm hóa với các quy phạm, chuẩn mực văn chương thời Hồng Đức:

• Vị thế hoàng đế Nho gia và quan niệm văn chương chính thống:
  • Lê Thánh Tông đưa Nho giáo lên vị trí độc tôn tuyệt đối, thiết lập nhà nước quân chủ quan liêu tập quyền hoàn chỉnh.
  • Quan niệm văn chương mang tính quan phương triệt để: văn chương là công cụ đắc lực để "trị quốc bình thiên hạ", biểu dương thể chế, ca ngợi công đức triều đình và giáo hóa muôn dân. Hội Tao Đàn do Lê Thánh Tông sáng lập giữ vai trò thiết chế quyền lực định hướng và chuẩn hóa mỹ học văn học.
• Sự quy phạm hóa đề tài và cảm hứng sáng tác:
  • Đạo lý thế sự và cảm hứng dân tộc được nâng lên thành chuẩn mực quốc gia thông qua các thể thơ đề vịnh có quy mô đồ sộ (Quỳnh uyển cửu ca).
  • Cảm hứng tự hào về chế độ thịnh trị, giang sơn gấm vóc, bờ cõi mở rộng và khẳng định vị thế hùng cường của vương triều phong kiến Đại Việt đối sánh ngang hàng với các triều đại phương Bắc.
• Hình tượng trung tâm và sự điển phạm hóa thi pháp:
  • Hình tượng trung tâm: Vị hoàng đế Nho gia chí tôn - bậc minh quân kiêm thủ lĩnh văn đàn ("Tao đàn nguyên súy"), kết hợp quyền lực chính trị tối cao với tài năng thi ca điêu luyện.
  • Thời gian nghệ thuật: Điển phạm hóa thời gian quá khứ gần (ca ngợi công nghiệp Lam Sơn của vương triều Lê) gắn kết với thời gian hiện tại thái bình thịnh trị.
  • Không gian nghệ thuật: Điển phạm hóa không gian sơn thủy hùng vĩ mang tầm vóc giang sơn xã tắc rộng mở, nơi in dấu bước chân tuần du và quyền lực cai quản của bậc đế vương.

---

Kết quả và những đóng góp mới

1. Đóng góp mới về mặt lý luận:

   • Luận án ứng dụng lý thuyết điển phạm hóa văn học (canonization) phương Tây để giải mã một chặng đường lịch sử văn học trung đại Việt Nam.
   • Luận chứng thuyết phục rằng lịch sử văn học trung đại Việt Nam có quy luật vận động nội tại hướng tới điển phạm hóa, trong đó giai đoạn cuối thế kỷ XV là cột mốc hoàn thành lần điển phạm hóa thứ nhất (đối với bộ phận văn học chữ Hán và sự gia nhập vào không gian văn học Đông Á).
   • Xác lập hệ tiêu chí khoa học nhằm phân biệt rõ ràng giữa "văn học có thuộc tính nhà Nho" và "văn học do nhà Nho sáng tác", giúp nghiên cứu các tác giả đa hệ tư tưởng (vua - Thiền sư - thi sĩ) một cách chuẩn xác.

2. Đóng góp mới về mặt thực tiễn văn học sử:

   • Phục dựng diện mạo tiến trình văn học Việt Nam từ cuối thế kỷ XIII đến hết thế kỷ XV như một dòng chảy liên tục, biện chứng: từ khởi đầu tích hợp (Trần Nhân Tông) qua định hình đa diện (Nguyễn Trãi) đến chuẩn hóa điển phạm (Lê Thánh Tông).
   • Làm rõ cơ chế nảy sinh của văn học nhà Nho từ trong lòng khối hỗn nhập Thiền - Nho thời Lý - Trần, chỉ ra những dấu hiệu thi pháp Nho gia xuất hiện đầu tiên trong sáng tác của Trần Nhân Tông mà trước đó giới nghiên cứu thường bỏ qua.
   • Đánh giá khách quan, khoa học về những thành tựu mỹ học và hạn chế lịch sử của văn học thời Hồng Đức mà không rơi vào các định kiến chính trị - xã hội học ấu trĩ.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Luận án tập trung khảo sát sâu vào 3 tác gia đại diện tiêu biểu (Trần Nhân Tông, Nguyễn Trãi, Lê Thánh Tông) nên dung lượng dành cho các tác gia trung gian chuyển tiếp (như Chu Văn An, Trương Hán Siêu, Lê Quát, Phạm Sư Mạnh ở cuối Trần hay Nguyễn Mộng Tuân, Lý Tử Tấn ở đầu Lê) chưa được triển khai chi tiết ở mức độ tương đương.
• Hướng nghiên cứu tiếp:
  • Mở rộng ứng dụng khung lý thuyết điển phạm hóa để nghiên cứu lần điển phạm hóa thứ hai của văn học trung đại Việt Nam (giai đoạn nửa cuối thế kỷ XVIII - nửa đầu thế kỷ XIX với sự thăng hoa của văn học chữ Nôm).
  • Nghiên cứu sâu hơn về sự tương tác giữa điển phạm văn học viết và dòng văn học dân gian truyền miệng trong cùng tiến trình lịch sử.

---

Giá trị tham khảo

• Đối với nghiên cứu sinh và học giả chuyên ngành: Cung cấp khung lý thuyết thao tác mẫu mực về lý thuyết điển phạm văn học, thi pháp học lịch sử và loại hình học tác giả văn học trung đại; làm tài liệu tham khảo cho các công trình nghiên cứu về văn học Lý - Trần và Lê sơ.
• Đối với giảng viên và sinh viên ngành Ngữ văn, Lịch sử, Văn hóa học: Cung cấp nguồn tư liệu giải mã văn bản học chi tiết, các trích dẫn đối chiếu chữ Hán - Nôm và hướng tiếp cận mới khi giảng dạy các tác gia lớn như Trần Nhân Tông, Nguyễn Trãi và Lê Thánh Tông.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án phân biệt "văn học có thuộc tính nhà Nho" và "văn học do nhà Nho sáng tác" như thế nào?

Luận án chỉ rõ: "Văn học nhà Nho" là loại hình tác phẩm sáng tác theo khuynh hướng mỹ học Nho gia và chịu sự chi phối của tư tưởng Nho giáo. Một tác phẩm có thuộc tính nhà Nho có thể được viết bởi tác giả không thuần túy là nhà Nho (chẳng hạn vị vua Thiền sư như Trần Nhân Tông). Ngược lại, một nhà Nho trong thực tế vẫn có thể sáng tác những tác phẩm mang cảm hứng ngoài Nho giáo (Phật hoặc Đạo). Do đó, luận án lấy tiêu chí văn bản "thuộc tính nhà Nho" làm căn bản khảo sát.

2. Dấu hiệu khởi đầu của văn học nhà Nho trong thơ văn Trần Nhân Tông thể hiện ở những điểm nào?

Thể hiện qua ba phương diện chính:

1. Tính chất "thi ngôn chí" và phong cách huấn thị kiểu "Thánh huấn" xuất hiện trong Cư trần lạc đạo phú.
2. Thơ viết về chiến tranh và thế sự không chỉ mang tính cảm hoài mà chú trọng đến tư duy lo xa cho nền thái bình thịnh trị dài lâu của đất nước ("Sơn hà thiên cổ điện kim âu").
3. Sự xuất hiện của thể loại thơ đề vịnh ký thác phẩm cách đạo đức, tiết tháo của bậc quân tử (bài vịnh Trúc nô).

3. Tại sao Lê Thánh Tông được xác định là giai đoạn điển phạm của văn học nhà Nho?

Vì dưới thời Lê Thánh Tông, Nho giáo độc tôn hoàn toàn; văn chương được xác lập thành công cụ quy phạm hóa của nhà nước phong kiến để trị nước và giáo hóa. Thơ văn ngự chế của nhà vua cùng Hội Tao Đàn trở thành khuôn mẫu, chuẩn mực nghệ thuật tối cao (thể hiện qua nhận định của Thân Nhân Trung, Đào Cử, Vũ Quỳnh, Phan Huy Chú) để toàn bộ giới trí thức Nho sĩ noi theo họa vần và mô phỏng.

4. Luận án chia lịch sử văn học Việt Nam thành mấy lần điển phạm hóa lớn?

Luận án xác định lịch sử văn học Việt Nam trải qua 3 lần điển phạm hóa lớn:

• Lần thứ nhất (nửa cuối thế kỷ XV): Điển phạm hóa bộ phận văn học chữ Hán, đánh dấu sự gia nhập toàn diện vào khu vực văn học Đông Á.
• Lần thứ hai (nửa cuối thế kỷ XVIII - nửa đầu thế kỷ XIX): Điển phạm hóa bộ phận văn học chữ Nôm, đánh dấu sự trưởng thành theo hướng dân tộc hóa.
• Lần thứ ba (thế kỷ XX): Điển phạm hóa văn học chữ Quốc ngữ theo mô hình hiện đại hóa phương Tây.

---

Kết luận

Luận án của tác giả Đỗ Thu Hiền là một công trình nghiên cứu văn học sử chuyên sâu, giải quyết thỏa đáng vấn đề vận động nội tại của văn học nhà Nho Việt Nam từ cuối thế kỷ XIII đến hết thế kỷ XV. Bằng việc kết hợp nhuần nhuyễn lý thuyết điển phạm hóa phương Tây với thi pháp học và loại hình học văn học trung đại, luận án đã làm sáng tỏ đường đi của văn chương nhà Nho qua ba cột mốc tiêu biểu: khởi phát từ lòng thiền ở Trần Nhân Tông, định hình bản sắc ở Nguyễn Trãi và đạt đến độ điển phạm mẫu mực dưới thời Lê Thánh Tông. Công trình đóng góp cơ sở lý luận và thực tiễn quan trọng cho việc nghiên cứu diện mạo văn học trung đại Việt Nam trong tiến trình hội nhập văn hóa khu vực Đông Á.

Trích đoạn nội dung tài liệu

đặt vấn đề nghiên cứu yếu tố Nho giáo trong văn chƣơng Trần Nhân Tông một cách hệ thống, đặt Trần Nhân Tông vào quá trình điển phạm hóa của văn học nhà Nho ở Việt Nam để soi chiếu. Trong số ba trƣờng hợp mà luận án lựa chọn để khảo sát thì tình hình nghiên cứu về Nguyễn Trãi là phong phú và phức tạp nhất. Thanh Lãng gọi Nguyễn Trãi là “ông tổ của nền văn học cổ điển” “nền văn học cổ điển nếu không phải do Nguyễn Trãi khai sinh thì cũng do Nguyễn Trãi đặt cho nó cơ sở vững chãi đầu tiên, cho ngƣời ta tin vào tiềm lực hiện thực của nó. 102] “Tất cả những dòng tƣ tƣởng lớn, làm nòng cốt cho nền văn học cổ điển, đều thai nghén và hình thành ở Quốc âm thi tập” [71, tr.

Đây là quan niệm mà gần nhƣ nhà nghiên cứu nào cũng nhất trí. Các nghiên cứu về Nguyễn Trãi đã đƣợc triển khai từ nhiều góc độ, nhiều cách tiếp cận và cho đến nay đã đạt đƣợc rất nhiều thành tựu. Về yếu tố Nho giáo trong văn chƣơng Nguyễn Trãi, các nhà nghiên cứu có ba quan niệm chính: Quan niệm thứ nhất phủ định sự ảnh hƣởng của Nho giáo tới Nguyễn Trãi, coi Nguyễn Trãi là biểu tƣợng cho vấn đề dân tộc, hình ảnh của ông vì thế không thể có chút dính dáng gì đến Nho giáo, là một thứ hệ tƣ tƣởng đầy tính tiêu cực của ngoại bang, là công cụ của giai cấp thống trị. Theo các tác giả này, nếu Nguyễn Trãi có chịu ảnh hƣởng của Nho giáo thì ông cũng dân tộc hóa các yếu tố đó đi, biến nó thành những yếu tố tích cực mang tinh thần dân tộc.

Đây là quan niệm của nhóm các nhà nghiên cứu miền Bắc giai đoạn 1945-1986, tiêu biểu là tác giả của các bộ giáo trình nhƣ chúng tôi đã đề cập ở trên. Bùi Văn Nguyên viết trong Giáo trình của Đại học Sƣ phạm: “Nhƣ chúng ta đã nói ở phần “đặc điểm”, vì hoàn cảnh xã hội nƣớc ta lúc bấy giờ khác hẳn với xã hội thời Khổng, Mạnh, cho nên không phải ngẫu nhiên mà quan điểm nhân nghĩa của Nguyễn Trãi có nhiều yếu tố dân tộc và dân chủ” [92, tr. Quan niệm thứ hai cho rằng Nguyễn Trãi là Thiền sƣ, và đƣơng nhiên gần nhƣ không chịu ảnh hƣởng của Nho giáo. Đây là ý kiến của tác giả hải ngoại, Võ Văn Ái trong cuốn “Nguyễn Trãi sinh thức và hành động” [1].21 14 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.21 giả này đã dành hơn 200 trang sách để chứng minh Nguyễn Trãi là một Thiền sƣ từ cả hai phƣơng diện sinh thức và hành động.

Quan niệm thứ ba công nhận ảnh hƣởng của Nho giáo tới Nguyễn Trãi cũng nhƣ các sáng tác của ông với các mức độ khác nhau. Đây là nhóm quan niệm chiếm đa số, của các tác giả trƣớc 1945, miền Nam 1945-1975 và tình hình nghiên cứu chung 1975 đến nay. Có tác giả (nhất là ở miền Nam 1945-1975) chủ yếu xem xét sự ảnh hƣởng của Nho giáo nhƣ Phạm Thế Ngũ, Nguyễn Thiên Thụ. Phạm Thế Ngũ gọi cuộc đời Nguyễn Trãi là “một sự nghiệp Nho thần”: “Chính là cái mối lo cao quý của bậc Nho thần trung trực khi ngồi cao ở miếu đƣờng thì lo lắng vì dân, khi xa lánh ở giang hồ thì lo lắng vì vua” [98, tr.

Các tác giả từ sau đổi mới lại đây thì xem xét thêm sự ảnh hƣởng của Nho giáo tới Nguyễn Trãi trong mối quan hệ với Phật, Đạo và vấn đề dân tộc một cách khách quan. Trần Đình Hƣợu trong một bài viết từ năm 1979 nhƣng mãi sau này mới in lần đầu trong cuốn Nho giáo và Văn học Việt Nam trung cận đại với tên gọi Nguyễn Trãi và Nho giáo cho rằng: “Nguyễn Trãi, về mặt lịch sử là một nhà Nho quá đặc sắc, sự nghiệp quá rộng lớn, ít ngƣời có thể so sánh, nhƣng về mặt văn học thì lại là một nhà Nho- nghệ sĩ hết sức tiêu biểu. Muốn hiểu Nho giáo, nhà Nho, văn học nhà Nho- với đặc sắc Việt Nam của nó- thì có lẽ ít có gƣơng mặt nào tiêu biểu hơn Nguyễn Trãi” và khẳng định Nguyễn Trãi cơ bản là một nhà Nho dù ông có chịu ảnh hƣởng của Lão- Trang, chủ động chọn Nho giáo cho dân tộc nhƣng vẫn bảo lƣu truyền thống Lý- Trần: “Ông đã lựa chọn Nho giáo, nhƣng là xu hƣớng nhân đạo chủ nghĩa nhất trong Nho giáo thời đó. Nguyễn Trãi chọn Nho giáo thay cho Phật giáo thời Lý Trần nhƣng không phải ông từ bỏ truyền thống Lý- Trần, mà làm cho nó cao hơn vì rộng rãi hơn” [49, tr.

Trần Ngọc Vƣơng có ba bài viết về Nguyễn Trãi trong Văn học Việt Nam dòng riêng giữa nguồn chung xem xét Nho giáo ở Nguyễn Trãi từ nhiều góc độ: là nguồn gốc của tƣ tƣởng nhân dân, trong mối quan hệ với truyền thống và bản sắc dân tộc, trong tƣơng quan giữa nhà tƣ tƣởng và nhà nghệ sĩ, giữa Nho giáo và Lão- Trang. Ông cho rằng: “Xét về câu chữ, về tần số xuất hiện mang dấu ấn tƣ tƣởng thì, thì tƣ tƣởng Lão- Trang, đặc biệt là Trang, có ảnh hƣởng đến Nguyễn Trãi khá hiển nhiên. Ảnh hƣởng của Phật giáo nói chung, Thiền tông nói riêng, đối với ông không thật rõ ràng và có sức nặng đáng kể. Nhƣng cả đối với học thuyết Lão- Trang này, Nguyễn Trãi không đồng hóa vào tâm (LUAN.21 15 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.21 tƣởng và hiện thực hóa vào sự nghiệp mình những kết luận, những xác tín bản chất nhất, nhƣ điều ông đã làm đối với Nho giáo” [185, tr.

Trần Nho Thìn thì nhận định: “Có cảm tƣởng là tƣ tƣởng Lão- Trang hay Phật giáo đƣợc ông viện dẫn nhƣ để che đậy, ngụy trang cho một thực tế tƣ tƣởng nào đó cần phải giải mã” [151, tr. Chúng tôi cho rằng các tác giả đã nhìn nhận đánh giá xác đáng sự ảnh hƣởng của Nho giáo cũng nhƣ mối quan hệ với Lão- Trang ở Nguyễn Trãi, nhƣng yếu tố Thiền còn cần phải làm rõ hơn nữa. Các nghiên cứu về Lê Thánh Tông phần lớn thuộc về các lĩnh vực chính trị, kinh tế, quân sự, luật pháp, văn hóa. Cho đến nay chƣa có một chuyên luận nào thực sự đáng kể về văn chƣơng Lê Thánh Tông.

Xét về ảnh hƣởng của Nho giáo tới Lê Thánh Tông thì các nhà nghiên cứu gần nhƣ đều thống nhất ở điểm Lê Thánh Tông là ngƣời đã có vai trò quyết định trong việc hạn chế Phật, Đạo để độc tôn Nho thuật. Quan niệm thứ nhất mà đại diện tiêu biểu là Trần Quốc Vƣợng coi đấy là tội của của Lê Thánh Tông vì “Điều quan trọng hơn nhiều và gây hậu quả nghiêm trọng ở thế kỷ XVI là việc nhà Lê mô phỏng triều Minh xây dựng một nền quân chủ- Nho giáo độc tôn, chuyên chế” [110, tr. Quan niệm thứ hai áp đảo hơn với đại đa số các nhà nghiên cứu với góc nhìn có tính lịch sử cụ thể cho rằng lựa chọn Nho giáo là một quá trình vận động phát triển từ cuối đời nhà Trần và mang tính tất yếu trong điều kiện lịch sử đƣơng thời, do vậy họ nhìn nhận đánh giá một cách khách quan ở cả đóng góp lẫn hạn chế của Nho giáo đối với đất nƣớc. Từ đó, các kiến giải của họ đối với vấn đề Lê Thánh Tông và Nho giáo cũng mang tính công bằng hơn.

Họ đánh giá cao vai trò của Lê Thánh Tông trong việc đã tạo ra đƣợc một thời đại thịnh trị của Nho học, nhƣng cũng chỉ ra những mặt trái của nó cũng những tác động lâu dài tới đất nƣớc. Trần Đình Hƣợu viết: “Nho học Việt Nam đến thời Lê Thánh Tông đã đạt đến điểm cực thịnh. Và có lẽ đến đó nó cũng đã có bộ mặt tƣơng đối ổn định. Thời thịnh trị đó đƣa lại vinh quang cho dân tộc.

Nhƣng phải chăng vinh quang cũng đẻ ra cả mặt trái của nó?” [110, tr. Các nhà nghiên cứu cũng bàn đến mối quan hệ giữa Nho- Phật- Đạo ở thời Lê Thánh Tông. Nguyễn Huệ Chi cho rằng: “Có ngƣời đã đặt vấn đề trách cứ Lê Thánh Tông bài bác Phật giáo và Đạo giáo để chỉ giữ lại một mình Tống Nho. Sự “nhất nguyên” đó có làm nghèo nàn tƣ tƣởng xã hội đi không? Chúng tôi nghĩ, chắc là không thể nào tránh khỏi.

Đây là (LUAN.21 16 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.21 chỗ yếu nhất trong cái mô hình mà Lê Thánh Tông chọn lựa” [110, tr. Xét từ góc độ văn học, các nghiên cứu sự ảnh hƣởng của Nho giáo đối với văn chƣơng Lê Thánh Tông khá nhiều nhƣng không mang tính hệ thống mà mới chỉ dừng lại ở một vài bài viết về các phƣơng diện đơn lẻ hoặc ở những bài viết tổng quan về tác giả. Thanh Lãng nhận định vai trò của Lê Thánh Tông trong quá trình điển phạm hóa của văn học nhà Nho: “Từ Nguyễn Trãi, văn chƣơng đã thoát dần địa hạt tƣ tƣởng thuần túy để đi đi tới chủ trƣơng văn nghệ thuần túy coi văn nghệ nhƣ là một trò chơi, hứng thú, một môn trang trí cho cuộc đời. Lê Thánh Tông với Hội Tao Đàn, đã đẩy nền văn nghệ từ chƣơng mới phôi thai đến chỗ cực thịnh” [71, tr.

Bùi Duy Tân cho rằng Lê Thánh Tông là “thống soái văn đàn nửa sau thế kỷ XV” [110, tr. 35] và “Lê Thánh Tông là đầu đàn của loại hình tác gia: nhà văn- nho sĩ khi Nho giáo trở thành quan phƣơng, chính thống” [110, tr. Nguyễn Huệ Chi khẳng định: “Ông xứng đáng với danh hiệu Tao đàn nguyên súy không chỉ vì ông là vị hoàng đế đƣơng triều mà chính vì những tìm tòi nghệ thuật có giá trị hàng đầu trong sáng tác” [110, tr. Đỗ Lai Thúy gọi Lê Thánh Tông là một “nhà Nho- hoàng đế- thi nhân” và quả quyết rằng: “Sự nghiệp sáng tác của Lê Thánh Tông rất khớp với những chuẩn của văn học Nho giáo, với tính chất chính thống và chính thức của nó” [110, tr.

Trần Thị Băng Thanh nghiên cứu “Lê Thánh Tông và các mối “dị đoan”” đã cho rằng “Quả là trong tâm hồn Lê Thánh Tông vẫn có những mối “dị đoan”, và đậm nét một “cái tôi” trữ tình!” [110, tr. Nhìn chung, các tác giả khá thống nhất về nhận định Lê Thánh Tông là một tác giả điển phạm của văn học nhà Nho. Tóm lại, chúng tôi cho rằng cho đến nay vẫn chƣa có một công trình khoa học nào đặt vấn đề nghiên cứu ba tác giả Trần Nhân Tông, Nguyễn Trãi và Lê Thánh Tông trong sự vận động tới sự điển phạm hóa của văn học nhà Nho. Vì thế, luận án của chúng tôi có thể coi là công trình đầu tiên tiếp cận vấn đề văn học nhà Nho theo hƣớng này.