đặt vấn đề nghiên cứu yếu tố Nho giáo trong văn chƣơng Trần Nhân Tông một cách hệ thống, đặt Trần Nhân Tông vào quá trình điển phạm hóa của văn học nhà Nho ở Việt Nam để soi chiếu. Trong số ba trƣờng hợp mà luận án lựa chọn để khảo sát thì tình hình nghiên cứu về Nguyễn Trãi là phong phú và phức tạp nhất. Thanh Lãng gọi Nguyễn Trãi là “ông tổ của nền văn học cổ điển” “nền văn học cổ điển nếu không phải do Nguyễn Trãi khai sinh thì cũng do Nguyễn Trãi đặt cho nó cơ sở vững chãi đầu tiên, cho ngƣời ta tin vào tiềm lực hiện thực của nó. 102] “Tất cả những dòng tƣ tƣởng lớn, làm nòng cốt cho nền văn học cổ điển, đều thai nghén và hình thành ở Quốc âm thi tập” [71, tr.
Đây là quan niệm mà gần nhƣ nhà nghiên cứu nào cũng nhất trí. Các nghiên cứu về Nguyễn Trãi đã đƣợc triển khai từ nhiều góc độ, nhiều cách tiếp cận và cho đến nay đã đạt đƣợc rất nhiều thành tựu. Về yếu tố Nho giáo trong văn chƣơng Nguyễn Trãi, các nhà nghiên cứu có ba quan niệm chính: Quan niệm thứ nhất phủ định sự ảnh hƣởng của Nho giáo tới Nguyễn Trãi, coi Nguyễn Trãi là biểu tƣợng cho vấn đề dân tộc, hình ảnh của ông vì thế không thể có chút dính dáng gì đến Nho giáo, là một thứ hệ tƣ tƣởng đầy tính tiêu cực của ngoại bang, là công cụ của giai cấp thống trị. Theo các tác giả này, nếu Nguyễn Trãi có chịu ảnh hƣởng của Nho giáo thì ông cũng dân tộc hóa các yếu tố đó đi, biến nó thành những yếu tố tích cực mang tinh thần dân tộc.
Đây là quan niệm của nhóm các nhà nghiên cứu miền Bắc giai đoạn 1945-1986, tiêu biểu là tác giả của các bộ giáo trình nhƣ chúng tôi đã đề cập ở trên. Bùi Văn Nguyên viết trong Giáo trình của Đại học Sƣ phạm: “Nhƣ chúng ta đã nói ở phần “đặc điểm”, vì hoàn cảnh xã hội nƣớc ta lúc bấy giờ khác hẳn với xã hội thời Khổng, Mạnh, cho nên không phải ngẫu nhiên mà quan điểm nhân nghĩa của Nguyễn Trãi có nhiều yếu tố dân tộc và dân chủ” [92, tr. Quan niệm thứ hai cho rằng Nguyễn Trãi là Thiền sƣ, và đƣơng nhiên gần nhƣ không chịu ảnh hƣởng của Nho giáo. Đây là ý kiến của tác giả hải ngoại, Võ Văn Ái trong cuốn “Nguyễn Trãi sinh thức và hành động” [1].21 14 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.21 giả này đã dành hơn 200 trang sách để chứng minh Nguyễn Trãi là một Thiền sƣ từ cả hai phƣơng diện sinh thức và hành động.
Quan niệm thứ ba công nhận ảnh hƣởng của Nho giáo tới Nguyễn Trãi cũng nhƣ các sáng tác của ông với các mức độ khác nhau. Đây là nhóm quan niệm chiếm đa số, của các tác giả trƣớc 1945, miền Nam 1945-1975 và tình hình nghiên cứu chung 1975 đến nay. Có tác giả (nhất là ở miền Nam 1945-1975) chủ yếu xem xét sự ảnh hƣởng của Nho giáo nhƣ Phạm Thế Ngũ, Nguyễn Thiên Thụ. Phạm Thế Ngũ gọi cuộc đời Nguyễn Trãi là “một sự nghiệp Nho thần”: “Chính là cái mối lo cao quý của bậc Nho thần trung trực khi ngồi cao ở miếu đƣờng thì lo lắng vì dân, khi xa lánh ở giang hồ thì lo lắng vì vua” [98, tr.
Các tác giả từ sau đổi mới lại đây thì xem xét thêm sự ảnh hƣởng của Nho giáo tới Nguyễn Trãi trong mối quan hệ với Phật, Đạo và vấn đề dân tộc một cách khách quan. Trần Đình Hƣợu trong một bài viết từ năm 1979 nhƣng mãi sau này mới in lần đầu trong cuốn Nho giáo và Văn học Việt Nam trung cận đại với tên gọi Nguyễn Trãi và Nho giáo cho rằng: “Nguyễn Trãi, về mặt lịch sử là một nhà Nho quá đặc sắc, sự nghiệp quá rộng lớn, ít ngƣời có thể so sánh, nhƣng về mặt văn học thì lại là một nhà Nho- nghệ sĩ hết sức tiêu biểu. Muốn hiểu Nho giáo, nhà Nho, văn học nhà Nho- với đặc sắc Việt Nam của nó- thì có lẽ ít có gƣơng mặt nào tiêu biểu hơn Nguyễn Trãi” và khẳng định Nguyễn Trãi cơ bản là một nhà Nho dù ông có chịu ảnh hƣởng của Lão- Trang, chủ động chọn Nho giáo cho dân tộc nhƣng vẫn bảo lƣu truyền thống Lý- Trần: “Ông đã lựa chọn Nho giáo, nhƣng là xu hƣớng nhân đạo chủ nghĩa nhất trong Nho giáo thời đó. Nguyễn Trãi chọn Nho giáo thay cho Phật giáo thời Lý Trần nhƣng không phải ông từ bỏ truyền thống Lý- Trần, mà làm cho nó cao hơn vì rộng rãi hơn” [49, tr.
Trần Ngọc Vƣơng có ba bài viết về Nguyễn Trãi trong Văn học Việt Nam dòng riêng giữa nguồn chung xem xét Nho giáo ở Nguyễn Trãi từ nhiều góc độ: là nguồn gốc của tƣ tƣởng nhân dân, trong mối quan hệ với truyền thống và bản sắc dân tộc, trong tƣơng quan giữa nhà tƣ tƣởng và nhà nghệ sĩ, giữa Nho giáo và Lão- Trang. Ông cho rằng: “Xét về câu chữ, về tần số xuất hiện mang dấu ấn tƣ tƣởng thì, thì tƣ tƣởng Lão- Trang, đặc biệt là Trang, có ảnh hƣởng đến Nguyễn Trãi khá hiển nhiên. Ảnh hƣởng của Phật giáo nói chung, Thiền tông nói riêng, đối với ông không thật rõ ràng và có sức nặng đáng kể. Nhƣng cả đối với học thuyết Lão- Trang này, Nguyễn Trãi không đồng hóa vào tâm (LUAN.21 15 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.21 tƣởng và hiện thực hóa vào sự nghiệp mình những kết luận, những xác tín bản chất nhất, nhƣ điều ông đã làm đối với Nho giáo” [185, tr.
Trần Nho Thìn thì nhận định: “Có cảm tƣởng là tƣ tƣởng Lão- Trang hay Phật giáo đƣợc ông viện dẫn nhƣ để che đậy, ngụy trang cho một thực tế tƣ tƣởng nào đó cần phải giải mã” [151, tr. Chúng tôi cho rằng các tác giả đã nhìn nhận đánh giá xác đáng sự ảnh hƣởng của Nho giáo cũng nhƣ mối quan hệ với Lão- Trang ở Nguyễn Trãi, nhƣng yếu tố Thiền còn cần phải làm rõ hơn nữa. Các nghiên cứu về Lê Thánh Tông phần lớn thuộc về các lĩnh vực chính trị, kinh tế, quân sự, luật pháp, văn hóa. Cho đến nay chƣa có một chuyên luận nào thực sự đáng kể về văn chƣơng Lê Thánh Tông.
Xét về ảnh hƣởng của Nho giáo tới Lê Thánh Tông thì các nhà nghiên cứu gần nhƣ đều thống nhất ở điểm Lê Thánh Tông là ngƣời đã có vai trò quyết định trong việc hạn chế Phật, Đạo để độc tôn Nho thuật. Quan niệm thứ nhất mà đại diện tiêu biểu là Trần Quốc Vƣợng coi đấy là tội của của Lê Thánh Tông vì “Điều quan trọng hơn nhiều và gây hậu quả nghiêm trọng ở thế kỷ XVI là việc nhà Lê mô phỏng triều Minh xây dựng một nền quân chủ- Nho giáo độc tôn, chuyên chế” [110, tr. Quan niệm thứ hai áp đảo hơn với đại đa số các nhà nghiên cứu với góc nhìn có tính lịch sử cụ thể cho rằng lựa chọn Nho giáo là một quá trình vận động phát triển từ cuối đời nhà Trần và mang tính tất yếu trong điều kiện lịch sử đƣơng thời, do vậy họ nhìn nhận đánh giá một cách khách quan ở cả đóng góp lẫn hạn chế của Nho giáo đối với đất nƣớc. Từ đó, các kiến giải của họ đối với vấn đề Lê Thánh Tông và Nho giáo cũng mang tính công bằng hơn.
Họ đánh giá cao vai trò của Lê Thánh Tông trong việc đã tạo ra đƣợc một thời đại thịnh trị của Nho học, nhƣng cũng chỉ ra những mặt trái của nó cũng những tác động lâu dài tới đất nƣớc. Trần Đình Hƣợu viết: “Nho học Việt Nam đến thời Lê Thánh Tông đã đạt đến điểm cực thịnh. Và có lẽ đến đó nó cũng đã có bộ mặt tƣơng đối ổn định. Thời thịnh trị đó đƣa lại vinh quang cho dân tộc.
Nhƣng phải chăng vinh quang cũng đẻ ra cả mặt trái của nó?” [110, tr. Các nhà nghiên cứu cũng bàn đến mối quan hệ giữa Nho- Phật- Đạo ở thời Lê Thánh Tông. Nguyễn Huệ Chi cho rằng: “Có ngƣời đã đặt vấn đề trách cứ Lê Thánh Tông bài bác Phật giáo và Đạo giáo để chỉ giữ lại một mình Tống Nho. Sự “nhất nguyên” đó có làm nghèo nàn tƣ tƣởng xã hội đi không? Chúng tôi nghĩ, chắc là không thể nào tránh khỏi.
Đây là (LUAN.21 16 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.21 chỗ yếu nhất trong cái mô hình mà Lê Thánh Tông chọn lựa” [110, tr. Xét từ góc độ văn học, các nghiên cứu sự ảnh hƣởng của Nho giáo đối với văn chƣơng Lê Thánh Tông khá nhiều nhƣng không mang tính hệ thống mà mới chỉ dừng lại ở một vài bài viết về các phƣơng diện đơn lẻ hoặc ở những bài viết tổng quan về tác giả. Thanh Lãng nhận định vai trò của Lê Thánh Tông trong quá trình điển phạm hóa của văn học nhà Nho: “Từ Nguyễn Trãi, văn chƣơng đã thoát dần địa hạt tƣ tƣởng thuần túy để đi đi tới chủ trƣơng văn nghệ thuần túy coi văn nghệ nhƣ là một trò chơi, hứng thú, một môn trang trí cho cuộc đời. Lê Thánh Tông với Hội Tao Đàn, đã đẩy nền văn nghệ từ chƣơng mới phôi thai đến chỗ cực thịnh” [71, tr.
Bùi Duy Tân cho rằng Lê Thánh Tông là “thống soái văn đàn nửa sau thế kỷ XV” [110, tr. 35] và “Lê Thánh Tông là đầu đàn của loại hình tác gia: nhà văn- nho sĩ khi Nho giáo trở thành quan phƣơng, chính thống” [110, tr. Nguyễn Huệ Chi khẳng định: “Ông xứng đáng với danh hiệu Tao đàn nguyên súy không chỉ vì ông là vị hoàng đế đƣơng triều mà chính vì những tìm tòi nghệ thuật có giá trị hàng đầu trong sáng tác” [110, tr. Đỗ Lai Thúy gọi Lê Thánh Tông là một “nhà Nho- hoàng đế- thi nhân” và quả quyết rằng: “Sự nghiệp sáng tác của Lê Thánh Tông rất khớp với những chuẩn của văn học Nho giáo, với tính chất chính thống và chính thức của nó” [110, tr.
Trần Thị Băng Thanh nghiên cứu “Lê Thánh Tông và các mối “dị đoan”” đã cho rằng “Quả là trong tâm hồn Lê Thánh Tông vẫn có những mối “dị đoan”, và đậm nét một “cái tôi” trữ tình!” [110, tr. Nhìn chung, các tác giả khá thống nhất về nhận định Lê Thánh Tông là một tác giả điển phạm của văn học nhà Nho. Tóm lại, chúng tôi cho rằng cho đến nay vẫn chƣa có một công trình khoa học nào đặt vấn đề nghiên cứu ba tác giả Trần Nhân Tông, Nguyễn Trãi và Lê Thánh Tông trong sự vận động tới sự điển phạm hóa của văn học nhà Nho. Vì thế, luận án của chúng tôi có thể coi là công trình đầu tiên tiếp cận vấn đề văn học nhà Nho theo hƣớng này.