Chương 1. Khái quát về tỉnh Bắc Ninh trước năm 1939 Chương 2. Phong trào đấu tranh cách mạng từ 1939-1945 Chương 3. Nguyên nhân thắng lợi, ý nghĩa, kinh nghiệm 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com CHƢƠNG 1: KHÁI QUÁT VỀ TỈNH BẮC NINH TRƢỚC NĂM 1939 1.
Điều kiện tự nhiên, xã hội 1. Vị trí địa lí và điều kiện tự nhiên a. Vị trí địa lí Bắc Ninh là tỉnh thuộc khu vực đồng bằng Bắc Bộ, giữ vai trò chuyển tiếp giữa trung du và đồng bằng. Tỉnh nằm trong vùng kinh tế trọng điểm Bắc Bộ, nối thủ đô Hà Nội và các tỉnh thuộc vùng đồng bằng Bắc bộ, vùng Đông Bắc, và vùng núi phía Bắc, tiếp giáp thủ đô Hà Nội ở phía Tây và Tây Bắc, phía Bắc và Đông Bắc tiếp giáp với tỉnh Bắc Giang, phía Đông Nam và Nam giáp với tỉnh Hải Dương và Hưng Yên.
Vị trí của Bắc Ninh rất thuận lợi trong giao thương kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội với các địa phương khác trong cả nước. Trở thành một tỉnh có vị trí chiến lược và vai trò quan trọng với thủ đô Hà Nội và vùng châu thổ sông Hồng. Trong kháng chiến chống Pháp, Bắc Ninh cửa ngõ phía Bắc của Hà Nội, cầu nối vùng Đồng Bằng Bắc Bộ, thủ đô Hà Nội với vùng núi rừng Việt Bắc, được Trung ương Đảng và Xứ uỷ Bắc Kỳ tập trung sức lực xây dựng cơ sở cách mạng bí mật ở nhiều trang ấp, làng xã. Địa giới hành chính của Bắc Ninh qua từng giai đoạn lịch sử có nhiều thay đổi: Năm 1895, sau khi chiếm thành Bắc Ninh, thực dân Pháp chia Bắc Ninh thành 2 tỉnh Bắc Ninh và Bắc Giang, lấy sông Cầu làm địa giới phân chia.
Tỉnh còn có nhiều đợt thay đổi về địa giới, đến trước kháng chiến chống Pháp tỉnh Bắc Ninh có 10 phủ, huyện, chia thành các huyện phía Bắc sông Đuống (Bắc phần) là phủ Từ Sơn, Quế Dương, Võ Giàng, Tiên Du, Yên Phong và phía nam sông Đuống (Nam phần) là phủ Thuận Thành, huyện Gia Lâm, Văn Giang, Gia Bình, Lang Tài. 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Ngày 19-10-1938, chính quyền Pháp quyết định nâng cấp thị xã Bắc Ninh lên thành phố loại II. Điều kiện tự nhiên Bắc Ninh có diện tích tự nhiên chủ yếu là đồng bằng, đất đai phù sa màu mỡ, thích hợp phát triển nông nghiệp đặc biệt là cây lúa nước, chỉ có rất ít đồi núi thấp và trung bình, tập trung ở các khu vực Tiên Du có núi Chè, Vân Chinh, Khám; Võ Giàng có núi Và, Sơn Đông, Quế Dương có núi Hữu Bằng, Đông Du; Gia Lương có núi Thiên Thai; thị xã Bắc Ninh có núi ở Thị cầu, Đáp Cầu. Đồi núi là nơi thuận lợi bố trí binh hỏa lực để án ngữ, khống chế kiểm soát khu vực xung quanh và cũng là nơi thuận tiện cho cách đánh du kích của ta.
Làng xóm quây quần nhau, xung quanh có lũy tre bao bọc, thuận tiện cho việc xây dựng các làng chiến đấu, góp phần cũng cố vững chắc các khu căn cứ du kích, [13, tr. Trong kháng chiến chống Pháp đây là khu vực diễn ra các trận đánh du kích của quân ta, nơi che giấu cán bộ cách mạng. Ngày nay, dấu tích còn lại của những cánh rừng bạt ngàn trước kia để lại qua các tên gọi như phường Đông Ngàn, Núi Lim, rừng Sặt (Trang Liệt)…[10, tr.14-16] - Khí hậu Bắc Ninh thuộc khu vực khí hậu nhiệt đới gió mùa, nhiệt độ trung bình hàng năm là 23. Lượng mưa cao, đạt 1.100 mm- 1200mm, có năm lên tới trên 1800mm/năm.
Độ ẩm cao trên 80%. Khí hậu thích hợp cho sự sinh trưởng của lúa, màu, cây ăn quả, cây công nghiệp, và chăn nuôi gia súc, gia cầm. - Khoáng sản 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Tài nguyên khoáng sản không phong phú chủ yếu là các loại vật liệu xây dựng và các loại khoáng sản như đất sét, cát xây dựng, than bùn có trữ lượng ít. Đất sét được khai thác làm gạch, ngói, gốm phân bổ dọc sông Cầu, sông Đuống; Đất sét làm gạch chịu lửa phân bổ chủ yếu tại khu vực Thị Cầu, thành phố Bắc Ninh.
Cát xây dựng có trữ lượng lớn phân bố dọc theo sông Cầu, sông Đuống. Thời Pháp thuộc, nhận thấy được tiềm năng phong phú về vật liệu xây dựng, Pháp đã cho xây dựng nhiều nhà máy, xí nghiệp phục vụ đắc lực cho công cuộc khai thác: nhà máy gạch Hưng Ký, Đáp Cầu… - Sông ngòi Tỉnh có hệ thống sống ngòi khá đa dạng với các con sông chính như sông Cầu, sông Đuống, sông Thái Bình. Các con sông rộng và sâu, nước chảy xiết cung cấp lượng nước tưới dồi dào và bồi đắp phù sa tạo thành hàng trăm héc ta soi bãi màu mỡ thích hợp trồng trọt nhiều loại cây trồng. Khi giao thông chưa phát triển, đường thủy là tuyến quan trọng nhất.
Các con sông chính chảy qua tạo thành hệ thống giao thông có vai trò quan trọng trong suốt kháng chiến chống Pháp. Gắn liền với lịch sử Bắc Ninh là con sông Cầu, còn gọi là sông Như Nguyệt, với chiến thắng oanh liệt chống quân xâm lược Tống thời Lý. Sông bắt nguồn từ Bắc Cạn chảy về qua nhiều tỉnh Thái Nguyên, Bắc Giang, Sóc Sơn (Hà Nội), huyện Yên Phong, thành phố Bắc Ninh, Quế Võ, hợp lưu với sông Thương, sông Lục Nam, sông Đuống…rồi theo sông Thái Bình đổ ra biển, là ranh giới ngăn cách giữa Bắc Ninh với Bắc Giang. Sông Cầu là con đường huyết mạch từ thượng du xuôi xuống đồng bằng.
Trong suốt những năm kháng chiến chống Pháp, dòng sông Cầu đã nối liền đồng bằng với chiến khu Việt Bắc dũng cảm che chở cán bộ đầu não kháng chiến. 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Sông Đuống chảy từ Tây sang Đông nối liền sông Hồng với sông Thái Bình và chia cắt Bắc Ninh thành các huyện phía Bắc và huyện phía Nam. Nước sông sâu, lòng sông rộng nên thuyền bè đi lại dễ dàng. Sông Đuống với vị trí chia cắt tỉnh nên địch đã lập hệ thống đồn bốt dày đặc về phía hữa ngạn nhằm ngăn chặn sự xâm nhập của bộ đội ta trong kháng chiến chống Pháp.
Sông Thái Bình thuộc vào loại sông lớn của miền Bắc có chiều dài 385 km, đoạn chảy qua tỉnh Bắc Ninh dài 17 km. Ngoài ra tỉnh còn có sông Cà Lồ nằm ở phía Tây của tỉnh là ranh giới với thành phố Hà Nội. Cùng với hệ thống sông ngòi nội địa và hệ thống mương máng có ảnh hưởng cung cấp nước tưới cho hoạt động nông nghiệp, đời sống nhân dân và cả hoạt động quân sự. Bắc Ninh có nhiều bến đò, bến sông giúp cho giao thông liên lạc từ Hà Nội tới các địa phương khác thông suốt; khi có giặc bao vây có thể nhanh chóng chuyển sang sông bên kia nhanh chóng và ngược lại, đảm bảo an toàn cho cán bộ và tài liệu.
Có thể kể đến bến sông Như Nguyệt, bến Bình Than (xã Cao Đức, Gia Bình), bến đò Chi, bến Hồ, ngã Ba Xà, bến Phù Yên (Yên Phong nơi nối Bắc Ninh với Hiệp Hòa)… - Giao thông vận tải Là địa phương có nhiều tuyến đường quan trọng đi qua, nối Hà Nội với Hải Phòng, đặc biệt là cấu nối giữa Hà Nội với chiến khu Việt Bắc. Tuyến đường số 1 chạy suốt mấy huyện Bắc phần chia thành các huyện phía Đông Nam đường 1 và các huyện phía Tây Bắc đường 1. Từ đó trong kháng chiến chống Pháp chia làm 3 khu du kích. Đường số 1, 38, 5,18 là tuyến đường giao thông chiến lược từ các tỉnh phía Đông Bắc và Tây Bắc qua Bắc Ninh về Hà Nội.
Đường số 1 rất thuận tiện để vận chuyển, cơ động lực 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com lượng của địch từ trung tâm Hà Nội lên các tỉnh phía Bắc qua Bắc Ninh [13, tr. Đường số 5 là con đường huyết mạch giữa cơ quan đầu não của địch ở Hà Nội với cơ sở hậu cần từ cảng Hải Phòng. Đoạn đường 5 trên địa bàn Bắc Ninh là đoạn đầu mút nối liền với Hà Nội, từ đây dễ dàng tỏa đi Hưng Yên, Hải Dương, Hải Phòng, Quảng Ninh… đường số 5 luôn là tuyến đường quan trọng đặc biệt, trở thành chiến trường nóng bỏng, thường xuyên giành giật quyết liệt giữa ta và địch trong kháng chiến chống Pháp. Đường số 16, 20, 182, 183… chạy ngang dọc trong tỉnh rất thuận tiện cho xe cơ giới vận chuyển tiếp tế và tập tung lực lượng nhanh chóng [13, tr.
Quốc lộ 3 là một trên 8 tuyến quốc lộ có điểm đầu từ Thủ đô Hà Nội, được Pháp nâng cấp phục vụ cho việc khai thác, là con đường huyết mạch nối thủ đô Hà Nội với các tỉnh trung du và miền núi phía Bắc. Quốc lộ 3 được bắt đầu từ bắc cầu Đuống (Yên Viên – Gia Lâm) qua Phù Lỗ (Sóc Sơn) để đến các tỉnh: Thái Nguyên, Bắc Kạn, Cao Bằng qua Quảng Yên đến cửa khẩu Tà Lùng biên giới Việt Trung. Ven trục đường quốc lộ 3 từ Yên Viên Hà Nội đến Tà Lùng. Hệ thống đường sắt được thực dân Pháp quan tâm đầu tư nhằm phục vụ cho công cuộc khai thác và đàn áp nhân dân.
Trên địa phận tỉnh Bắc Ninh, đặc biệt là khu vực ga Gia Lâm, ga Yên Viên là nơi có nhiều tuyến đường quan trọng đi qua. Thị trấn Yên Viên (Gia Lâm) - vị trí cầu nối Hà Nội, Bắc Giang, Lạng Sơn, Thái nguyên, Cao Bằng (vùng Việt Bắc). Thị trấn nằm ở bờ bắc sông Đuống, cách điểm trung tâm thành phố khoảng 11 km và được xã Yên Viên bao quanh trừ phần phía đông bắc giáp xã Đình Xuyên và một đoạn nhỏ giáp với sông Đuống ở gần cầu Đuống. Phố ga Yên Viên nơi có đường xe 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com lửa Hà Nội – Lạng Sơn, Lào Cai.
Là một đầu mối giao thông quan trọng của thủ đô, có quốc lộ 1A cũ chạy qua và là điểm đầu của tuyến quốc lộ số 3. Ngoài ra Bắc Ninh còn có sân bay Gia Lâm, đây là tuyến đường giao thông hàng không quan trọng nhất trong kháng chiến chống Pháp, nối Hà Nội với vùng căn cứ phía Bắc. Đây cũng là địa điểm mà ta và địch thường xuyên diễn ra những cuộc chiến giằng co nhằm chiếm giữ sân bay, đồng thời là địa điểm mà đế quốc Mỹ tăng cường đánh phá trong cuộc kháng chiến chống Mỹ sau này. Bắc Ninh là nơi tập trung những tuyến đường giao thông quan trọng, huyết mạch của cả vùng, không chỉ giao thông đường thủy, đường bộ mà cả đường hàng không.
Đặc điểm cư dân và văn hóa Theo thống kê năm 1949, dân số Bắc Ninh là 337.659 người (không kể huyện Gia Lâm và Văn Giang), trong đó 166.