phần Mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo, luận văn đƣợc triển khai thành 3 chƣơng: - Chƣơng 1: Những vấn đề lý luận cơ bản về sản xuất chƣơng trình truyền hình dƣới góc độ truyền thông đa phƣơng tiện - Chƣơng 2: Thực trạng sản xuất chƣơng trình thời sự trên kênh VOVTV dƣới góc độ truyền thông đa phƣơng tiện - Chƣơng 3: Một số đề xuất nâng cao hiệu quả sản xuất chƣơng trình Thời sự trên kênh VOVTV nhìn từ góc độ truyền thông đa phƣơng tiện 8 Chƣơng 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ SẢN XUẤT CHƢƠNG TRÌNH TRUYỀN HÌNH DƢỚI GÓC ĐỘ TRUYỀN THÔNG ĐA PHƢƠNG TIỆN 1. Về một số khái niệm, quan niệm liên quan đến vấn đề nghiên cứu 1. Đa phương tiện “Phƣơng tiện” đƣợc hiểu là “những cách thức, công cụ, con đường để thực hiện một công việc cụ thể nào đó” [29, tr. Với truyền thông nói chung và báo chí nói riêng, phƣơng tiện chính là những cách thức, công cụ, con đƣờng để truyền thông điệp (nội dung thông tin) đến với công chúng.
“Đa phƣơng tiện” là thuật ngữ xuất phát từ cụm từ “Multimedia” trong tiếng Anh, xuất hiện khoảng vào giữa thế kỷ 20 – khi internet còn chƣa ra đời. Theo đó, “Media” là phƣơng tiện, “Multi” là nhiều; “Multimedia” là sản phẩm đƣợc tạo ra để “chạy” trên nhiều thiết bị đầu cuối khác nhau, hay nói cách khác, là sản phẩm đƣợc truyền tải bởi nhiều phƣơng tiện khác nhau. Lần đầu tiên, cụm từ “đa phƣơng tiện” xuất hiện là vào năm 1965, đƣợc sử dụng để miêu tả một buổi trình diễn đặc biệt mang tên “Exploding Plastic Inevitable” (tạm dịch: “Sự kết hợp hoàn hảo mang tính đột phá từ những điều quen thuộc). Đây là buổi biểu diễn đầu tiên có sự kết hợp của nhạc rock, chiếu bóng, ánh sáng và trình diễn nghệ thuật.
Sau đó, cụm từ này dần đƣợc sử dụng rộng rãi trong nhiều lĩnh vực với nhiều ý nghĩa khác nhau. Cách đây gần 20 năm, Viện Xã hội Ngôn ngữ Đức “Gesellschaft für deutsche Sprache” đã quyết định công nhận ý nghĩa của từ “đa phƣơng tiện” bằng cách trao cho nó danh hiệu “Từ của năm” vào năm 1995 và khẳng định: “Đa phương tiện đã trở thành một từ trung tâm trong các phương tiện truyền thông thế giới mới” [44, tr8]. 9 Khái niệm “đa phƣơng tiện” đƣợc rất nhiều tác giả đề cập đến trong nhiều công trình nghiên cứu cũng nhƣ các bài báo, bài thảo luận. Tùy vào lĩnh vực, khái niệm “đa phƣơng tiện” đƣợc định nghĩa không hoàn toàn giống nhau.
Chẳng hạn, trong lĩnh vực điện tử công nghệ, “multimedia” hay “đa phƣơng tiện” là sự kết hợp giữa phƣơng tiện truyền thông (media) và các dạng nội dung (contents) khác nhau bao gồm tổ hợp văn bản (text), âm thanh (audio), hình ảnh tĩnh (still image), hình ảnh động (video), đồ hình – đồ họa (graphic), và những nội dung mang tính tƣơng tác (interactive programs) vào trong cùng một thiết bị công nghệ nhƣ điện thoại di động, máy vi tính, máy ảnh, máy nghe nhạc… Trong cuốn “Multimedia Technologies”, tác giả Ashok Banerji cho rằng: “Khi được sử dụng như một danh từ: Đa phương tiện đề cập đến công nghệ và các thiết bị, phương tiện truyền thông. Đó là việc sử dụng kết hợp các hình thức khác nhau của các phương tiện truyền thông âm thanh và hình ảnh như: văn bản, đồ họa, hoạt hình, âm thanh và video; khi sử dụng như một tính từ: Đa phương tiện mô tả sự trình bày liên quan đến việc sử dụng nhiều phương tiện truyền thông cùng một lúc”. [41, tr45] Trong lĩnh vực khoa học tự nhiên, PGS. Đỗ Trung Tuấn – Giảng viên Khoa Toán Cơ Tin học, Trƣờng Đại học Khoa học Tự nhiên đƣa ra định nghĩa: “Đa phương tiện là kỹ thuật mô phỏng và sử dụng đồng thời nhiều dạng phương tiện chuyển hóa thông tin và các tác phẩm từ kỹ thuật đó”.
Trong khi đó, lĩnh vực truyền thông, đặc biệt là trong lĩnh vực báo chí, thuật ngữ “đa phƣơng tiện” lại đƣợc dùng thiên về cách hiểu là phƣơng thức truyền tải thông tin trên các thiết bị khác nhau, với các dạng thức ngôn ngữ khác nhau phù hợp cho mỗi loại thiết bị. Tóm lại, mỗi lĩnh vực, thuật ngữ đa phương tiện có cách hiểu tƣơng đối khác nhau tùy vào mục đích, đối tƣợng sản xuất, phƣơng tiện kỹ thuật, nội 10 dung thông tin, đối tƣợng tiếp nhận. Tuy nhiên, một cách chung nhất, có thể hiểu: Đa phương tiện là sự kết hợp của nhiều loại phương tiện thiết bị kỹ thuật và nhiều loại ngôn ngữ khác nhau để chuyển hóa, truyền tải thông tin đến công chúng. Truyền thông đa phương tiện - Truyền thông: Trong tiếng Anh, từ “communication” có nghĩa là sự truyền đạt, thông tin, thông báo, giao tiếp, trao đổi, liên lạc, giao thông.
Truyền thông là hoạt động gắn liền với sự phát triển của con ngƣời và xã hội loài ngƣời. Nhờ truyền thông, giao tiếp mà con ngƣời tự nhiên phát triển thành con ngƣời xã hội. Cùng với sự phát triển của khoa học, kỹ thuật, công nghệ, các phƣơng thức truyền thông của loài ngƣời cũng phát triển từ đơn giản đến phức tạp, từ thô sơ đến hiện đại. Ngày nay, con ngƣời đã biết sử dụng những kỹ thuật công nghệ tiên tiến để truyền thông nhƣ: truyền hình cáp, vệ tinh địa tĩnh, Internet.
Các phƣơng tiện truyền thông trở thành một nhu cầu của đời sống, một công cụ đảm bảo cho sự phát triển bền vững của mỗi quốc gia, một phƣơng tiện hữu hiệu để tăng cƣờng sự hiểu biết lẫn nhau của con ngƣời, một nhịp cầu nối liền các dân tộc trên hành tinh chúng ta. Có rất nhiều quan niệm khác nhau về truyền thông. Ở góc độ báo chí tuyên truyền, nhiều nhà nghiên cứu đã đƣa ra quan niệm về truyền thông. Chúng tôi đồng ý với quan điểm của PGS.
Lƣơng Khắc Hiếu khi cho rằng: Truyền thông là quá trình giao tiếp, chia sẻ, trao đổi thông tin giữa các cá nhân hay các nhóm người nhằm đạt được sự hiểu biết, nâng cao nhận thức, hình thành thái độ và thay đổi hành vi của con người.5] - Truyền thông đa phương tiện Theo Từ điển bách khoa Wikipedia, “Truyền thông đa phương tiện là việc dùng một số phương tiện khác nhau như văn bản, âm thanh, đồ họa, video và 11 khả năng tương tác để chuyển tải thông tin. Đa phương tiện theo nghĩa rộng là việc tổ hợp các phương tiện khác nhau để tạo nên một cách mô tả nhiều mặt ý tưởng, khái niệm hay tư tưởng. Đa phương tiện đơn giản có nghĩa là có khả năng liên lạc, giao tiếp theo nhiều hơn một cách thức. Như vậy, đa phương tiện thật ra là liên lạc, giao tiếp theo vài cách thức khác nhau”.
[4] Trong cuốn “Multimedia Journalism – A practical guide” (Báo chí đa phƣơng tiện – Hƣớng dẫn thực hành), tác giả Andy Bull cho rằng: “Báo chí đa phương tiện là sự phát triển của Báo mạng điện tử khi các tác phẩm báo chí trên Báo mạng điện tử được tích hợp đa phương tiện nhiều hơn”. Trong bài viết “What is Multimedia Journalism” (Thế nào là nhà báo đa phƣơng tiện”), tác giả Mark Deuze, giảng viên báo chí thuộc trƣờng Đại học Amsterdam (Hà Lan) cho rằng: “Báo chí đa phương tiện đơn giản là hình thức báo chí dựa vào các loại phương tiện truyền thông như văn bản, hình ảnh, đồ họa, âm thanh, video, chương trình tương tác để truyền tải thông tin đến độc giả một cách đa dạng, sống động và chân thực”. Nguyễn Văn Dững – Trƣởng khoa Báo chí, Học viện Báo chí & Tuyên truyền nhận định: “Đa phương tiện chính là khả năng kết hợp các tài liệu văn bản, hình ảnh, âm nhạc, video, hình động và tài liệu in ấn có thể được sử dụng ở nhiều mức độ khác nhau nhằm “thay đổi” sự chú ý và truyền đạt một cách có hiệu quả thông điệp của bạn (…) Đa phương tiện cho phép kết hợp các loại hình truyền thông trong việc chuyển tải thông điệp nhằm gây chú ý, hấp dẫn và thuyết phục công chúng”.26] Qua một số ý kiến trên, chúng tôi cho rằng: Truyền thông đa phương tiện là hình thức truyền thông sử dụng đồng thời nhiều phương thức truyền tải thông tin như văn bản (text), hình ảnh tĩnh (still image), hình ảnh động (animation), âm thanh (audio), video và các 12 chương trình tương tác (interactive programs) để đưa thông tin đến với công chúng, thỏa mãn khả năng tiếp nhận thông tin bằng nhiều giác quan của họ. Theo chúng tôi, Truyền thông đa phương tiện có 2 cấp độ (hình thức thể hiện): - Thứ nhất là Truyền thông đa phương tiện trên cùng một sản phẩm báo chí, chẳng hạn nhƣ trong cùng một chƣơng trình truyền hình (có thể gọi là chƣơng trình truyền hình theo phƣơng thức đa phƣơng tiện), trên cùng một tác phẩm/một tờ báo mạng.
- Thứ hai là Truyền thông đa phương tiện trong một cơ quan báo chí, hay còn gọi là cơ quan báo chí đa phƣơng tiện, tức là một cơ quan báo chí có nhiều loại hình báo chí khác nhau: báo viết, báo phát thanh, báo truyền hình, báo mạng… Ở Luận văn này, khi nghiên cứu về phƣơng thức sản xuất chƣơng trình truyền hình dƣới góc độ đa phƣơng tiện, là chúng tôi đang tiếp cận thuật ngữ Truyền thông đa phương tiện ở cấp độ 1: truyền thông đa phƣơng tiện trong cùng 1 chƣơng trình truyền hình. Hội tụ truyền thông Liên quan đến thuật ngữ đa phương tiện, các nhà nghiên cứu còn sử dụng thuật ngữ hội tụ truyền thông. Thực tế cho thấy, khái niệm hội tụ truyền thông bao hàm hai ý nghĩa: “hội tụ” và “kết hợp”. Xét theo nghĩa hẹp, hội tụ truyền thông là sự tích hợp các loại hình báo chí, tạo ra sự biến đổi về chất, hình thành hàng loạt phƣơng tiện truyền thông mới nhƣ sách điện tử, blog, mạng xã hội… Nếu xét từ nghĩa rộng, hội tụ truyền thông có phạm vi rộng hơn, gồm sự kết hợp các phƣơng tiện truyền thông, không chỉ về loại hình truyền thông, mà còn là sự hội tụ cả về chức năng, phƣơng thức đƣa tin, quyền sở hữu, cơ cấu tổ chức của các cơ quan báo chí, truyền thông… Nói cách khác, hội tụ 13 truyền thông là quá trình phát triển tiệm tiến từ thấp đến cao, là sự phát triển tất yếu của báo chí truyền thông hiện đại.
Đinh Thị Thúy Hằng (2008) viết trong cuốn “Báo chí thế giới và xu hướng phát triển” cho rằng: “Trong khuôn khổ của lĩnh vực truyền thông, hội tụ được hiểu theo hai nghĩa như sau: Thứ nhất, nội dung quan trọng nhất của hội tụ truyền thông là cùng với việc phá bỏ “hàng rào” kiểm soát thông tin, các loại hình báo chí như báo in, phát thanh, truyền hình, báo chí trực tuyến và cá thiết bị di động đã và đang hội tụ với nhau về mặt công nghệ.