Luận Án Tiến Sĩ Về Phương Pháp Bản Đồ Số Trong Nghiên Cứu Dân Cư Thành Phố Hà Nội

Luận án tiến sĩ nghiên cứu phương pháp bản đồ số phục vụ phân tích dân cư thành phố Hà Nội, mang lại cái nhìn sâu sắc về phát triển đô thị.

• Tác giả: Bùi Thu Phương
• Người hướng dẫn: TS. Trương Quang Hải
• Trường học: Trường Đại Học Khoa Học Tự Nhiên
• Chuyên ngành: Địa Lý Tự Nhiên
• Đề tài: Phương Pháp Bản Đồ Số Phục Vụ Nghiên Cứu Dân Cư Thành Phố Hà Nội
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sĩ
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 1.1. TỔNG QUAN CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU
• 1.2. CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ PHƯƠNG PHÁP BẢN ĐỒ SỐ NGHIÊN CỨU DÂN CƯ
• 1.3. PHƯƠNG PHÁP LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 1.4. TIỂU KẾT CHƯƠNG 1
• 2. CHƯƠNG 2: THIẾT KẾ VÀ XÂY DỰNG XÊRI BẢN ĐỒ SỐ VỀ DÂN CƯ THÀNH PHỐ HÀ NỘI
• 2.1. CÁC NHÂN TỐ ẢNH HƯỞNG TỚI DÂN CƯ THÀNH PHỐ HÀ NỘI
• 2.2. THIẾT KẾ XÊRI BẢN ĐỒ SỐ VỀ DÂN CƯ THÀNH PHỐ HÀ NỘI
• 2.3. XÂY DỰNG XÊRI BẢN ĐỒ SỐ VỀ DÂN CƯ THÀNH PHỐ HÀ NỘI
• 2.4. LẬP TRÌNH, XÂY DỰNG, KẾT NỐI, ĐÓNG GÓI TẠO XÊRI BẢN ĐỒ SỐ VỀ DÂN CƯ THÀNH PHỐ HÀ NỘI
• 2.5. TIỂU KẾT CHƯƠNG 2
• 3. CHƯƠNG 3: KHAI THÁC XÊRI BẢN ĐỒ SỐ PHỤC VỤ NGHIÊN CỨU DÂN CƯ THÀNH PHỐ HÀ NỘI
• 3.1. KHAI THÁC XÊRI BẢN ĐỒ SỐ VỀ DÂN CƯ THÀNH PHỐ HÀ NỘI
• 3.2. MỘT SỐ GIẢI PHÁP VỀ QUẢN LÝ VÀ PHÁT TRIỂN DÂN CƯ CỦA HÀ NỘI
• 3.3. TIỂU KẾT CHƯƠNG 3
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về phương pháp bản đồ số nghiên cứu dân cư Hà Nội

Phương pháp bản đồ số (BĐS) đã trở thành một công cụ quan trọng trong nghiên cứu dân cư, đặc biệt là tại thành phố Hà Nội. Bản đồ số không chỉ giúp hiển thị thông tin một cách trực quan mà còn cho phép phân tích và quản lý dữ liệu dân cư hiệu quả. Việc áp dụng công nghệ thông tin trong việc xây dựng BĐS đã mở ra nhiều cơ hội mới cho nghiên cứu và quy hoạch dân cư.

1.1. Lịch sử phát triển phương pháp bản đồ số tại Hà Nội

Phương pháp BĐS đã được áp dụng tại Hà Nội từ những năm đầu thế kỷ 21, với sự phát triển của công nghệ thông tin và viễn thám. Các nghiên cứu đầu tiên tập trung vào việc xây dựng bản đồ dân cư cơ bản, từ đó dần dần phát triển thành các xêri bản đồ số phức tạp hơn.

1.2. Vai trò của bản đồ số trong nghiên cứu dân cư

Bản đồ số đóng vai trò quan trọng trong việc cung cấp thông tin chi tiết về dân cư, hỗ trợ phân tích và đánh giá các đặc điểm về sự phân bố và biến động dân cư. Điều này giúp các nhà quản lý đưa ra quyết định chính xác hơn trong quy hoạch và phát triển đô thị.

II. Những thách thức trong nghiên cứu dân cư thành phố Hà Nội

Hà Nội đang đối mặt với nhiều thách thức trong việc quản lý dân cư, bao gồm sự gia tăng dân số nhanh chóng, đô thị hóa không kiểm soát và áp lực lên hạ tầng cơ sở. Những vấn đề này đòi hỏi phải có các giải pháp hiệu quả để đảm bảo sự phát triển bền vững.

2.1. Tăng dân số và áp lực lên hạ tầng

Sự gia tăng dân số nhanh chóng đã tạo ra áp lực lớn lên hạ tầng giao thông, y tế và giáo dục. Các cơ sở hạ tầng hiện tại không đủ khả năng đáp ứng nhu cầu ngày càng tăng của người dân.

2.2. Đô thị hóa và biến đổi môi trường

Quá trình đô thị hóa diễn ra nhanh chóng đã dẫn đến nhiều vấn đề về môi trường, như ô nhiễm không khí và nước, làm giảm chất lượng cuộc sống của người dân. Cần có các biện pháp quản lý hiệu quả để giảm thiểu tác động tiêu cực này.

III. Phương pháp xây dựng bản đồ số phục vụ nghiên cứu dân cư

Việc xây dựng BĐS phục vụ nghiên cứu dân cư tại Hà Nội cần tuân thủ các bước cụ thể, từ việc thu thập dữ liệu đến phân tích và hiển thị thông tin. Các công nghệ hiện đại như GIS và viễn thám sẽ được áp dụng để nâng cao chất lượng bản đồ.

3.1. Quy trình thu thập và xử lý dữ liệu

Quy trình này bao gồm việc thu thập dữ liệu từ các nguồn khác nhau như điều tra dân số, số liệu thống kê và hình ảnh vệ tinh. Dữ liệu sau đó sẽ được xử lý và chuẩn hóa để đảm bảo tính chính xác.

3.2. Ứng dụng công nghệ GIS trong xây dựng bản đồ

Công nghệ GIS cho phép tích hợp và phân tích dữ liệu không gian, giúp tạo ra các bản đồ số có khả năng tương tác cao. Điều này giúp người dùng dễ dàng truy cập và phân tích thông tin dân cư.

IV. Ứng dụng thực tiễn của bản đồ số trong quản lý dân cư

Bản đồ số không chỉ là công cụ nghiên cứu mà còn có nhiều ứng dụng thực tiễn trong quản lý dân cư. Các cơ quan chức năng có thể sử dụng BĐS để theo dõi biến động dân số, lập kế hoạch phát triển và quản lý tài nguyên hiệu quả.

4.1. Theo dõi biến động dân số

Bản đồ số giúp theo dõi sự thay đổi về quy mô và cơ cấu dân số theo thời gian, từ đó đưa ra các dự báo và kế hoạch phát triển phù hợp.

4.2. Hỗ trợ quy hoạch đô thị

Các nhà quy hoạch có thể sử dụng BĐS để xác định các khu vực cần phát triển, từ đó đưa ra các giải pháp quy hoạch hợp lý nhằm đảm bảo sự phát triển bền vững cho thành phố.

V. Kết luận và triển vọng tương lai của nghiên cứu dân cư

Nghiên cứu dân cư thông qua phương pháp BĐS tại Hà Nội đang mở ra nhiều cơ hội mới cho việc quản lý và phát triển đô thị. Với sự phát triển của công nghệ, các giải pháp mới sẽ được áp dụng để nâng cao hiệu quả nghiên cứu và quản lý dân cư.

5.1. Tương lai của phương pháp BĐS

Phương pháp BĐS sẽ tiếp tục phát triển và được cải tiến với sự hỗ trợ của công nghệ mới, giúp nâng cao chất lượng và hiệu quả trong nghiên cứu dân cư.

5.2. Đề xuất các giải pháp quản lý dân cư

Cần có các giải pháp đồng bộ và hiệu quả để quản lý dân cư, bao gồm việc cải thiện hạ tầng, nâng cao chất lượng dịch vụ công và phát triển bền vững.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Công trình nghiên cứu "Phương pháp bản đồ số phục vụ nghiên cứu dân cư thành phố Hà Nội" của tác giả Bùi Thu Phương (2017), thuộc chuyên ngành Bản đồ, viễn thám và hệ thông tin địa lý (Mã số: 62440214) dưới sự hướng dẫn khoa học của GS. Trương Quang Hải và PGS. Nhữ Thị Xuân tại Trường Đại học Khoa học Tự nhiên – Đại học Quốc gia Hà Nội, đại diện cho một bước tiến tiên phong trong việc giao thoa giữa khoa học bản đồ hiện đại và nhân khẩu học không gian tại Việt Nam.

Bối cảnh khoa học của đề tài bắt nguồn từ sự biến đổi sâu sắc về không gian hành chính và kinh tế - xã hội của Thủ đô. Sau quyết định mở rộng địa giới hành chính mang tính lịch sử vào tháng 8 năm 2008, Hà Nội sáp nhập toàn bộ tỉnh Hà Tây, huyện Mê Linh (Vĩnh Phúc) và 4 xã thuộc huyện Lương Sơn (Hòa Bình), nâng quy mô diện tích lên 3.324,5 km² và dân số đạt 7.216,0 nghìn người vào năm 2015. Đô thị hóa bùng nổ cùng áp lực gia tăng cơ học đã đặt ra bài toán cấp bách về quản lý hạ tầng, phân bố dân cư, giải quyết việc làm và quy hoạch phát triển bền vững trong tam giác tăng trưởng kinh tế phía Bắc (Hà Nội – Hải Phòng – Quảng Ninh).

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) cốt lõi được nhận diện là sự thiếu vắng một công cụ mô hình hóa không gian số đa chiều, có khả năng tích hợp, cập nhật và trực quan hóa các biến số dân cư động. Các nghiên cứu trước đây như Tập bản đồ Dân số - Gia đình - Trẻ em (Ủy ban Dân số, Gia đình và Trẻ em, 2003) hay Atlas Thăng Long – Hà Nội (2010) chủ yếu xuất bản ở dạng ấn phẩm giấy tĩnh hoặc giới hạn phạm vi trước năm 2008. Trong khi đó, các phần mềm GIS thương mại phổ biến như MapInfo hay ArcGIS tiêu chuẩn còn bộc lộ nhiều hạn chế về tự động hóa hiển thị các biểu đồ cấu trúc phức tạp (như tháp dân số, biểu đồ cơ cấu động), không thể tự động thể hiện giá trị thuộc tính số lượng trực tiếp trên ký hiệu và thiếu chức năng chồng xếp biểu đồ đa thời gian để phân tích biến động.

Luận án thiết lập hệ thống câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết tường minh:

• Câu hỏi nghiên cứu 1 (RQ1): Cơ sở khoa học và quy trình công nghệ nào cho phép xây dựng xêri bản đồ số (BĐS) về dân cư có khả năng tự động hóa nâng cao chất lượng phương pháp thể hiện, tính tương tác và cập nhật dữ liệu liên tục?
• Câu hỏi nghiên cứu 2 (RQ2): Những giải pháp lập trình bổ sung nào có thể khắc phục triệt để các hạn chế của phần mềm GIS thương mại trong việc biểu diễn biểu đồ nhân khẩu học phức tạp và phân tích biến động đa thời điểm?
• Câu hỏi nghiên cứu 3 (RQ3): Quy luật phân hóa không gian và biến động cấu trúc của dân cư Thủ đô Hà Nội trong giai đoạn 1999–2013 diễn ra như thế nào dưới tác động của sự kiện mở rộng địa giới hành chính và quá trình đô thị hóa?
• Giả thuyết nghiên cứu 1 (H1): Việc tích hợp phương pháp bản đồ số với lập trình module chuyên biệt trên nền tảng ArcGIS sẽ tạo ra bước đột phá về tự động hóa biên tập, tối ưu hóa tải trọng đồ thị và nâng cao năng lực trực quan hóa thuộc tính nhân khẩu học.
• Giả thuyết nghiên cứu 2 (H2): Mô hình xêri BĐS kết hợp công nghệ viễn thám cho phép nhận diện chính xác các quy luật tập trung hóa, phân hóa mức sống và biến động quỹ đất ở theo đầu người tại 30 đơn vị hành chính cấp quận/huyện và cấp xã/phường của Hà Nội.

Khung lý thuyết của công trình được định vị trên nền tảng Lý thuyết Mô hình hóa Bản đồ (Salishev, 1982; Berliant, 1997) và Dân số học Không gian (A. Guillard, 1855; Poston & Bouvier, 2010). Đóng góp đột phá của luận án được lượng hóa thông qua việc xây dựng hoàn chỉnh cơ sở dữ liệu Geodatabase đa thời gian, biên tập thành công hệ thống 11 bản đồ chuyên đề cấp độ phân tích sâu từ cấp huyện đến cấp xã, cùng module phần mềm độc quyền phục vụ quản trị và dự báo dân cư đô thị.

Literature Review và Positioning

Nghiên cứu về bản đồ dân cư trên thế giới đã trải qua quá trình phát triển mạnh mẽ từ các tập bản đồ in truyền thống sang các hệ thống atlas điện tử tương tác cao. Điển hình như Atlas of Australian Resources (Division of National Mapping, 1980) thiết lập chuẩn mực ban đầu cho việc trực quan hóa tài nguyên nhân văn. Bước sang kỷ nguyên số, Ngân hàng Thế giới (World Bank) phát triển World Bank eAtlas of Global Development và World Bank eAtlas of Gender (2011–2013), cung cấp khả năng truy vấn hơn 175 chỉ số phát triển kinh tế - xã hội xuyên suốt giai đoạn 1960–2010. Tại Vương quốc Anh, nền tảng InstantAtlas (Geowise, 2010) trở thành công cụ tiêu chuẩn cho phép kết nối dữ liệu thống kê trực tuyến từ Cơ quan Thống kê Quốc gia để trực quan hóa cấu trúc gia đình, y tế và nhân khẩu. Tương tự, Trung tâm Dữ liệu và Ứng dụng Kinh tế Xã hội (SEDAC) thuộc Đại học Columbia (2013) đã tích hợp sâu dữ liệu không gian dân cư với các kịch bản biến đổi môi trường toàn cầu.

Tại Việt Nam, các công trình đặt nền móng cho địa lý dân cư và bản đồ học nhân văn bao gồm các nghiên cứu lý luận của Nguyễn Đình Cử (2003, 2009), Nguyễn Minh Tuệ (2005), Đỗ Thị Minh Đức (2008, 2010) và Lê Hữu Nghĩa (2004). Về mặt ấn phẩm bản đồ, Tập bản đồ Kinh tế - Xã hội Việt Nam (Bộ Kế hoạch và Đầu tư, 1999) lần đầu tiên thể hiện dữ liệu Tổng điều tra dân số ở cấp xã trên quy mô toàn quốc. Các công trình xây dựng atlas điện tử cấp tỉnh như tại Bắc Ninh (2008), Đắk Nông (2009), Đồng Nai (2010) hay TP. Hồ Chí Minh (2012) đã tiếp cận công nghệ GIS nhưng số lượng bản đồ chuyên đề về dân cư còn rất hạn chế (chỉ chiếm từ 1 đến 4 bản đồ trên toàn tập).

                        TIẾN TRÌNH PHÁT TRIỂN & ĐỊNH VỊ NGHIÊN CỨU

Trong bức tranh tổng quan đó, tồn tại hai luồng tranh luận học thuật sâu sắc:

1. Tranh luận về phương thức mô hình hóa: Giữa quan điểm bản đồ tĩnh truyền thống (nhấn mạnh tính toàn vẹn nghệ thuật đồ họa và chuẩn mực xuất bản in ấn) và quan điểm bản đồ số động (ưu tiên tính tùy biến, tương tác và liên kết cơ sở dữ liệu thời gian thực).
2. Tranh luận về độ phân giải không gian dữ liệu: Giữa phương pháp thống kê thuần túy theo ranh giới hành chính gộp và phương pháp giải đoán ảnh viễn thám kết hợp GIS để bóc tách hiện trạng phân bố không gian thực tế của đất ở và mật độ dân cư cục bộ.

So sánh với các nghiên cứu quốc tế như InstantAtlas (Vương quốc Anh) và SEDAC (Hoa Kỳ), công trình của Bùi Thu Phương đã giải quyết xuất sắc bài toán đặc thù của một đô thị đang chuyển đổi tại các nước đang phát triển: xử lý dữ liệu nhân khẩu biến động phức tạp sau sáp nhập địa giới hành chính, tự động hóa hiển thị các biểu đồ nhân khẩu có cấu trúc đa tầng và chuẩn hóa phân tích không gian từ dữ liệu viễn thám SPOT/Landsat tại cấp độ cơ sở.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án đã kế thừa và phát triển Lý thuyết Mô hình hóa Bản đồ của K. A. Salishev (1982) và A. M. Berliant (1997). Đúng như Salishev từng khẳng định, bản đồ đóng vai trò "vừa là một công cụ nghiên cứu, vừa là đối tượng nghiên cứu dưới hình thức các mô hình thay thế cho các hiện tượng thực tế mà ta không thể hoặc khó nghiên cứu trực tiếp chúng được". Công trình mở rộng lý thuyết này sang lĩnh vực bản đồ số chuyên đề dân cư thông qua việc xác lập hệ thống 8 nguyên tắc mô hình hóa chặt chẽ:

• Nguyên tắc đồng dạng không gian - thời gian ($M = C_i A$): Biểu thị sự tương đồng toán học và thuộc tính giữa mô hình bản đồ ($M$) và hiện thực dân cư ($A$) qua hệ số đồng dạng $C_i$.
• Nguyên tắc hệ thống: Xem xét dân cư như một địa hệ phức hợp gồm các phân hệ quy mô, cơ cấu, phân bố và chất lượng sống có mối quan hệ tương hỗ.
• Nguyên tắc nhiều chiều và tổng hợp: Tích hợp đồng thời các mối quan hệ nội tại của dân số với môi trường tự nhiên và không gian kinh tế - xã hội.
• Nguyên tắc trừu tượng hóa và tổng quát hóa: Chọn lọc các chỉ tiêu mang tính đại diện cao, tối ưu hóa tải trọng đồ thị theo ngưỡng tỷ lệ nội dung.
• Nguyên tắc toán học, biểu tượng hóa và lịch sử: Bảo đảm tính chuẩn xác của lưới chiếu VN-2000, hệ thống ký hiệu quy ước và khả năng so sánh động thái phát triển qua các thời kỳ 1999, 2009 và 2013.

Về mặt tri thức luận (epistemological stance), nghiên cứu đứng trên lập trường Chủ nghĩa hiện thực phê phán (Critical Realism) kết hợp với tư duy địa lý biện chứng của N. N. Baranski: xem không gian bản đồ là phương tiện tư duy để "gắn các ý kiến của mình lên bản đồ", từ đó phân tích các quy luật phát triển nhân khẩu học trong mối quan hệ nhân quả với chuyển dịch cơ cấu kinh tế và mở rộng đô thị.

                           KHUNG PHÂN TÍCH HỆ THỐNG CHỈ TIÊU DÂN CƯ

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp liên ngành 3 trụ cột: Khoa học Dân số học (Demography), Bản đồ học Địa tin học (Geoinformatics) và Viễn thám quang học (Remote Sensing). Hệ thống chỉ tiêu dân cư được chuẩn hóa thành 4 nhóm cốt lõi:

1. Quy mô và biến động dân số: Quy mô dân số qua các thời kỳ, tỷ suất sinh thô (CBR), tỷ suất chết thô (CDR), tỷ suất gia tăng tự nhiên (NIR), luồng di cư xuất/nhập cư.
2. Cơ cấu dân số: Cấu trúc sinh học (giới tính, tháp tuổi), cấu trúc xã hội (lao động trong các ngành kinh tế quốc dân, tỷ lệ lao động qua đào tạo chuyên môn kỹ thuật - CMKT, quy mô số người bình quân trên hộ).
3. Phân bố dân cư và đô thị hóa: Mật độ dân số chi tiết đến cấp xã/phường, tỷ lệ đô thị hóa, phân loại quần cư đô thị và nông thôn.
4. Chất lượng cuộc sống: Hiện trạng diện tích đất ở bình quân đầu người ($m^2/\text{người}$), cơ cấu nhà ở kiên cố/bán kiên cố, tiếp cận nguồn nước sạch và điều kiện sinh hoạt.

Điều kiện biên (boundary conditions) của khung phân tích được xác lập chặt chẽ: giới hạn trong ranh giới hành chính Hà Nội mở rộng gồm 29 quận/huyện/thị xã (tính đến trước khi tách huyện Từ Liêm thành quận Bắc Từ Liêm và Nam Từ Liêm vào năm 2015), dựa trên mốc thời gian của hai cuộc Tổng điều tra Dân số và Nhà ở (01/4/1999 và 01/4/2009) cùng chuỗi số liệu thống kê cập nhật đến năm 2013.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án áp dụng thiết kế nghiên cứu định lượng không gian hỗn hợp (Spatial-Quantitative Mixed Design) với cấu trúc phân cấp đa tầng (Multi-level design):

• Cấp toàn thành phố: Phân tích bức tranh tổng thể về quy mô, tốc độ tăng trưởng và tương quan với các vùng kinh tế trọng điểm phía Bắc.
• Cấp quận/huyện/thị xã (30 đơn vị): Phân tích chuyên sâu cơ cấu dân số, lao động, di cư và đô thị hóa.
• Cấp xã/phường/thị trấn (577 đơn vị): Phân tích chi tiết mật độ dân số và hiện trạng đất ở bình quân đầu người nhằm loại trừ hiện tượng sai số gộp vùng (Modifiable Areal Unit Problem - MAUP).

                             KIẾN TRÚC CƠ SỞ DỮ LIỆU GEODATABASE

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình nghiên cứu tuân thủ tiêu chuẩn nghiêm ngặt của khoa học địa tin học, gồm 4 giai đoạn logic:

1. Thu thập và tiền xử lý dữ liệu: Chuẩn hóa dữ liệu từ 2 cuộc Tổng điều tra Dân số và Nhà ở (1999, 2009), Niên giám Thống kê Hà Nội (1999–2013), và dữ liệu ảnh vệ tinh Landsat TM, SPOT 5 tương ứng.
2. Thiết kế cấu trúc Geodatabase: Dữ liệu không gian được tổ chức trong môi trường ArcGIS theo cấu trúc ESRI File Geodatabase, chia thành các Feature Dataset độc lập đại diện cho từng thời kỳ và nhóm chuyên đề, bảo đảm tính toàn vẹn topo (topology) và thống nhất lưới chiếu tọa độ Quốc gia VN-2000 (kinh tuyến trục $105^\circ$, múi chiếu $3^\circ$).
3. Phát triển Module lập trình tự động hóa: Khắc phục nhược điểm của phần mềm ArcGIS bằng cách lập trình bổ sung các công cụ chuyên dụng thông qua ngôn ngữ ArcObjects/VBA/Python:
   • Tự động tính toán kích thước bán kính ký hiệu biểu đồ tròn/cột theo hàm căn bậc hai quy mô dân số ($R = k \cdot \sqrt{P}$).
   • Tự động xuất và gắn nhãn các giá trị thuộc tính số tuyệt đối và tỷ lệ phần trăm trực tiếp trên từng lát cắt biểu đồ.
   • Tự động hóa hoàn toàn thuật toán vẽ tháp dân số kết hợp phân tầng độ tuổi 5 năm một.
   • Xây dựng module chồng xếp trực tiếp 2 biểu đồ nhân khẩu tại hai thời điểm khác nhau (1999–2009 hoặc 2009–2013) trên cùng một đơn vị không gian để hiển thị trực quan mức độ tăng giảm cục bộ.
4. Giải đoán viễn thám bóc tách đất ở: Ứng dụng kỹ thuật phân loại ảnh có kiểm định (Supervised Classification) kết hợp chỉ số thực vật NDVI và chỉ số xây dựng NDBI trên ảnh viễn thám để bóc tách ranh giới đất ở thực tế, từ đó tính toán bản đồ chuyên đề hiện trạng đất ở bình quân đầu người cấp xã.

                         QUY TRÌNH THÀNH LẬP VÀ KHAI THÁC XÊRI BĐS

Data và phân tích

Chỉ tiêu kỹ thuật / Bản đồ	Phương pháp thể hiện bản đồ	Nguồn dữ liệu & Công cụ	Cấp độ hành chính thể hiện
Bản đồ 1: Quy mô & mật độ 2013	Nền đồ giải (Choropleth) kết hợp Ký hiệu hình học tỷ lệ	Niên giám Thống kê 2013; Module ArcGIS	Cấp Xã / Phường (577 đơn vị)
Bản đồ 2: Biến động quy mô 2009-2013	Nền đồ giải tỷ lệ tăng trưởng + Biểu đồ cột so sánh	CSDL Thống kê Hà Nội; Module chồng xếp	Cấp Quận / Huyện (30 đơn vị)
Bản đồ 3: Tăng dân số tự nhiên 2009	Nền đồ giải tỷ suất sinh/chết + Biểu đồ cơ cấu	TĐT Dân số 2009; ArcGIS Engine	Cấp Quận / Huyện
Bản đồ 4: Di cư giai đoạn 2004-2009	Bản đồ luồng di chuyển (Flow line) + Biểu đồ xuất/nhập cư	TĐT Dân số 2009; Custom GIS Tool	Cấp Quận / Huyện & Liên vùng
Bản đồ 5 & 6: Cơ cấu giới tính - tháp tuổi	Biểu đồ tháp tuổi 5 năm + Tỷ số giới tính (SRB)	TĐT 1999, 2009, 2013; Module tháp tuổi tự động	Cấp Quận / Huyện
Bản đồ 7: Cơ cấu kinh tế & lao động	Biểu đồ tròn cơ cấu ngành KTQD + Nền tỷ lệ thất nghiệp	TĐT Dân số 2009; ArcGIS	Cấp Quận / Huyện
Bản đồ 8: Quy mô hộ gia đình	Nền đồ giải số người/hộ + Biểu đồ phân cấp quy mô	TĐT Dân số 2009; Geodatabase	Cấp Quận / Huyện
Bản đồ 9: Dân cư thành thị - nông thôn	Biểu đồ cột chồng tỷ lệ đô thị hóa + Nền mật độ	CSDL Tổng điều tra 2009	Cấp Quận / Huyện
Bản đồ 10: Điều kiện sinh hoạt & nhà ở	Biểu đồ thanh tỷ lệ nhà kiên cố + Tỷ lệ nước sạch	TĐT Nhà ở 2009; ArcGIS Spatial Analyst	Cấp Quận / Huyện
Bản đồ 11: Hiện trạng đất ở/đầu người	Nền đồ giải phân cấp chỉ tiêu diện tích $m^2/\text{người}$	Ảnh vệ tinh SPOT/Landsat + GIS	Cấp Xã / Phường

Toàn bộ quy trình phân tích không gian được kiểm chứng tính nhất quán thông qua các bước kiểm tra chéo (cross-validation) giữa số liệu thống kê kinh tế - xã hội chính thức của Cục Thống kê Hà Nội với kết quả chiết xuất diện tích bề mặt từ ảnh vệ tinh, bảo đảm sai số không gian nằm trong ngưỡng cho phép đối với bản đồ chuyên đề tỷ lệ $1:100.000$ và $1:25.000$.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Việc khai thác xêri bản đồ số dân cư đã mang lại 4 phát hiện khoa học mang tính bước ngoặt về cấu trúc nhân khẩu học và không gian xã hội của Thủ đô:

1. Sự phân hóa cực đoan về mật độ dân số không gian lõi - ngoại vi: Bản đồ mật độ dân số năm 2013 (Hình 1) vạch rõ sự chênh lệch khổng lồ. Mật độ tại các quận nội thành lịch sử (Đống Đa, Hoàn Kiếm, Hai Bà Trưng, Ba Đình) vượt ngưỡng $30.000 - 40.000\text{ người/km}^2$ (cá biệt một số phường thuộc quận Đống Đa đạt trên $45.000\text{ người/km}^2$). Ngược lại, các huyện ngoại thành như Ba Vì, Mỹ Đức, Sóc Sơn có mật độ dưới $1.000\text{ người/km}^2$. Tỷ số chênh lệch mật độ giữa vùng cao nhất và thấp nhất lên tới hơn 40 lần, tạo ra sự quá tải nghiêm trọng lên hạ tầng kỹ thuật và xã hội khu vực trung tâm.
2. Tác động áp đảo của gia tăng cơ học tại các vành đai đô thị hóa mới: Giai đoạn 2004–2009 và 2009–2013 chứng kiến luồng di cư thuần tập trung ồ ạt vào các quận vành đai phía Tây và Tây Nam như Cầu Giấy, Nam Từ Liêm, Bắc Từ Liêm, Hà Đông và Hoàng Mai. Tỷ suất nhập cư thuần tại các khu vực này đạt mức kỷ lục từ $35‰$ đến trên $50‰$, chiếm tỷ trọng áp đảo trong tổng mức tăng dân số cơ học của toàn thành phố so với mức gia tăng tự nhiên duy trì ổn định quanh mức $12–14‰$.
3. Chuyển dịch cơ cấu tuổi sang thời kỳ "Cơ cấu dân số vàng" nhưng tiềm ẩn tốc độ già hóa nhanh: Phân tích tháp dân số đa thời gian qua module lập trình cho thấy đáy tháp thu hẹp dần trong giai đoạn 1999–2009 phản ánh mức sinh giảm, trong khi nhóm tuổi lao động (15–59 tuổi) phình to chiếm trên $67%$ tổng dân số vào năm 2009. Tuy nhiên, giai đoạn 2009–2013 ghi nhận sự gia tăng nhanh chóng của nhóm dân số cao tuổi ($\ge 60$ tuổi), đặc biệt tại khu vực nông thôn ngoại thành do thanh niên di cư vào nội đô làm việc.
4. Sự bất bình đẳng sâu sắc về quỹ đất ở và điều kiện sinh hoạt cấp cơ sở: Kết quả giải đoán viễn thám trên Bản đồ 11 phản ánh nghịch lý lớn: diện tích đất ở bình quân đầu người tại khu vực lõi nội đô lịch sử chỉ đạt dưới $10–15 m^2/\text{người}$, thấp hơn rất nhiều so với quy chuẩn đô thị hiện đại. Trong khi đó, tại nhiều xã nông thôn thuộc huyện Thạch Thất, Quốc Oai, Ba Vì, chỉ tiêu này đạt trên $60–100 m^2/\text{người}$, nhưng chất lượng cơ sở hạ tầng (nước sạch hợp vệ sinh, xử lý rác thải) lại tụt hậu rõ rệt so với khu vực nội thành.

                  CHÊNH LỆCH MẬT ĐỘ & ĐẤT Ở: LÕI ĐÔ THỊ VS NGOẠI THÀNH

Implications đa chiều

• Hàm ý lý thuyết: Khẳng định tính năng vượt trội của mô hình hóa bản đồ số như một công cụ phát hiện tri thức mới (heuristic tool) chứ không chỉ dừng lại ở chức năng minh họa trực quan thông thường.
• Đổi mới phương pháp luận: Cung cấp bộ công cụ mã nguồn mở và quy trình chuẩn hóa có khả năng chuyển giao ngay lập tức cho các địa phương khác trong việc xây dựng atlas điện tử chuyên đề.
• Ứng dụng thực tiễn trong quản lý đô thị: Cung cấp bằng chứng không gian chuẩn xác phục vụ triển khai Quy hoạch chung xây dựng Thủ đô Hà Nội đến năm 2030 và tầm nhìn đến năm 2050, đặc biệt là chiến lược phát triển 5 đô thị vệ tinh (Hòa Lạc, Sơn Tây, Xuân Mai, Phú Xuyên, Sóc Sơn) nhằm giãn mật độ dân cư khỏi vùng lõi lịch sử.
• Chính sách an sinh và việc làm: Đề xuất chính sách phân bổ nguồn lực giáo dục, y tế và phát triển nhà ở xã hội dựa trên bản đồ luồng di cư và bản đồ phân bố lao động đã qua đào tạo CMKT.

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn thừa nhận các giới hạn kỹ thuật và phương pháp:

• Giới hạn môi trường nền tảng: Xêri BĐS được phát triển chủ yếu trên kiến trúc Desktop GIS (ArcGIS for Desktop), do đó khả năng chia sẻ và truy cập đồng thời qua môi trường mạng Internet (WebGIS/Cloud GIS) cho đông đảo công chúng còn gặp rào cản về hạ tầng máy chủ.
• Độ trễ thời gian của dữ liệu tổng điều tra: Dữ liệu điều tra dân số chi tiết cấp xã chỉ có chu kỳ 10 năm một lần (1999, 2009), các năm xen kẽ phải sử dụng số liệu thống kê thường xuyên cấp huyện, dẫn đến độ mịn không gian chưa thực sự đồng đều ở giai đoạn 2010–2013.
• Hạn chế của độ phân giải ảnh viễn thám: Việc bóc tách ranh giới đất ở tại các làng nghề truyền thống đặc thù ở nông thôn đồng bằng sông Hồng còn gặp sai số do sự xen cài phức tạp giữa đất thổ cư và đất vườn, đất nông nghiệp liền kề.

Chương trình nghiên cứu tiếp theo (Future Research Agenda) mở ra 4 hướng đột phá:

1. Nâng cấp toàn bộ hệ thống xêri BĐS lên nền tảng WebGIS điện toán đám mây và ứng dụng công nghệ bản đồ tương tác thời gian thực (Real-time Spatial Dashboard).
2. Tích hợp nguồn dữ liệu lớn phi truyền thống (Big Data) như dữ liệu định vị thuê bao di động (CDR), dữ liệu mạng xã hội có gắn thẻ địa lý và dữ liệu giao dịch bất động sản để mô hình hóa biến động dân cư theo thời gian thực.
3. Ứng dụng trí tuệ nhân tạo (Deep Learning/CNN) trên ảnh vệ tinh siêu cao độ phân giải (VNREDSat-1, Sentinel-2, WorldView) để tự động hóa trích xuất ranh giới công trình xây dựng và dự báo sức chứa dân số đô thị.
4. Xây dựng mô hình không gian 3D (3D City Information Modeling - CIM) nhằm đánh giá mật độ dân số theo thể tích và chiều cao công trình tại các khu chung cư cao tầng nội đô.

Tác động và ảnh hưởng

• Tác động học thuật: Công trình đóng góp hệ thống phương pháp luận hoàn chỉnh cho phân ngành Bản đồ học Dân số tại Việt Nam; mở ra tiềm năng trích dẫn cao trong các giáo trình đào tạo sau đại học chuyên ngành Trắc địa - Bản đồ, Địa lý học và Quản lý Đô thị.
• Tác động quản trị và hoạch định chính sách: Cung cấp luận cứ khoa học trực tiếp cho UBND Thành phố Hà Nội, Sở Tài nguyên và Môi trường, Sở Quy hoạch - Kiến trúc trong việc thẩm định các dự án phát triển đô thị, quy hoạch mạng lưới trường học, trạm y tế và chương trình phát triển nhà ở xã hội.
• Lợi ích xã hội: Giúp cộng đồng và các tổ chức phi chính phủ tiếp cận bức tranh toàn cảnh, minh bạch về chất lượng cuộc sống, hỗ trợ công tác cứu hộ, cứu nạn và quản lý rủi ro thiên tai tại các khu vực dân cư trũng thấp ven sông Hồng và sông Đáy.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và học viên cao học: Tiếp cận quy trình phương pháp luận mẫu mực về kết hợp công nghệ GIS, lập trình mở rộng và giải đoán viễn thám trong nghiên cứu không gian nhân văn.
• Các nhà khoa học đầu ngành: Kế thừa cơ sở dữ liệu Geodatabase chuẩn hóa giai đoạn 1999–2013 phục vụ các nghiên cứu so sánh dài hạn về chuyển dịch cơ cấu đô thị hóa.
• Cơ quan quản lý nhà nước (Bộ Xây dựng, Tổng cục Thống kê, Viện Chiến lược Phát triển): Ứng dụng quy trình tự động hóa thành lập bản đồ chuyên đề dân số vào các kỳ Tổng điều tra Dân số và Nhà ở quốc gia tiếp theo.
• Doanh nghiệp phát triển bất động sản và bán lẻ: Khai thác dữ liệu phân bố không gian dân cư, cơ cấu thu nhập và chất lượng sống để tối ưu hóa địa điểm đầu tư trung tâm thương mại và dịch vụ tiện ích.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và đã mở rộng lý thuyết nào? Trả lời: Đóng góp độc đáo nhất là việc chuẩn hóa và hoàn thiện hệ thống nguyên tắc mô hình hóa bản đồ số chuyên đề dân cư, mở rộng Lý thuyết Mô hình hóa Bản đồ của K. A. Salishev và A. M. Berliant vào môi trường địa tin học động. Công trình đã chứng minh rằng mô hình bản đồ số không chỉ là bản sao tĩnh của hiện thực địa lý mà là một hệ thống suy diễn không gian có khả năng biến đổi, cập nhật và trừu tượng hóa các mối quan hệ nhân khẩu phức tạp thông qua các công thức toán học và cấu trúc dữ liệu Geodatabase.

2. Điểm mới về phương pháp luận so với các công trình nghiên cứu trước đây? Trả lời: So với các nghiên cứu atlas điện tử trước đây (như Atlas tỉnh Bắc Ninh hay Atlas Đắk Nông vốn chỉ dùng chức năng mặc định của GIS), luận án đã tự nghiên cứu lập trình bổ sung các module chuyên dụng: tự động hóa thiết kế và hiển thị tháp dân số 5 năm, tự động tính toán gắn nhãn thuộc tính lên ký hiệu biểu đồ phức tạp và đặc biệt là công nghệ chồng xếp biểu đồ hai thời điểm để phân tích trực quan mức độ biến động không gian - điều mà cả MapInfo lẫn ArcGIS tiêu chuẩn chưa hỗ trợ tự động.

3. Phát hiện nào gây bất ngờ nhất từ dữ liệu thực nghiệm? Trả lời: Phát hiện về tốc độ dịch chuyển cơ học dân số quá nhanh tại các quận mới thành lập ở vành đai phía Tây (như Cầu Giấy, Nam Từ Liêm, Hà Đông) với tỷ suất nhập cư thuần vượt $40–50‰$, tạo ra sự đảo lộn về cơ cấu lao động và gây ra áp lực quá tải hạ tầng đột ngột vượt xa mọi kịch bản dự báo trước đó trong đồ án quy hoạch tổng thể Hà Nội cũ.

4. Luận án có cung cấp quy trình tái lập (Replication Protocol) rõ ràng không? Trả lời: Có. Toàn bộ sơ đồ công nghệ, quy trình xử lý dữ liệu từ bảng biểu thống kê sang định dạng GIS, thuật toán lập trình module, cấu trúc trường dữ liệu trong Feature Class và quy tắc phân loại ảnh viễn thám đều được mô tả chi tiết, minh bạch tại Chương 2 và hệ thống phụ lục kỹ thuật của luận án, bảo đảm khả năng tái lập 100% trên các địa bàn nghiên cứu khác.

5. Định hướng nghiên cứu 10 năm tiếp theo được vạch ra như thế nào? Trả lời: Định hướng trọng tâm là phát triển hệ thống bản đồ số dân cư Hà Nội sang kiến trúc WebGIS phân tán kết hợp công nghệ Big Data định vị thời gian thực, tích hợp mô hình học sâu (Deep Learning) nhận diện biến động bề mặt đô thị và xây dựng mô hình không gian 3D/4D phục vụ thành phố thông minh (Smart City).

Kết luận

Công trình luận án tiến sĩ của Bùi Thu Phương đã hoàn thành xuất sắc các mục tiêu nghiên cứu đề ra với 5 đóng góp cốt lõi:

1. Xác lập hệ thống cơ sở khoa học và phương pháp luận vững chắc: Hoàn thiện lý luận mô hình hóa bản đồ số chuyên đề dân cư, giải quyết triệt để mối quan hệ giữa bản đồ học, công nghệ GIS và nhân khẩu học không gian.
2. Đột phá về công nghệ tự động hóa bản đồ: Lập trình phát triển thành công các module bổ trợ cho phần mềm GIS, nâng cao vượt bậc chất lượng hiển thị biểu đồ dân cư phức tạp, khả năng chồng xếp phân tích biến động và tự động hóa biên tập dữ liệu thuộc tính.
3. Xây dựng bộ CSDL Geodatabase và Xêri 11 bản đồ chuyên đề hoàn chỉnh: Phản ánh toàn diện, chính xác và trực quan 4 nhóm thuộc tính dân cư (quy mô - biến động, cơ cấu, phân bố - đô thị hóa, chất lượng cuộc sống) của Thủ đô Hà Nội trong giai đoạn lịch sử 1999–2013.
4. Ứng dụng viễn thám đánh giá quỹ đất ở cấp cơ sở: Tiên phong kết hợp ảnh vệ tinh với GIS để thành lập bản đồ hiện trạng đất ở bình quân đầu người chi tiết đến 577 xã/phường/thị trấn, cung cấp bức tranh chân thực về mức sống cư dân.
5. Cung cấp luận cứ khoa học thực tiễn giá trị cao: Đề xuất hệ thống giải pháp phân bố lại dân cư, phát triển đô thị vệ tinh và kiểm soát cơ học phục vụ trực tiếp cho công tác quy hoạch, quản trị bền vững Thủ đô Hà Nội.

Công trình khẳng định bước chuyển dịch mô hình (paradigm shift) từ bản đồ minh họa trực quan truyền thống sang bản đồ số tương tác - phân tích - dự báo, để lại giá trị học thuật lâu dài và mở ra hướng ứng dụng sâu rộng trong quản lý phát triển đô thị hiện đại.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 1. TỔNG QUAN CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU 1. Các công trình nghiên cứu, thành lập bản đồ số, xêri, atlas điện tử về dân cư Bản đồ là công cụ hiển thị trực quan, đem lại hiệu quả cao trong nghiên cứu và đưa ra các phương án quản lý, quy hoạch phát triển, hoạch định chính sách phát triển nói chung, về dân số nói riêng. Do vậy, đã từ lâu bản đồ nói chung, BĐS về dân cư nói riêng đã được quan tâm nghiên cứu thành lập và ứng dụng.

Trên thế giới Với mục đích quản lý, quy hoạch và phát triển, hầu như tất cả các nước đều xây dựng cho mình các bản đồ, xêri bản đồ với các chuyên đề khác nhau, atlas tổng hợp, atlas chuyên đề phục vụ cho nhiều mục đích cụ thể khác nhau. Liên quan tới dân cư có thể kể tới một số các xêri bản đồ, atlas dưới đây.  Xêri bản đồ, atlas chuyên về dân cư: Tác phẩm về dân cư có thể kể đến “Atlas of Australian resources” (Volume 2: Population) [96], quyển Atlas ra đời tại Úc từ năm 1980. Cuốn atlas này gồm 2 phần: phần mô tả, giới thiệu bằng lời một số đặc điểm về dân số của nước Úc và phần thứ hai là 5 trang bản đồ về dân số.

EAtlas với hàng chục các chủ đề có ứng dụng đa dạng. Nhờ dữ liệu tham khảo hoàn toàn miễn phí, được đăng tải trực tuyến trên mạng internet, eAtlas đã đáp ứng nhu cầu sử dụng của rất nhiều tổ chức và cá nhân trên phạm vi toàn cầu. Riêng về lĩnh vực dân cư có thể kể đến một số ứng dụng “InstantAtlas” xuất bản tại Anh [126]. Các dữ liệu được hiển thị trực tuyến, thường xuyên được cập nhật từ Văn phòng thống kê quốc gia, thể hiện đầy đủ về các mặt của dân số như các chỉ tiêu dân số cơ bản, hộ gia đình, tôn giáo, giới tính, trẻ em, sức khỏe dân cư… Ngân hàng thế giới (World Bank) đã xây dựng các atlas điện tử thân thiện (eAtlas - Electronic Atlas) có khả năng tương tác, cho phép người sử dụng lập bản đồ và đồ thị hàng chục chỉ số theo thời gian và theo các nước.

“World bank eAtlas of Gender” bàn về vấn đề bình đẳng giới trong bối cảnh phát triển của thế giới hiện nay với hàng chục chỉ số giới tính theo thời gian (1980-2011), bao gồm: giáo dục giới tính, tuổi thọ, lực lượng LĐ, sự bất bình đẳng trong giáo dục và trong các cơ hội kinh tế của trẻ em gái [113]. 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail]  Xêri bản đồ, atlas tổng hợp: Vì dân cư là một trong các yếu tố quan trọng của lĩnh vực KTXH nên hầu hết các nước đều có các xêri bản đồ, atlas tổng hợp với một phần nội dung về dân cư trong đó. Có thể nêu khái quát dưới đây một số xêri, atlas tiêu biểu. Atlas thế giới: “Atlas of the World” được viết bằng tiếng Anh [97], xuất hiện lần đầu tiên năm 1993, tái bản lần thứ 20 năm 2013, tổng số 280 trang, số lượng bản đồ dân cư chiếm 1 trang duy nhất.

Cuốn “Geographycal atlas of the world” do giáo sư William R. Mead là chủ biên, xuất bản tại Trường Đại học London [90]. Phần dân số chiếm tỷ lệ rất ít trong atlas này, gồm 2 trang với 2 bản đồ nhưng thể hiện được khá nhiều chỉ tiêu trên cùng trang bản đồ. “The state of the world atlas” ra đời năm 1981 [87], đã tái bản lần thứ 9 năm 2013.

Atlas gồm 65 bản đồ với 7 trang bản đồ dân cư. “World atlas” xuất bản năm 2003 [95]. Atlas gồm các bản đồ với nội dung chủ yếu về các nguồn tài nguyên thế giới, hoạt động kinh tế, thương mại, lao động, xã hội, môi trường… Liên quan tới vấn đề dân cư chỉ có 1 trang bản đồ. “World bank atlas” đã ra đời từ rất lâu [106][107], gồm 81 trang, 25 chủ đề khác nhau, 9 loại bảng biểu dữ liệu liên quan tới các lĩnh vực: dân số, giáo dục, công nghiệp, đầu tư, thương mại… của 208 quốc gia.

Năm 2007 nhà xuất bản The World Bank lần đầu tiên ấn hành cuốn atlas tổng hợp về phát triển toàn cầu ”Atlas of Global development”, cập nhật và tái bản năm năm 2009, năm 2011 [82], năm 2013. Nội dung gồm 7 phần chính, riêng về các trang bản đồ Dân cư thì gồm 11 trang, mô tả một số chỉ tiêu về dân cư của một số nước trên thế giới. Atlas quốc gia: Mỗi quốc gia đều xuất bản các cuốn atlas tổng hợp. Atlas Tây Ban Nha “Atlas Nacional de Espana” [85] chủ yếu thể hiện về chất lượng dân số.

Atlas Trung Quốc năm 2007 “Atlas of China” thể hiện bằng ngôn ngữ tiếng Anh [101]. Atlas Hàn Quốc “Atlas of Korea” năm 2000 cung cấp những bản đồ và dữ liệu khác nhau về bán đảo Triều Tiên [98]. Atlas Mỹ “The National atlas of the USA” được xuất bản năm 1970 thể hiện bao quát tất cả các mặt về tự nhiên, kinh tế, văn hóa xã hội của nước Mỹ những năm 1960 [103]. Atlas Bỉ “Atgemene atlas” ra đời từ năm 1949 [111] được trình bày bằng tiếng Hà Lan.

Atlas vùng: “Atlas de I'Asie orientale” được giới thiệu bằng tiếng Pháp và in tại Hàn Quốc [86] thể hiện nhiều khía cạnh kinh tế - xã hội của các nước Châu Á. 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] “Atlas of Hawaii” nội dung chủ yếu về môi trường tự nhiên, văn hóa, kinh tế của Hawaii [83]. Atlas tổng hợp “Western Australia” năm 1986 trình bày về nơi sinh sống, về con người và tài nguyên nói chung miền Tây nước Úc. “Commercial atlas & marketing guide” được xuất bản bởi Rand MC Nally từ năm 1993 đến năm 2010 [94].

“Strategic atlas” được tái bản 6 lần từ năm 1983 đến 1993, xuất bản ở New York, San Francisco, Tokyo chủ yếu miêu tả về vấn đề đô thị hóa trên thế giới [80]. “L'atlas Gesopolitique & Culturel” viết bằng tiếng Pháp [110] với nội dung chủ yếu về nhân khẩu học, thế giới chính trị, xã hội và văn hóa, kinh tế xã hội. Ngoài một số các atlas giấy chuyên về dân cư kể trên, đa số mỗi quốc gia, mỗi khu vực đều tự xây dựng cho mình các atlas điện tử tổng hợp với các lĩnh vực liên quan tới KTXH nói chung, dân cư chiếm một phần trong các atlas này. “World bank eAtlas of Global Development” thể hiện 175 chỉ tiêu về kinh tế, văn hóa, xã hội của hơn 200 quốc gia trên thế giới được tổng hợp trong 40 năm (1960-2010) [114].

Mỗi bản đồ thể hiện 1 chỉ tiêu, được chia nhỏ theo 25 chủ đề khác nhau cho phép hình dung và so sánh sự tiến bộ về những thách thức phát triển quan trọng nhất trên thế giới. Ngoài ra còn có nhiều các ứng dụng khác cũng liên quan tới dân cư như: Atlas Nông nghiệp & Phát triển nông thôn (Agriculture & Rural Development); Atlas Hiệu quả viện trợ (Aid Effectiveness); Thay đổi khí hậu (Climate Change), Nền kinh tế và sự tăng trưởng (Economy & Growth), Giáo dục (Education), Môi trường (Environment), Sức khỏe (Health), Cơ sở hạ tầng (Infrastructure), Nghèo (Poverty), Khu vực công (Public Sector), Phát triển xã hội (Social Development), Bảo vệ xã hội và Lao động (Social Protection & Labor), Phát triển đô thị (Urban Development). Các ứng dụng này chủ yếu đề cập tới vấn đề chất lượng dân số và nguồn lao động. “Eatlas du Valais” được xuất bản tại Thụy Sĩ, được viết bằng 3 thứ tiếng: Pháp, Anh, Đức được xây dựng năm 2011 [115].

“The Atlas of Canada” [117] là atlas quốc gia trên Internet của Canada. “Arizona Electronic Atlas” do trường Tổng hợp Arizona xây dựng và phát hành năm 2003 [127]. “National Atlas of USA” tổng hợp về tài nguyên, KTXH của nước Mỹ [116]. “SEDAC” (the Socioeconomic Data and Applications Center) - Trung tâm ứng dụng và phát triển dữ liệu KTXH tại Đại học Columbia [112] tập trung thể hiện các chủ đề khác nhau như nông nghiệp, khí hậu, cơ sở hạ tầng, sức khỏe, sử dụng đất, nước, đô thị… 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Các atlas điện tử này có cấu trúc hợp lý, nội dung phong phú, thiết kế thân thiện.

Đa số các atlas điện tử đều ứng dụng hệ thống GIS để thành lập bởi tính thuận tiện khi sử dụng, khả năng cập nhật và chiết xuất các bản đồ chuyên đề. Ở Việt Nam Bắt kịp xu hướng chung của thế giới, việc xây dựng các BĐS, xêri, atlas điện tử đã và đang được Nhà nước và các cấp chính quyền quan tâm và đầu tư phát triển. Ở nước ta hiện nay đã xuất hiện khá nhiều các công trình về xêri bản đồ, atlas điện tử chuyên về KTXH. Tuy nhiên xêri BĐS chuyên đề phục vụ cho mục đích dân cư được xây dựng với số lượng rất hạn chế.

Các atlas, tập bản đồ giấy nghiên cứu chuyên về dân cư đã xuất hiện từ lâu. Một số công trình tiêu biểu như “Tập bản đồ Kinh tế - Xã hội Việt Nam” là tập bản đồ tổng hợp, phản ảnh các thông tin về kinh tế - xã hội, đất nước, con người của Việt nam [46]. Đây là một bộ các bản đồ giới thiệu bao quát toàn diện các mặt của dân cư Việt Nam. Lần đầu tiên số liệu tổng điều tra dân số được trình bày dưới dạng bản đồ với mức độ phân tích theo không gian ở cấp độ cao: tất cả các bản đồ đều thể hiện các chỉ tiêu ở cấp xã.

Mức độ phân tích này cung cấp cho người đọc bức tranh chi tiết về mô hình không gian của dân số, giáo dục và điều kiện sống. Đề tài NCKH “Thành lập xêri bản đồ dân cư Việt Nam” [22] đã xây dựng 5 loại bản đồ về dân cư các vùng trong cả nước (Bản đồ phân bố dân cư, bản đồ thành phần dân tộc, bản đồ kết cấu giới tính và dân số, bản đồ biến động dân số, bản đồ dự báo dân số).