Luận Án Tiến Sĩ Về Phương Pháp Bản Đồ Số Trong Nghiên Cứu Dân Cư Thành Phố Hà Nội

Luận án tiến sĩ nghiên cứu phương pháp bản đồ số phục vụ phân tích dân cư thành phố Hà Nội, mang lại cái nhìn sâu sắc về phát triển đô thị.

• Tác giả: Bùi Thu Phương
• Người hướng dẫn: TS. Trương Quang Hải
• Trường học: Trường Đại Học Khoa Học Tự Nhiên
• Chuyên ngành: Địa Lý Tự Nhiên
• Đề tài: Phương Pháp Bản Đồ Số Phục Vụ Nghiên Cứu Dân Cư Thành Phố Hà Nội
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sĩ
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 1.1. TỔNG QUAN CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU
• 1.2. CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ PHƯƠNG PHÁP BẢN ĐỒ SỐ NGHIÊN CỨU DÂN CƯ
• 1.3. PHƯƠNG PHÁP LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 1.4. TIỂU KẾT CHƯƠNG 1
• 2. CHƯƠNG 2: THIẾT KẾ VÀ XÂY DỰNG XÊRI BẢN ĐỒ SỐ VỀ DÂN CƯ THÀNH PHỐ HÀ NỘI
• 2.1. CÁC NHÂN TỐ ẢNH HƯỞNG TỚI DÂN CƯ THÀNH PHỐ HÀ NỘI
• 2.2. THIẾT KẾ XÊRI BẢN ĐỒ SỐ VỀ DÂN CƯ THÀNH PHỐ HÀ NỘI
• 2.3. XÂY DỰNG XÊRI BẢN ĐỒ SỐ VỀ DÂN CƯ THÀNH PHỐ HÀ NỘI
• 2.4. LẬP TRÌNH, XÂY DỰNG, KẾT NỐI, ĐÓNG GÓI TẠO XÊRI BẢN ĐỒ SỐ VỀ DÂN CƯ THÀNH PHỐ HÀ NỘI
• 2.5. TIỂU KẾT CHƯƠNG 2
• 3. CHƯƠNG 3: KHAI THÁC XÊRI BẢN ĐỒ SỐ PHỤC VỤ NGHIÊN CỨU DÂN CƯ THÀNH PHỐ HÀ NỘI
• 3.1. KHAI THÁC XÊRI BẢN ĐỒ SỐ VỀ DÂN CƯ THÀNH PHỐ HÀ NỘI
• 3.2. MỘT SỐ GIẢI PHÁP VỀ QUẢN LÝ VÀ PHÁT TRIỂN DÂN CƯ CỦA HÀ NỘI
• 3.3. TIỂU KẾT CHƯƠNG 3
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về phương pháp bản đồ số nghiên cứu dân cư Hà Nội

Phương pháp bản đồ số (BĐS) đã trở thành một công cụ quan trọng trong nghiên cứu dân cư, đặc biệt là tại thành phố Hà Nội. Bản đồ số không chỉ giúp hiển thị thông tin một cách trực quan mà còn cho phép phân tích và quản lý dữ liệu dân cư hiệu quả. Việc áp dụng công nghệ thông tin trong việc xây dựng BĐS đã mở ra nhiều cơ hội mới cho nghiên cứu và quy hoạch dân cư.

1.1. Lịch sử phát triển phương pháp bản đồ số tại Hà Nội

Phương pháp BĐS đã được áp dụng tại Hà Nội từ những năm đầu thế kỷ 21, với sự phát triển của công nghệ thông tin và viễn thám. Các nghiên cứu đầu tiên tập trung vào việc xây dựng bản đồ dân cư cơ bản, từ đó dần dần phát triển thành các xêri bản đồ số phức tạp hơn.

1.2. Vai trò của bản đồ số trong nghiên cứu dân cư

Bản đồ số đóng vai trò quan trọng trong việc cung cấp thông tin chi tiết về dân cư, hỗ trợ phân tích và đánh giá các đặc điểm về sự phân bố và biến động dân cư. Điều này giúp các nhà quản lý đưa ra quyết định chính xác hơn trong quy hoạch và phát triển đô thị.

II. Những thách thức trong nghiên cứu dân cư thành phố Hà Nội

Hà Nội đang đối mặt với nhiều thách thức trong việc quản lý dân cư, bao gồm sự gia tăng dân số nhanh chóng, đô thị hóa không kiểm soát và áp lực lên hạ tầng cơ sở. Những vấn đề này đòi hỏi phải có các giải pháp hiệu quả để đảm bảo sự phát triển bền vững.

2.1. Tăng dân số và áp lực lên hạ tầng

Sự gia tăng dân số nhanh chóng đã tạo ra áp lực lớn lên hạ tầng giao thông, y tế và giáo dục. Các cơ sở hạ tầng hiện tại không đủ khả năng đáp ứng nhu cầu ngày càng tăng của người dân.

2.2. Đô thị hóa và biến đổi môi trường

Quá trình đô thị hóa diễn ra nhanh chóng đã dẫn đến nhiều vấn đề về môi trường, như ô nhiễm không khí và nước, làm giảm chất lượng cuộc sống của người dân. Cần có các biện pháp quản lý hiệu quả để giảm thiểu tác động tiêu cực này.

III. Phương pháp xây dựng bản đồ số phục vụ nghiên cứu dân cư

Việc xây dựng BĐS phục vụ nghiên cứu dân cư tại Hà Nội cần tuân thủ các bước cụ thể, từ việc thu thập dữ liệu đến phân tích và hiển thị thông tin. Các công nghệ hiện đại như GIS và viễn thám sẽ được áp dụng để nâng cao chất lượng bản đồ.

3.1. Quy trình thu thập và xử lý dữ liệu

Quy trình này bao gồm việc thu thập dữ liệu từ các nguồn khác nhau như điều tra dân số, số liệu thống kê và hình ảnh vệ tinh. Dữ liệu sau đó sẽ được xử lý và chuẩn hóa để đảm bảo tính chính xác.

3.2. Ứng dụng công nghệ GIS trong xây dựng bản đồ

Công nghệ GIS cho phép tích hợp và phân tích dữ liệu không gian, giúp tạo ra các bản đồ số có khả năng tương tác cao. Điều này giúp người dùng dễ dàng truy cập và phân tích thông tin dân cư.

IV. Ứng dụng thực tiễn của bản đồ số trong quản lý dân cư

Bản đồ số không chỉ là công cụ nghiên cứu mà còn có nhiều ứng dụng thực tiễn trong quản lý dân cư. Các cơ quan chức năng có thể sử dụng BĐS để theo dõi biến động dân số, lập kế hoạch phát triển và quản lý tài nguyên hiệu quả.

4.1. Theo dõi biến động dân số

Bản đồ số giúp theo dõi sự thay đổi về quy mô và cơ cấu dân số theo thời gian, từ đó đưa ra các dự báo và kế hoạch phát triển phù hợp.

4.2. Hỗ trợ quy hoạch đô thị

Các nhà quy hoạch có thể sử dụng BĐS để xác định các khu vực cần phát triển, từ đó đưa ra các giải pháp quy hoạch hợp lý nhằm đảm bảo sự phát triển bền vững cho thành phố.

V. Kết luận và triển vọng tương lai của nghiên cứu dân cư

Nghiên cứu dân cư thông qua phương pháp BĐS tại Hà Nội đang mở ra nhiều cơ hội mới cho việc quản lý và phát triển đô thị. Với sự phát triển của công nghệ, các giải pháp mới sẽ được áp dụng để nâng cao hiệu quả nghiên cứu và quản lý dân cư.

5.1. Tương lai của phương pháp BĐS

Phương pháp BĐS sẽ tiếp tục phát triển và được cải tiến với sự hỗ trợ của công nghệ mới, giúp nâng cao chất lượng và hiệu quả trong nghiên cứu dân cư.

5.2. Đề xuất các giải pháp quản lý dân cư

Cần có các giải pháp đồng bộ và hiệu quả để quản lý dân cư, bao gồm việc cải thiện hạ tầng, nâng cao chất lượng dịch vụ công và phát triển bền vững.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ "Phương pháp bản đồ số phục vụ nghiên cứu dân cư thành phố Hà Nội" do Bùi Thu Phương thực hiện năm 2017 tại Trường Đại học Khoa học Tự nhiên, Đại học Quốc gia Hà Nội, thuộc chuyên ngành Bản đồ, viễn thám và hệ thông tin địa lý (mã số: 62440214). Công trình nghiên cứu dưới sự hướng dẫn khoa học của GS.TS. Trương Quang Hải và PGS.TS. Nhữ Thị Xuân.

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Dân cư là yếu tố trung tâm của mọi hoạt động kinh tế - xã hội, vừa cung cấp nguồn lực lao động, vừa là đối tượng tiêu thụ của cải vật chất. Thành phố Hà Nội là Thủ đô của Việt Nam, giữ vị trí quan trọng trong vùng kinh tế trọng điểm Bắc Bộ (Hà Nội - Hải Phòng - Quảng Ninh). Sau khi điều chỉnh địa giới hành chính vào tháng 8 năm 2008, diện tích thành phố mở rộng lên 3.324,5 km², quy mô dân số năm 2015 đạt 7.216,0 nghìn người, đứng thứ hai toàn quốc. Quá trình đô thị hóa diễn ra nhanh cùng sức ép di dân cơ học lớn đã dẫn tới tình trạng quá tải hạ tầng, suy thoái môi trường, ùn tắc giao thông, thiếu hụt nhà ở và gia tăng thất nghiệp.

Để quản lý và quy hoạch dân cư bền vững, việc ứng dụng bản đồ số là cần thiết nhằm trực quan hóa các dữ liệu không gian và thời gian. Tuy nhiên, trước thời điểm luận án triển khai, các ấn phẩm bản đồ dân cư Hà Nội chủ yếu xuất bản ở dạng giấy truyền thống hoặc chỉ giới hạn trong phạm vi địa giới hành chính Hà Nội cũ trước năm 2008. Mặt khác, các phần mềm hệ thống thông tin địa lý (GIS) chuyên ngành thương mại như ArcGIS còn bộc lộ hạn chế trong việc tự động hóa xây dựng các dạng biểu đồ nhân khẩu học phức tạp (như tháp dân số, biểu đồ chồng xếp đa thời gian) và gán nhãn thuộc tính số liệu chi tiết. Luận án đặt ra yêu cầu xác lập cơ sở khoa học để thiết kế, lập trình bổ sung công cụ và xây dựng một hệ thống bản đồ số tích hợp phục vụ nghiên cứu dân cư Thủ đô.

Mục tiêu, nội dung và nhiệm vụ nghiên cứu

Mục tiêu tổng quát của luận án là xác lập được cơ sở khoa học và thành lập xêri bản đồ số về dân cư thành phố Hà Nội trên cơ sở ứng dụng công nghệ GIS có khả năng tương tác và cập nhật, phục vụ nghiên cứu và quản lý dân cư thành phố Hà Nội.

Nội dung nghiên cứu gồm 4 phần:

1. Xác lập cơ sở lý luận phương pháp bản đồ số nghiên cứu dân cư thành phố Hà Nội.
2. Nghiên cứu các nhân tố ảnh hưởng tới đặc điểm dân cư thành phố Hà Nội làm cơ sở cho việc thiết kế và xây dựng xêri bản đồ số.
3. Thiết kế và xây dựng xêri bản đồ số về dân cư thành phố Hà Nội có khả năng tự động hóa nâng cao chất lượng phương pháp thể hiện nội dung bản đồ, tương tác và cập nhật.
4. Khai thác xêri bản đồ số đã được xây dựng để nghiên cứu đặc điểm dân cư thành phố Hà Nội; trên cơ sở đó đề xuất một số giải pháp về quản lý và phát triển dân cư.

Nhiệm vụ cụ thể của đề tài bao gồm:

1. Điều tra khảo sát, thu thập tài liệu, số liệu liên quan đến nội dung nghiên cứu.
2. Tổng quan các công trình đã nghiên cứu liên quan tới hướng đề tài.
3. Xác lập cơ sở khoa học thành lập xêri bản đồ số về dân cư thành phố Hà Nội.
4. Nghiên cứu lập trình bổ sung modul tự động hóa xây dựng, nâng cao chất lượng phương pháp thể hiện nội dung bản đồ.
5. Thiết kế và xây dựng xêri bản đồ số về dân cư thành phố Hà Nội; thành lập bản đồ hiện trạng đất ở theo đầu người trên cơ sở ứng dụng viễn thám và GIS.
6. Biên tập xêri bản đồ số về dân cư thành phố Hà Nội.
7. Nghiên cứu lập trình giao diện, kết nối hệ thống bản đồ tạo xêri bản đồ số về dân cư thành phố Hà Nội.
8. Nghiên cứu, phân tích đặc điểm phân bố, biến đổi, cấu trúc dân cư và đề xuất giải pháp quản lý, phát triển dân cư Thủ đô.

Các luận điểm bảo vệ:

• Luận điểm 1: Phương pháp bản đồ số kết hợp lập trình và phần mềm GIS tạo khả năng tự động hóa, nâng cao chất lượng thể hiện nội dung bản đồ, tương tác, cập nhật dữ liệu trong thiết kế và xây dựng xêri bản đồ số về dân cư thành phố Hà Nội.
• Luận điểm 2: Xêri bản đồ số về dân cư thành phố Hà Nội đã phản ánh những đặc điểm cơ bản và biến động của dân cư Thủ đô giai đoạn 1999–2013, là cơ sở khoa học góp phần đề xuất các giải pháp quản lý hiệu quả dân cư thành phố Hà Nội.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Các đặc trưng cơ bản của dân cư thành phố Hà Nội và phương pháp thành lập mô hình bản đồ số biểu thị các đặc trưng đó.
• Phạm vi thời gian: Luận án khai thác dữ liệu của hai cuộc Tổng điều tra Dân số và Nhà ở (01/4/1999 và 01/4/2009), số liệu thống kê dân số thường niên giai đoạn 1999–2013 và ảnh viễn thám ở các thời điểm tương ứng.
• Phạm vi không gian: Toàn bộ địa giới hành chính thành phố Hà Nội, bao gồm khu vực Hà Nội cũ giai đoạn 1999–2007 và Hà Nội mở rộng gồm 29 quận, huyện, thị xã từ ngày 01/8/2008 (đến năm 2015 là 30 quận, huyện, thị xã khi huyện Từ Liêm tách thành quận Bắc Từ Liêm và quận Nam Từ Liêm).
• Phạm vi nội dung: Các bản đồ được thể hiện ở cấp quận/huyện; riêng bản đồ Quy mô và mật độ dân số được biểu thị chi tiết đến cấp xã/phường.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Các hướng nghiên cứu trước đây

Tác giả đã hệ thống hóa các tài liệu và công trình nghiên cứu theo ba nhóm chính:

1. Lĩnh vực bản đồ học và atlas dân cư:

• Trên thế giới: Các ấn phẩm bản đồ giấy và điện tử chuyên đề dân cư như "Atlas of Australian resources" (1980); hệ thống phần mềm và ấn bản trực tuyến InstantAtlas của Anh; các ứng dụng eAtlas của Ngân hàng Thế giới (World Bank) như "World bank eAtlas of Gender" (1980–2011), "World bank eAtlas of Global Development" (1960–2010 với 175 chỉ tiêu); "Atlas of the World" (1993, 2013); "Geographical atlas of the world" của William R. Mead; "The state of the world atlas" (1981, 2013); các atlas quốc gia của Tây Ban Nha (Atlas Nacional de Espana), Trung Quốc (Atlas of China, 2007), Hàn Quốc (Atlas of Korea, 2000), Hoa Kỳ (The National atlas of the USA, 1970, 2003), Canada (The Atlas of Canada), Thụy Sĩ (Eatlas du Valais, 2011) và trung tâm SEDAC thuộc Đại học Columbia.
• Tại Việt Nam: Các tập bản đồ giấy như "Tập bản đồ Kinh tế - Xã hội Việt Nam" (thể hiện cấp xã); đề tài "Thành lập xêri bản đồ dân cư Việt Nam"; "Atlas Quốc gia Việt Nam" (14 chương, 114 trang); các atlas điện tử cấp tỉnh gồm Bắc Ninh (4 bản đồ dân cư), Đắk Nông (3 bản đồ), Phú Thọ (3 bản đồ), Đồng Nai (2 bản đồ), Lạng Sơn (1 bản đồ), Hậu Giang (2 bản đồ), Bình Dương (3 bản đồ), Lào Cai (0 bản đồ), Tuyên Quang (1 bản đồ) và Thành phố Hồ Chí Minh.
• Tại Hà Nội: Các ấn phẩm "Tập bản đồ Dân số - Gia đình - Trẻ em", "Atlas thông tin địa lý thành phố Hà Nội", "Atlas Thăng Long Hà Nội", và đề tài "Xây dựng xêri bản đồ điện tử về dân cư, văn hóa xã hội thành phố Hà Nội" (chỉ nghiên cứu phạm vi Hà Nội cũ trước sáp nhập).

2. Lĩnh vực dân số học và địa lý dân cư:

• Quốc tế: Tác phẩm khởi nguồn của A. Guillard (1855) về thống kê con người; 6 kỳ Hội nghị quốc tế về Dân số và Phát triển (ICPD); các nghiên cứu nhân khẩu của John R. Weeks, David Yaukey, Dudley L. Poston Jr và Leon F. Bouvier; Wolfgang Lutz; Donella H. Meadows; các nghiên cứu di cư của Khalid Koser, Stephen Castles, Hein de Haas, Mark J. Miller, Paul Collier.
• Việt Nam: Nghiên cứu lý thuyết của Nguyễn Minh Tuệ, Nguyễn Đình Cử, Lê Hữu Nghĩa; nghiên cứu biến động dân số của Tống Văn Đường, Hoàng Văn Chức; nghiên cứu di cư của Đỗ Thị Minh Đức, Nguyễn Thị Thiềng, Lưu Bích Ngọc; nghiên cứu đô thị hóa và chất lượng sống của Nguyễn Thế Huệ, Đặng Quốc Bảo, Nguyễn Võ Kỳ Anh.
• Hà Nội: Nghiên cứu nguồn lao động và việc làm của Trần Thị Thu, Trần Thị Bích Hằng (khu vực Hà Tây cũ); nghiên cứu di cư của Đỗ Thị Minh Đức, Vũ Quế Hương, Đỗ Thị Thanh Hoa; các đề án nâng cao chất lượng dân số giai đoạn 2011–2020 của Chi cục Dân số - Kế hoạch hóa gia đình Hà Nội; nghiên cứu mức sinh của Nguyễn Quốc Triệu, Nguyễn Quý Thu, Đoàn Kim Thắng; tác động môi trường của Đặng Xuân Đường, Hoàng Hữu Phê.

3. Lĩnh vực phần mềm chuyên ngành thành lập bản đồ: Đánh giá các phần mềm thông dụng tại Việt Nam gồm Freehand, CorelDRAW, MapInfo và ArcGIS. Các phần mềm đồ họa như Freehand, CorelDRAW chỉ có thế mạnh về chế bản và in ấn, không quản lý được cơ sở dữ liệu thuộc tính. MapInfo có khả năng tương tác và phân tích không gian hạn chế với dữ liệu lớn. ArcGIS của ESRI có khả năng quản lý dữ liệu không gian và phân tích toàn diện, được chọn làm nền tảng phát triển chính.

Khoảng trống nghiên cứu được giải quyết

Mặc dù phần mềm ArcGIS có nhiều tính năng hoàn chỉnh, phần mềm này tồn tại ba điểm hạn chế lớn đối với bản đồ dân cư:

1. Không hỗ trợ tự động hóa xây dựng các ký hiệu nhân khẩu học phức tạp (tháp tuổi dân số, biểu đồ tam giác, biểu đồ quạt).
2. Không tự động tính toán và hiển thị các nhãn giá trị thuộc tính số học (số lượng tổng, số lượng thành phần, tỷ lệ %) trực tiếp lên ký hiệu biểu đồ.
3. Không có khả năng tự động hóa chồng xếp hai biểu đồ tại hai thời điểm khác nhau trên cùng một đơn vị không gian để so sánh động thái biến đổi dân cư.

Luận án giải quyết khoảng trống này bằng cách lập trình bổ sung các modul mở rộng trong ArcGIS, kết hợp ảnh viễn thám để thành lập bản đồ hiện trạng đất ở bình quân đầu người, tạo lập xêri bản đồ số tương tác và cập nhật dữ liệu đa thời gian cho toàn bộ vùng lãnh thổ mở rộng của Hà Nội giai đoạn 1999–2013.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý luận và khung phân tích

Luận án kế thừa các quan điểm lý luận về bản đồ số của Stepanovich, A.M. Berliant, K.A. Salishev và N.N. Baranski:

• Bản đồ số: Là mô hình số của bề mặt địa lý, được tạo lập trong phép chiếu xác định, tuân thủ các quy tắc toán học, hệ thống ký hiệu và mức độ tổng quát hóa địa lý, mang tính đồng dạng không gian - thời gian, tính trừu tượng, tính đo được, tính liên tục và tính logic của chú giải.
• Mối quan hệ Dân cư - Dân số: Dân cư là tập hợp người sinh sống trên một lãnh thổ, đặc trưng bởi các quan hệ kinh tế, xã hội và cư trú. Dân số là dân cư được xem xét dưới góc độ quy mô, cơ cấu và chất lượng, tồn tại ở cả trạng thái tĩnh và trạng thái động (vận động tự nhiên, vận động cơ học, vận động xã hội).

Hệ thống chỉ tiêu dân cư được luận án chuẩn hóa thành 4 nhóm chính:

• Nhóm 1: Quy mô và biến động dân số: Quy mô dân số, gia tăng tự nhiên (tỷ suất sinh thô, tỷ suất chết thô), gia tăng cơ học (di cư, nhập cư, xuất cư).
• Nhóm 2: Cơ cấu dân số: Cơ cấu giới tính và độ tuổi (tháp dân số, tỷ số giới tính, tỷ lệ phụ thuộc); cơ cấu dân tộc và tôn giáo; cơ cấu lao động (hoạt động kinh tế và không hoạt động kinh tế, cơ cấu ngành kinh tế quốc dân theo Quyết định số 10/2007/QĐ-TTg); cơ cấu trình độ chuyên môn kỹ thuật; quy mô hộ gia đình.
• Nhóm 3: Phân bố dân cư và hệ thống quần cư: Mật độ dân số; quần cư nông thôn và quần cư thành thị; tỷ lệ đô thị hóa.
• Nhóm 4: Chất lượng cuộc sống: Nhà ở (loại nhà kiên cố, bán kiên cố, diện tích ở); hiện trạng đất ở theo đầu người; các điều kiện sinh hoạt (nguồn nước sinh hoạt, sử dụng điện chiếu sáng, tiện nghi sinh hoạt).

Các nguyên tắc mô hình hóa bản đồ số dân cư được áp dụng gồm: nguyên tắc đồng dạng ($M = C_i A$), nguyên tắc hệ thống, nguyên tắc nhiều chiều, nguyên tắc tổng hợp, nguyên tắc trừu tượng hóa, nguyên tắc toán học, nguyên tắc biểu tượng hóa và nguyên tắc lịch sử.

Phương pháp nghiên cứu thực tế

Luận án kết hợp các phương pháp nghiên cứu định tính và định lượng:

• Phương pháp bản đồ số và GIS: Xây dựng mô hình dữ liệu không gian, biên tập bản đồ chuyên đề theo phương pháp nền đồ giải kết hợp biểu đồ định lượng và ký hiệu hình học.
• Phương pháp lập trình mở rộng: Ứng dụng ngôn ngữ lập trình trong môi trường ArcGIS để phát triển các module tạo biểu đồ chuyên dụng và giao diện điều khiển.
• Phương pháp viễn thám: Thu thập, tiền xử lý và giải đoán ảnh vệ tinh đa thời gian để bóc tách các lớp hiện trạng đất ở, kết hợp số liệu thống kê để tính chỉ tiêu đất ở theo đầu người.
• Phương pháp phân tích địa lý và thống kê học: Phân tích tương quan không gian, tính toán tỷ suất, xử lý số liệu điều tra dân số và chuỗi thời gian.

Nguồn tư liệu và dữ liệu

1. Dữ liệu Tổng điều tra Dân số và Nhà ở toàn quốc năm 1999 và năm 2009 (Tổng cục Thống kê, Cục Thống kê thành phố Hà Nội).
2. Niên giám thống kê thành phố Hà Nội giai đoạn 1999–2013 và niên giám thống kê các quận, huyện.
3. Cơ sở dữ liệu nền địa lý và ranh giới hành chính các cấp (cấp xã và cấp huyện) của thành phố Hà Nội.
4. Tư liệu ảnh viễn thám vệ tinh chụp khu vực Hà Nội tại các thời điểm nghiên cứu tương ứng.

---

Nội dung chính theo từng chương

Luận án có dung lượng 195 trang đánh máy khổ A4, bao gồm 46 hình vẽ và đồ thị, 7 bảng số liệu, 3 phụ lục, 11 bản đồ chuyên đề và 127 tài liệu tham khảo.

Chương 1: Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu

Nội dung chương 1 (trang 6–48) tập trung làm rõ:

• Tổng quan các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước về bản đồ số, atlas điện tử và dân cư; phân tích ưu điểm và hạn chế của các ấn phẩm tại Việt Nam và Hà Nội.
• Phân tích cơ sở lý luận của phương pháp bản đồ số: Định nghĩa, các tính chất cơ bản, quá trình chuyển đổi mô hình (thay đổi ký hiệu, tổng quát hóa tỷ lệ, hiện chỉnh, chuyển đổi định dạng).
• Khái niệm dân cư, dân số và hệ thống hóa 4 nhóm chỉ tiêu dân cư dùng cho thành lập bản đồ.
• Xác định hệ thống nguyên tắc mô hình hóa bản đồ số và các phương pháp thể hiện nội dung bản đồ dân cư (phương pháp ký hiệu, phương pháp biểu đồ, phương pháp nền đồ giải).
• So sánh các phần mềm chuyên ngành: Khẳng định tính phù hợp của ArcGIS và chỉ ra các hạn chế kỹ thuật cần lập trình giải quyết.
• Xác lập quy trình nghiên cứu tổng quát gồm các bước: thu thập dữ liệu, xử lý cơ sở dữ liệu, thiết kế hệ thống bản đồ, lập trình mở rộng, thành lập bản đồ, phân tích không gian và đề xuất giải pháp.

Chương 2: Thiết kế và xây dựng xêri BĐS về dân cư thành phố Hà Nội

Nội dung chương 2 (trang 49–106) trình bày chi tiết quy trình thiết kế và kỹ thuật xây dựng:

• Phân tích các nhân tố địa lý ảnh hưởng đến dân cư Hà Nội: Vị trí địa lý tại trung tâm châu thổ sông Hồng; đặc điểm địa hình phân dị (phân loại đơn vị hành chính theo địa hình tại Bảng 2.2); khí hậu nhiệt đới gió mùa ẩm; tình hình phát triển kinh tế (Bảng 2.1).
• Thiết kế xêri bản đồ số gồm 11 bản đồ chuyên đề, tổ chức theo 4 nhóm nội dung:

STT bản đồ	Tên bản đồ trong xêri	Cấp hành chính thể hiện	Phương pháp thể hiện
Hình 1	Quy mô và mật độ dân số TP. Hà Nội năm 2013	Cấp xã / phường	Nền đồ giải kết hợp ký hiệu
Hình 2	Quy mô và mật độ dân số TP. Hà Nội giai đoạn 2009–2013	Cấp huyện	Nền đồ giải kết hợp biểu đồ cột
Hình 3	Tăng dân số tự nhiên TP. Hà Nội năm 2009	Cấp huyện	Nền đồ giải kết hợp biểu đồ
Hình 4	Di cư TP. Hà Nội giai đoạn 2004–2009	Cấp huyện	Đường chuyển động và biểu đồ
Hình 5	Cơ cấu dân số theo giới tính và độ tuổi TP. Hà Nội năm 2013	Cấp huyện	Nền đồ giải và biểu đồ tháp tuổi
Hình 6	Cơ cấu dân số theo giới tính và độ tuổi TP. Hà Nội giai đoạn 2009–2013	Cấp huyện	Biểu đồ chồng xếp đa thời gian
Hình 7	Cơ cấu dân số hoạt động kinh tế TP. Hà Nội năm 2009	Cấp huyện	Biểu đồ tròn chia khu vực kinh tế
Hình 8	Quy mô hộ gia đình TP. Hà Nội năm 2009	Cấp huyện	Nền đồ giải và biểu đồ phân cấp
Hình 9	Dân cư thành thị và nông thôn TP. Hà Nội năm 2009	Cấp huyện	Nền đồ giải kết hợp biểu đồ cột
Hình 10	Điều kiện sinh hoạt TP. Hà Nội năm 2009	Cấp huyện	Biểu đồ cấu trúc tiện nghi sinh hoạt
Hình 11	Hiện trạng đất ở theo đầu người TP. Hà Nội năm 2013	Cấp huyện	Nền đồ giải kết hợp phân tích viễn thám

• Xây dựng cấu trúc cơ sở dữ liệu Geodatabase: Tổ chức các Feature Datasets và Feature Classes cho dữ liệu nền địa lý, dữ liệu chuyên đề năm 2009, năm 2013 và dữ liệu biểu đồ.
• Ứng dụng viễn thám: Giải đoán ảnh vệ tinh đa thời gian để xác định diện tích đất ở thực tế, từ đó tính toán bản đồ đất ở bình quân đầu người năm 2013.
• Lập trình modul bổ sung: Luận án lập trình modul tự động hóa xây dựng biểu đồ dân cư trong ArcGIS. Bảng so sánh tính năng (Bảng 2.6) chứng minh:

Tiêu chí kỹ thuật	ArcGIS mặc định	MapInfo mặc định	Modul lập trình của luận án
Dựng biểu đồ tháp tuổi dân số	Thủ công, không tự động	Không hỗ trợ	Tự động hóa hoàn toàn
Thể hiện giá trị số học trên biểu đồ	Không hiển thị tự động	Hạn chế	Tự động ghi số tuyệt đối và %
Chồng xếp biểu đồ so sánh 2 thời điểm	Không hỗ trợ	Không hỗ trợ	Tự động hóa chồng xếp so sánh

• Thiết kế giao diện và đóng gói sản phẩm: Xây dựng sơ đồ UseCase, hệ thống menu, thanh công cụ tương tác trực tiếp với bản đồ (phóng to, thu nhỏ, đo khoảng cách, tra cứu thuộc tính), công cụ quản lý lớp dữ liệu, công cụ chỉnh sửa, công cụ cập nhật dữ liệu thống kê mới và thiết lập trang in.

Chương 3: Khai thác xêri BĐS phục vụ nghiên cứu dân cư thành phố Hà Nội

Chương 3 (trang 107–148) khai thác dữ liệu từ xêri bản đồ số để phân tích thực trạng và biến động dân cư:

• Quy mô và biến động dân số: Giai đoạn 1999–2009, tốc độ tăng dân số bình quân năm của Hà Nội đạt 2,23%, cao hơn mức trung bình toàn quốc (1,2%). Dân số tăng nhanh chủ yếu do tăng cơ học, tập trung người nhập cư từ các tỉnh Đồng bằng sông Hồng và Trung du miền núi phía Bắc. Tỷ suất gia tăng tự nhiên duy trì ổn định quanh mức 1,1–1,2%.
• Cơ cấu dân số: Tháp dân số có đáy thu hẹp, phần thân mở rộng phản ánh thời kỳ "cơ cấu dân số vàng" với nguồn lao động dồi dào, nhưng bắt đầu xuất hiện xu hướng già hóa dân số; tỷ số giới tính khi sinh có sự chênh lệch bất lợi; cơ cấu lao động chuyển dịch mạnh sang nhóm ngành công nghiệp - xây dựng và dịch vụ; tỷ lệ lao động qua đào tạo chuyên môn kỹ thuật tăng nhưng tập trung chủ yếu ở các quận nội thành.
• Phân bố quần cư và đô thị hóa: Mật độ dân số phân bố không đều. Các quận lõi trung tâm (Đống Đa, Hoàn Kiếm, Hai Bà Trưng) có mật độ vượt quá 25.000–30.000 người/km², trong khi các huyện ngoại vi (Ba Vì, Mỹ Đức, Ứng Hòa, Sóc Sơn) chỉ dưới 1.000 người/km². Tỷ lệ đô thị hóa tăng từ 41,8% năm 1999 lên trên 49% năm 2013, diễn ra mạnh dọc theo các trục giao thông huyết mạch hướng tâm.
• Chất lượng cuộc sống: Tỷ lệ nhà ở kiên cố và bán kiên cố tăng cao; quy mô hộ gia đình giảm dần từ trên 4,2 người/hộ xuống dưới 3,6 người/hộ. Kết quả phân tích bản đồ đất ở theo đầu người đối chiếu với chỉ tiêu quy hoạch (Bảng 3.1) cho thấy sự chênh lệch lớn: khu vực nội thành thiếu hụt nghiêm trọng diện tích đất ở dân dụng, trong khi khu vực ngoại thành có diện tích đất ở bình quân cao hơn nhiều.
• Giải pháp quản lý và phát triển dân cư: Luận án đề xuất 4 nhóm giải pháp:
  1. Phân bố lại dân cư và kiểm soát gia tăng cơ học vào vùng lõi nội đô.
  2. Đẩy nhanh tiến độ phát triển các chuỗi đô thị vệ tinh (Hòa Lạc, Sơn Tây, Xuân Mai, Phú Xuyên, Sóc Sơn) để giãn dân.
  3. Phát triển mạng lưới an sinh xã hội, giải quyết việc làm và nâng cao chất lượng lao động ngoại thành.
  4. Nâng cấp hạ tầng kỹ thuật, nhà ở xã hội và cải thiện môi trường sinh thái.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt lý luận và khoa học

• Hoàn thiện phương pháp luận bản đồ số trong nghiên cứu địa lý dân cư: Xác lập hệ thống nguyên tắc mô hình hóa bản đồ số, kết nối giữa lý thuyết nhân khẩu học và kỹ thuật biểu diễn không gian.
• Chuẩn hóa hệ thống chỉ tiêu dân cư gồm 4 nhóm phục vụ việc lập mô hình bản đồ số cho các đô thị lớn tại Việt Nam.
• Đề xuất giải pháp công nghệ kết hợp phần mềm GIS với lập trình thuật toán bổ sung, khắc phục hạn chế của các phần mềm thương mại trong việc hiển thị dữ liệu nhân khẩu học đa biến và đa thời gian.

Đóng góp về mặt thực tiễn

• Xây dựng thành công cơ sở dữ liệu số hóa và xêri 11 bản đồ chuyên đề dân cư thành phố Hà Nội giai đoạn 1999–2013 trên phạm vi địa giới hành chính mở rộng.
• Sản phẩm xêri bản đồ số có giao diện trực quan, cho phép người dùng tương tác, truy vấn thông tin thuộc tính theo không gian, hiển thị số liệu phân tích và cập nhật dữ liệu thống kê mới mà không cần biên tập lại từ đầu.
• Ứng dụng tư liệu viễn thám kết hợp GIS để thành lập bản đồ hiện trạng đất ở theo đầu người, cung cấp phương pháp định lượng diện tích đất ở thay cho số liệu báo cáo hành chính đơn thuần.
• Cung cấp các luận cứ khoa học thực chứng về sự biến động quy mô, cơ cấu, phân bố dân cư và chất lượng cuộc sống, hỗ trợ công tác quy hoạch đô thị và quản lý dân cư Thủ đô.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Hạn chế

• Số liệu thống kê và chuỗi thời gian phân tích trong luận án chủ yếu dừng lại ở mốc năm 2013 (kế thừa từ hai kỳ Tổng điều tra 1999, 2009 và thống kê thường niên đến 2013).
• Việc chia tách huyện Từ Liêm thành hai quận Bắc Từ Liêm và Nam Từ Liêm vào năm 2015 chưa được cập nhật xuyên suốt trong toàn bộ các phân tích chuỗi số liệu lịch sử trước đó do tính tương thích của dữ liệu thống kê cũ.
• Sản phẩm xêri bản đồ số mới được đóng gói và vận hành trên môi trường máy tính cá nhân (Desktop GIS), chưa được xuất bản trực tuyến trên môi trường mạng diện rộng.

Hướng nghiên cứu tiếp

• Cập nhật cơ sở dữ liệu không gian và thuộc tính với số liệu của các kỳ Tổng điều tra Dân số và Nhà ở tiếp theo (như kỳ năm 2019) và điều tra biến động dân số thường niên.
• Chuyển giao và nâng cấp hệ thống xêri bản đồ số từ máy trạm lên nền tảng WebGIS và atlas điện tử trực tuyến (Internet eAtlas) để tăng khả năng chia sẻ dữ liệu và phục vụ cộng đồng.
• Mở rộng nghiên cứu tương quan giữa phân bố dân cư với các chỉ tiêu ô nhiễm môi trường, hạ tầng giao thông và tai biến địa chất đô thị.

---

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo hữu ích cho các nhóm đối tượng:

• Nghiên cứu sinh, giảng viên, sinh viên: Thuộc các chuyên ngành Bản đồ, Viễn thám và GIS, Địa lý tự nhiên, Địa lý kinh tế - xã hội, Dân số học, Quy hoạch đô thị và nông thôn. Phần có giá trị tham khảo chuyên môn cao là quy trình lập trình bổ sung module trong ArcGIS tại Chương 2 và phương pháp luận mô hình hóa bản đồ số dân cư tại Chương 1.
• Cơ quan quản lý và hoạch định chính sách: Sở Quy hoạch - Kiến trúc Hà Nội, Viện Quy hoạch Xây dựng Hà Nội, Cục Thống kê Hà Nội, Chi cục Dân số - Kế hoạch hóa gia đình Hà Nội. Các cơ quan này có thể khai thác hệ thống dữ liệu không gian, các phân tích biến động dân cư và phân bố đất ở bình quân đầu người tại Chương 3 làm cơ sở thực chứng để xây dựng quy hoạch phân khu và chính sách an sinh xã hội.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án đã xây dựng bao nhiêu bản đồ chuyên đề trong xêri bản đồ số về dân cư thành phố Hà Nội?
Luận án đã thiết kế và xây dựng hoàn chỉnh 11 bản đồ chuyên đề. Các bản đồ này được thể hiện ở cấp quận, huyện, thị xã; riêng bản đồ Quy mô và mật độ dân số thành phố Hà Nội năm 2013 được chi tiết hóa đến cấp xã, phường, thị trấn.

2. Tác giả đã lập trình bổ sung những chức năng nào cho phần mềm ArcGIS?
Tác giả đã lập trình bổ sung module thực hiện ba chức năng chính mà ArcGIS nguyên bản không hỗ trợ tự động:

• Tự động hóa thiết kế và xây dựng biểu đồ tháp tuổi dân số.
• Tự động tính toán và hiển thị các giá trị thuộc tính số học (số tổng, số thành phần, tỷ lệ %) trực tiếp lên ký hiệu biểu đồ.
• Tự động hóa việc chồng xếp hai biểu đồ tương ứng với hai mốc thời gian trên cùng một đơn vị hành chính để so sánh động thái biến động dân cư.

3. Dữ liệu không gian và thuộc tính trong luận án được thu thập từ những nguồn nào?
Nguồn dữ liệu gồm: số liệu Tổng điều tra Dân số và Nhà ở năm 1999 và năm 2009; Niên giám thống kê thành phố Hà Nội và các quận, huyện giai đoạn 1999–2013; cơ sở dữ liệu nền địa lý và ranh giới hành chính các cấp của Hà Nội; và tư liệu ảnh viễn thám vệ tinh tương ứng với các thời điểm nghiên cứu.

4. Phương pháp viễn thám được ứng dụng vào nội dung cụ thể nào trong luận án?
Tư liệu ảnh viễn thám vệ tinh được xử lý và giải đoán nhằm bóc tách hiện trạng các khu vực đất ở (đô thị và nông thôn), sau đó tích hợp vào GIS cùng số liệu dân số để thành lập bản đồ "Hiện trạng đất ở theo đầu người thành phố Hà Nội năm 2013", phục vụ đánh giá mức độ đáp ứng tiêu chuẩn đất ở dân dụng.

5. Luận án chia các chỉ tiêu nghiên cứu dân cư thành mấy nhóm chính?
Hệ thống chỉ tiêu được phân chia thành 4 nhóm chính:

• Nhóm 1: Quy mô và biến động dân số.
• Nhóm 2: Cơ cấu dân số (giới tính, độ tuổi, lao động, chuyên môn kỹ thuật, quy mô hộ).
• Nhóm 3: Phân bố dân cư và hệ thống quần cư (mật độ dân số, đô thị hóa).
• Nhóm 4: Chất lượng cuộc sống (nhà ở, đất ở, điều kiện sinh hoạt).

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ của Bùi Thu Phương đã giải quyết mục tiêu xác lập cơ sở khoa học và xây dựng thành công xêri bản đồ số về dân cư thành phố Hà Nội giai đoạn 1999–2013 trên phạm vi không gian mở rộng. Bằng việc kết hợp công nghệ GIS, tư liệu viễn thám và lập trình bổ sung module tự động hóa biểu diễn biểu đồ nhân khẩu học phức tạp, công trình đã khắc phục các hạn chế kỹ thuật của phần mềm thương mại. Kết quả khai thác 11 bản đồ chuyên đề đã làm rõ các quy luật về quy mô, biến động cơ học, mất cân bằng mật độ và phân hóa chất lượng cuộc sống của cư dân Thủ đô. Đây là nguồn dữ liệu không gian và luận cứ khoa học có giá trị thực tiễn phục vụ công tác quy hoạch phát triển và quản lý dân cư thành phố Hà Nội.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 1. TỔNG QUAN CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU 1. Các công trình nghiên cứu, thành lập bản đồ số, xêri, atlas điện tử về dân cư Bản đồ là công cụ hiển thị trực quan, đem lại hiệu quả cao trong nghiên cứu và đưa ra các phương án quản lý, quy hoạch phát triển, hoạch định chính sách phát triển nói chung, về dân số nói riêng. Do vậy, đã từ lâu bản đồ nói chung, BĐS về dân cư nói riêng đã được quan tâm nghiên cứu thành lập và ứng dụng.

Trên thế giới Với mục đích quản lý, quy hoạch và phát triển, hầu như tất cả các nước đều xây dựng cho mình các bản đồ, xêri bản đồ với các chuyên đề khác nhau, atlas tổng hợp, atlas chuyên đề phục vụ cho nhiều mục đích cụ thể khác nhau. Liên quan tới dân cư có thể kể tới một số các xêri bản đồ, atlas dưới đây.  Xêri bản đồ, atlas chuyên về dân cư: Tác phẩm về dân cư có thể kể đến “Atlas of Australian resources” (Volume 2: Population) [96], quyển Atlas ra đời tại Úc từ năm 1980. Cuốn atlas này gồm 2 phần: phần mô tả, giới thiệu bằng lời một số đặc điểm về dân số của nước Úc và phần thứ hai là 5 trang bản đồ về dân số.

EAtlas với hàng chục các chủ đề có ứng dụng đa dạng. Nhờ dữ liệu tham khảo hoàn toàn miễn phí, được đăng tải trực tuyến trên mạng internet, eAtlas đã đáp ứng nhu cầu sử dụng của rất nhiều tổ chức và cá nhân trên phạm vi toàn cầu. Riêng về lĩnh vực dân cư có thể kể đến một số ứng dụng “InstantAtlas” xuất bản tại Anh [126]. Các dữ liệu được hiển thị trực tuyến, thường xuyên được cập nhật từ Văn phòng thống kê quốc gia, thể hiện đầy đủ về các mặt của dân số như các chỉ tiêu dân số cơ bản, hộ gia đình, tôn giáo, giới tính, trẻ em, sức khỏe dân cư… Ngân hàng thế giới (World Bank) đã xây dựng các atlas điện tử thân thiện (eAtlas - Electronic Atlas) có khả năng tương tác, cho phép người sử dụng lập bản đồ và đồ thị hàng chục chỉ số theo thời gian và theo các nước.

“World bank eAtlas of Gender” bàn về vấn đề bình đẳng giới trong bối cảnh phát triển của thế giới hiện nay với hàng chục chỉ số giới tính theo thời gian (1980-2011), bao gồm: giáo dục giới tính, tuổi thọ, lực lượng LĐ, sự bất bình đẳng trong giáo dục và trong các cơ hội kinh tế của trẻ em gái [113]. 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail]  Xêri bản đồ, atlas tổng hợp: Vì dân cư là một trong các yếu tố quan trọng của lĩnh vực KTXH nên hầu hết các nước đều có các xêri bản đồ, atlas tổng hợp với một phần nội dung về dân cư trong đó. Có thể nêu khái quát dưới đây một số xêri, atlas tiêu biểu. Atlas thế giới: “Atlas of the World” được viết bằng tiếng Anh [97], xuất hiện lần đầu tiên năm 1993, tái bản lần thứ 20 năm 2013, tổng số 280 trang, số lượng bản đồ dân cư chiếm 1 trang duy nhất.

Cuốn “Geographycal atlas of the world” do giáo sư William R. Mead là chủ biên, xuất bản tại Trường Đại học London [90]. Phần dân số chiếm tỷ lệ rất ít trong atlas này, gồm 2 trang với 2 bản đồ nhưng thể hiện được khá nhiều chỉ tiêu trên cùng trang bản đồ. “The state of the world atlas” ra đời năm 1981 [87], đã tái bản lần thứ 9 năm 2013.

Atlas gồm 65 bản đồ với 7 trang bản đồ dân cư. “World atlas” xuất bản năm 2003 [95]. Atlas gồm các bản đồ với nội dung chủ yếu về các nguồn tài nguyên thế giới, hoạt động kinh tế, thương mại, lao động, xã hội, môi trường… Liên quan tới vấn đề dân cư chỉ có 1 trang bản đồ. “World bank atlas” đã ra đời từ rất lâu [106][107], gồm 81 trang, 25 chủ đề khác nhau, 9 loại bảng biểu dữ liệu liên quan tới các lĩnh vực: dân số, giáo dục, công nghiệp, đầu tư, thương mại… của 208 quốc gia.

Năm 2007 nhà xuất bản The World Bank lần đầu tiên ấn hành cuốn atlas tổng hợp về phát triển toàn cầu ”Atlas of Global development”, cập nhật và tái bản năm năm 2009, năm 2011 [82], năm 2013. Nội dung gồm 7 phần chính, riêng về các trang bản đồ Dân cư thì gồm 11 trang, mô tả một số chỉ tiêu về dân cư của một số nước trên thế giới. Atlas quốc gia: Mỗi quốc gia đều xuất bản các cuốn atlas tổng hợp. Atlas Tây Ban Nha “Atlas Nacional de Espana” [85] chủ yếu thể hiện về chất lượng dân số.

Atlas Trung Quốc năm 2007 “Atlas of China” thể hiện bằng ngôn ngữ tiếng Anh [101]. Atlas Hàn Quốc “Atlas of Korea” năm 2000 cung cấp những bản đồ và dữ liệu khác nhau về bán đảo Triều Tiên [98]. Atlas Mỹ “The National atlas of the USA” được xuất bản năm 1970 thể hiện bao quát tất cả các mặt về tự nhiên, kinh tế, văn hóa xã hội của nước Mỹ những năm 1960 [103]. Atlas Bỉ “Atgemene atlas” ra đời từ năm 1949 [111] được trình bày bằng tiếng Hà Lan.

Atlas vùng: “Atlas de I'Asie orientale” được giới thiệu bằng tiếng Pháp và in tại Hàn Quốc [86] thể hiện nhiều khía cạnh kinh tế - xã hội của các nước Châu Á. 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] “Atlas of Hawaii” nội dung chủ yếu về môi trường tự nhiên, văn hóa, kinh tế của Hawaii [83]. Atlas tổng hợp “Western Australia” năm 1986 trình bày về nơi sinh sống, về con người và tài nguyên nói chung miền Tây nước Úc. “Commercial atlas & marketing guide” được xuất bản bởi Rand MC Nally từ năm 1993 đến năm 2010 [94].

“Strategic atlas” được tái bản 6 lần từ năm 1983 đến 1993, xuất bản ở New York, San Francisco, Tokyo chủ yếu miêu tả về vấn đề đô thị hóa trên thế giới [80]. “L'atlas Gesopolitique & Culturel” viết bằng tiếng Pháp [110] với nội dung chủ yếu về nhân khẩu học, thế giới chính trị, xã hội và văn hóa, kinh tế xã hội. Ngoài một số các atlas giấy chuyên về dân cư kể trên, đa số mỗi quốc gia, mỗi khu vực đều tự xây dựng cho mình các atlas điện tử tổng hợp với các lĩnh vực liên quan tới KTXH nói chung, dân cư chiếm một phần trong các atlas này. “World bank eAtlas of Global Development” thể hiện 175 chỉ tiêu về kinh tế, văn hóa, xã hội của hơn 200 quốc gia trên thế giới được tổng hợp trong 40 năm (1960-2010) [114].

Mỗi bản đồ thể hiện 1 chỉ tiêu, được chia nhỏ theo 25 chủ đề khác nhau cho phép hình dung và so sánh sự tiến bộ về những thách thức phát triển quan trọng nhất trên thế giới. Ngoài ra còn có nhiều các ứng dụng khác cũng liên quan tới dân cư như: Atlas Nông nghiệp & Phát triển nông thôn (Agriculture & Rural Development); Atlas Hiệu quả viện trợ (Aid Effectiveness); Thay đổi khí hậu (Climate Change), Nền kinh tế và sự tăng trưởng (Economy & Growth), Giáo dục (Education), Môi trường (Environment), Sức khỏe (Health), Cơ sở hạ tầng (Infrastructure), Nghèo (Poverty), Khu vực công (Public Sector), Phát triển xã hội (Social Development), Bảo vệ xã hội và Lao động (Social Protection & Labor), Phát triển đô thị (Urban Development). Các ứng dụng này chủ yếu đề cập tới vấn đề chất lượng dân số và nguồn lao động. “Eatlas du Valais” được xuất bản tại Thụy Sĩ, được viết bằng 3 thứ tiếng: Pháp, Anh, Đức được xây dựng năm 2011 [115].

“The Atlas of Canada” [117] là atlas quốc gia trên Internet của Canada. “Arizona Electronic Atlas” do trường Tổng hợp Arizona xây dựng và phát hành năm 2003 [127]. “National Atlas of USA” tổng hợp về tài nguyên, KTXH của nước Mỹ [116]. “SEDAC” (the Socioeconomic Data and Applications Center) - Trung tâm ứng dụng và phát triển dữ liệu KTXH tại Đại học Columbia [112] tập trung thể hiện các chủ đề khác nhau như nông nghiệp, khí hậu, cơ sở hạ tầng, sức khỏe, sử dụng đất, nước, đô thị… 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Các atlas điện tử này có cấu trúc hợp lý, nội dung phong phú, thiết kế thân thiện.

Đa số các atlas điện tử đều ứng dụng hệ thống GIS để thành lập bởi tính thuận tiện khi sử dụng, khả năng cập nhật và chiết xuất các bản đồ chuyên đề. Ở Việt Nam Bắt kịp xu hướng chung của thế giới, việc xây dựng các BĐS, xêri, atlas điện tử đã và đang được Nhà nước và các cấp chính quyền quan tâm và đầu tư phát triển. Ở nước ta hiện nay đã xuất hiện khá nhiều các công trình về xêri bản đồ, atlas điện tử chuyên về KTXH. Tuy nhiên xêri BĐS chuyên đề phục vụ cho mục đích dân cư được xây dựng với số lượng rất hạn chế.

Các atlas, tập bản đồ giấy nghiên cứu chuyên về dân cư đã xuất hiện từ lâu. Một số công trình tiêu biểu như “Tập bản đồ Kinh tế - Xã hội Việt Nam” là tập bản đồ tổng hợp, phản ảnh các thông tin về kinh tế - xã hội, đất nước, con người của Việt nam [46]. Đây là một bộ các bản đồ giới thiệu bao quát toàn diện các mặt của dân cư Việt Nam. Lần đầu tiên số liệu tổng điều tra dân số được trình bày dưới dạng bản đồ với mức độ phân tích theo không gian ở cấp độ cao: tất cả các bản đồ đều thể hiện các chỉ tiêu ở cấp xã.

Mức độ phân tích này cung cấp cho người đọc bức tranh chi tiết về mô hình không gian của dân số, giáo dục và điều kiện sống. Đề tài NCKH “Thành lập xêri bản đồ dân cư Việt Nam” [22] đã xây dựng 5 loại bản đồ về dân cư các vùng trong cả nước (Bản đồ phân bố dân cư, bản đồ thành phần dân tộc, bản đồ kết cấu giới tính và dân số, bản đồ biến động dân số, bản đồ dự báo dân số).