CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 1. TỔNG QUAN CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU 1. Các công trình nghiên cứu, thành lập bản đồ số, xêri, atlas điện tử về dân cư Bản đồ là công cụ hiển thị trực quan, đem lại hiệu quả cao trong nghiên cứu và đưa ra các phương án quản lý, quy hoạch phát triển, hoạch định chính sách phát triển nói chung, về dân số nói riêng. Do vậy, đã từ lâu bản đồ nói chung, BĐS về dân cư nói riêng đã được quan tâm nghiên cứu thành lập và ứng dụng.
Trên thế giới Với mục đích quản lý, quy hoạch và phát triển, hầu như tất cả các nước đều xây dựng cho mình các bản đồ, xêri bản đồ với các chuyên đề khác nhau, atlas tổng hợp, atlas chuyên đề phục vụ cho nhiều mục đích cụ thể khác nhau. Liên quan tới dân cư có thể kể tới một số các xêri bản đồ, atlas dưới đây. Xêri bản đồ, atlas chuyên về dân cư: Tác phẩm về dân cư có thể kể đến “Atlas of Australian resources” (Volume 2: Population) [96], quyển Atlas ra đời tại Úc từ năm 1980. Cuốn atlas này gồm 2 phần: phần mô tả, giới thiệu bằng lời một số đặc điểm về dân số của nước Úc và phần thứ hai là 5 trang bản đồ về dân số.
EAtlas với hàng chục các chủ đề có ứng dụng đa dạng. Nhờ dữ liệu tham khảo hoàn toàn miễn phí, được đăng tải trực tuyến trên mạng internet, eAtlas đã đáp ứng nhu cầu sử dụng của rất nhiều tổ chức và cá nhân trên phạm vi toàn cầu. Riêng về lĩnh vực dân cư có thể kể đến một số ứng dụng “InstantAtlas” xuất bản tại Anh [126]. Các dữ liệu được hiển thị trực tuyến, thường xuyên được cập nhật từ Văn phòng thống kê quốc gia, thể hiện đầy đủ về các mặt của dân số như các chỉ tiêu dân số cơ bản, hộ gia đình, tôn giáo, giới tính, trẻ em, sức khỏe dân cư… Ngân hàng thế giới (World Bank) đã xây dựng các atlas điện tử thân thiện (eAtlas - Electronic Atlas) có khả năng tương tác, cho phép người sử dụng lập bản đồ và đồ thị hàng chục chỉ số theo thời gian và theo các nước.
“World bank eAtlas of Gender” bàn về vấn đề bình đẳng giới trong bối cảnh phát triển của thế giới hiện nay với hàng chục chỉ số giới tính theo thời gian (1980-2011), bao gồm: giáo dục giới tính, tuổi thọ, lực lượng LĐ, sự bất bình đẳng trong giáo dục và trong các cơ hội kinh tế của trẻ em gái [113]. 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Xêri bản đồ, atlas tổng hợp: Vì dân cư là một trong các yếu tố quan trọng của lĩnh vực KTXH nên hầu hết các nước đều có các xêri bản đồ, atlas tổng hợp với một phần nội dung về dân cư trong đó. Có thể nêu khái quát dưới đây một số xêri, atlas tiêu biểu. Atlas thế giới: “Atlas of the World” được viết bằng tiếng Anh [97], xuất hiện lần đầu tiên năm 1993, tái bản lần thứ 20 năm 2013, tổng số 280 trang, số lượng bản đồ dân cư chiếm 1 trang duy nhất.
Cuốn “Geographycal atlas of the world” do giáo sư William R. Mead là chủ biên, xuất bản tại Trường Đại học London [90]. Phần dân số chiếm tỷ lệ rất ít trong atlas này, gồm 2 trang với 2 bản đồ nhưng thể hiện được khá nhiều chỉ tiêu trên cùng trang bản đồ. “The state of the world atlas” ra đời năm 1981 [87], đã tái bản lần thứ 9 năm 2013.
Atlas gồm 65 bản đồ với 7 trang bản đồ dân cư. “World atlas” xuất bản năm 2003 [95]. Atlas gồm các bản đồ với nội dung chủ yếu về các nguồn tài nguyên thế giới, hoạt động kinh tế, thương mại, lao động, xã hội, môi trường… Liên quan tới vấn đề dân cư chỉ có 1 trang bản đồ. “World bank atlas” đã ra đời từ rất lâu [106][107], gồm 81 trang, 25 chủ đề khác nhau, 9 loại bảng biểu dữ liệu liên quan tới các lĩnh vực: dân số, giáo dục, công nghiệp, đầu tư, thương mại… của 208 quốc gia.
Năm 2007 nhà xuất bản The World Bank lần đầu tiên ấn hành cuốn atlas tổng hợp về phát triển toàn cầu ”Atlas of Global development”, cập nhật và tái bản năm năm 2009, năm 2011 [82], năm 2013. Nội dung gồm 7 phần chính, riêng về các trang bản đồ Dân cư thì gồm 11 trang, mô tả một số chỉ tiêu về dân cư của một số nước trên thế giới. Atlas quốc gia: Mỗi quốc gia đều xuất bản các cuốn atlas tổng hợp. Atlas Tây Ban Nha “Atlas Nacional de Espana” [85] chủ yếu thể hiện về chất lượng dân số.
Atlas Trung Quốc năm 2007 “Atlas of China” thể hiện bằng ngôn ngữ tiếng Anh [101]. Atlas Hàn Quốc “Atlas of Korea” năm 2000 cung cấp những bản đồ và dữ liệu khác nhau về bán đảo Triều Tiên [98]. Atlas Mỹ “The National atlas of the USA” được xuất bản năm 1970 thể hiện bao quát tất cả các mặt về tự nhiên, kinh tế, văn hóa xã hội của nước Mỹ những năm 1960 [103]. Atlas Bỉ “Atgemene atlas” ra đời từ năm 1949 [111] được trình bày bằng tiếng Hà Lan.
Atlas vùng: “Atlas de I'Asie orientale” được giới thiệu bằng tiếng Pháp và in tại Hàn Quốc [86] thể hiện nhiều khía cạnh kinh tế - xã hội của các nước Châu Á. 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com “Atlas of Hawaii” nội dung chủ yếu về môi trường tự nhiên, văn hóa, kinh tế của Hawaii [83]. Atlas tổng hợp “Western Australia” năm 1986 trình bày về nơi sinh sống, về con người và tài nguyên nói chung miền Tây nước Úc. “Commercial atlas & marketing guide” được xuất bản bởi Rand MC Nally từ năm 1993 đến năm 2010 [94].
“Strategic atlas” được tái bản 6 lần từ năm 1983 đến 1993, xuất bản ở New York, San Francisco, Tokyo chủ yếu miêu tả về vấn đề đô thị hóa trên thế giới [80]. “L'atlas Gesopolitique & Culturel” viết bằng tiếng Pháp [110] với nội dung chủ yếu về nhân khẩu học, thế giới chính trị, xã hội và văn hóa, kinh tế xã hội. Ngoài một số các atlas giấy chuyên về dân cư kể trên, đa số mỗi quốc gia, mỗi khu vực đều tự xây dựng cho mình các atlas điện tử tổng hợp với các lĩnh vực liên quan tới KTXH nói chung, dân cư chiếm một phần trong các atlas này. “World bank eAtlas of Global Development” thể hiện 175 chỉ tiêu về kinh tế, văn hóa, xã hội của hơn 200 quốc gia trên thế giới được tổng hợp trong 40 năm (1960-2010) [114].
Mỗi bản đồ thể hiện 1 chỉ tiêu, được chia nhỏ theo 25 chủ đề khác nhau cho phép hình dung và so sánh sự tiến bộ về những thách thức phát triển quan trọng nhất trên thế giới. Ngoài ra còn có nhiều các ứng dụng khác cũng liên quan tới dân cư như: Atlas Nông nghiệp & Phát triển nông thôn (Agriculture & Rural Development); Atlas Hiệu quả viện trợ (Aid Effectiveness); Thay đổi khí hậu (Climate Change), Nền kinh tế và sự tăng trưởng (Economy & Growth), Giáo dục (Education), Môi trường (Environment), Sức khỏe (Health), Cơ sở hạ tầng (Infrastructure), Nghèo (Poverty), Khu vực công (Public Sector), Phát triển xã hội (Social Development), Bảo vệ xã hội và Lao động (Social Protection & Labor), Phát triển đô thị (Urban Development). Các ứng dụng này chủ yếu đề cập tới vấn đề chất lượng dân số và nguồn lao động. “Eatlas du Valais” được xuất bản tại Thụy Sĩ, được viết bằng 3 thứ tiếng: Pháp, Anh, Đức được xây dựng năm 2011 [115].
“The Atlas of Canada” [117] là atlas quốc gia trên Internet của Canada. “Arizona Electronic Atlas” do trường Tổng hợp Arizona xây dựng và phát hành năm 2003 [127]. “National Atlas of USA” tổng hợp về tài nguyên, KTXH của nước Mỹ [116]. “SEDAC” (the Socioeconomic Data and Applications Center) - Trung tâm ứng dụng và phát triển dữ liệu KTXH tại Đại học Columbia [112] tập trung thể hiện các chủ đề khác nhau như nông nghiệp, khí hậu, cơ sở hạ tầng, sức khỏe, sử dụng đất, nước, đô thị… 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Các atlas điện tử này có cấu trúc hợp lý, nội dung phong phú, thiết kế thân thiện.
Đa số các atlas điện tử đều ứng dụng hệ thống GIS để thành lập bởi tính thuận tiện khi sử dụng, khả năng cập nhật và chiết xuất các bản đồ chuyên đề. Ở Việt Nam Bắt kịp xu hướng chung của thế giới, việc xây dựng các BĐS, xêri, atlas điện tử đã và đang được Nhà nước và các cấp chính quyền quan tâm và đầu tư phát triển. Ở nước ta hiện nay đã xuất hiện khá nhiều các công trình về xêri bản đồ, atlas điện tử chuyên về KTXH. Tuy nhiên xêri BĐS chuyên đề phục vụ cho mục đích dân cư được xây dựng với số lượng rất hạn chế.
Các atlas, tập bản đồ giấy nghiên cứu chuyên về dân cư đã xuất hiện từ lâu. Một số công trình tiêu biểu như “Tập bản đồ Kinh tế - Xã hội Việt Nam” là tập bản đồ tổng hợp, phản ảnh các thông tin về kinh tế - xã hội, đất nước, con người của Việt nam [46]. Đây là một bộ các bản đồ giới thiệu bao quát toàn diện các mặt của dân cư Việt Nam. Lần đầu tiên số liệu tổng điều tra dân số được trình bày dưới dạng bản đồ với mức độ phân tích theo không gian ở cấp độ cao: tất cả các bản đồ đều thể hiện các chỉ tiêu ở cấp xã.
Mức độ phân tích này cung cấp cho người đọc bức tranh chi tiết về mô hình không gian của dân số, giáo dục và điều kiện sống. Đề tài NCKH “Thành lập xêri bản đồ dân cư Việt Nam” [22] đã xây dựng 5 loại bản đồ về dân cư các vùng trong cả nước (Bản đồ phân bố dân cư, bản đồ thành phần dân tộc, bản đồ kết cấu giới tính và dân số, bản đồ biến động dân số, bản đồ dự báo dân số).