Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ luật học với đề tài "Phòng ngừa các tội xâm phạm tính mạng, sức khỏe của con người từ thực tiễn tỉnh Bạc Liêu" được thực hiện bởi nghiên cứu sinh Trần Hà Bảo Khuyên tại Học viện Khoa học Xã hội thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam, dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS. Nguyễn Văn Huyên (Hà Nội, 2020). Công trình thuộc chuyên ngành Tội phạm học và phòng ngừa tội phạm, mã số đào tạo 9380105.

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Quyền sống và quyền được bảo hộ về tính mạng, sức khỏe là những quyền con người cơ bản, thiêng liêng nhất, được ghi nhận và bảo đảm trong Hiến pháp cùng hệ thống pháp luật hình sự Việt Nam. Nhóm tội phạm xâm phạm tính mạng, sức khỏe trực tiếp đe dọa các quyền thân thể căn bản, gây thiệt hại nghiêm trọng đến tính mạng, sức khỏe của công dân và tác động tiêu cực đến trật tự, an toàn xã hội.

Tỉnh Bạc Liêu thuộc bán đảo Cà Mau, vùng Đồng bằng sông Cửu Long, có diện tích tự nhiên 2.570 km², dân số khoảng 876.800 người với mật độ 355 người/km², gồm cộng đồng nhiều dân tộc cùng sinh sống (Kinh, Khmer, Hoa, Chăm). Quá trình phát triển kinh tế - xã hội bên cạnh các mặt tích cực còn kéo theo nhiều biến đổi phức tạp về trật tự xã hội, tình trạng phân hóa giàu nghèo, tệ nạn xã hội, dẫn đến tình hình tội phạm xâm phạm tính mạng, sức khỏe có những diễn biến đáng lưu ý. Dù đã có nhiều công trình nghiên cứu về phòng ngừa tội phạm nhân thân nói chung hoặc nghiên cứu tại một số tỉnh, thành phố khác, nhưng chưa có công trình khoa học nào nghiên cứu toàn diện, chuyên sâu và có hệ thống về phòng ngừa tình hình các tội xâm phạm tính mạng, sức khỏe của con người từ thực tiễn địa bàn tỉnh Bạc Liêu trong giai đoạn 2009 - 2019 (với 285 vụ án được ghi nhận).

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

Mục đích nghiên cứu của luận án là làm sáng tỏ cơ sở lý luận về phòng ngừa tình hình các tội xâm phạm tính mạng, sức khỏe của con người; phân tích, đánh giá thực trạng tình hình tội phạm và thực trạng hoạt động phòng ngừa nhóm tội phạm này tại tỉnh Bạc Liêu giai đoạn 2009 - 2019; từ đó đề xuất hệ thống giải pháp nâng cao hiệu quả phòng ngừa phù hợp với đặc điểm kinh tế, xã hội địa phương.

Luận án xác định 4 nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể:

  1. Tổng quan các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước liên quan đến đề tài, chỉ ra những vấn đề đã được giải quyết và các khoảng trống cần tiếp tục nghiên cứu.
  2. Bổ sung, hoàn thiện cơ sở lý luận về phòng ngừa tình hình các tội xâm phạm tính mạng, sức khỏe của con người (khái niệm, đặc điểm, nguyên tắc, nội dung, phân loại và chủ thể phòng ngừa).
  3. Đánh giá thực trạng tình hình tội phạm, các đặc điểm tội phạm học và thực trạng hoạt động phòng ngừa các tội xâm phạm tính mạng, sức khỏe tại Bạc Liêu giai đoạn 2009 - 2019; phân tích nguyên nhân, điều kiện làm phát sinh tội phạm cùng những hạn chế, bất cập trong công tác phòng ngừa.
  4. Dự báo tình hình tội phạm và xây dựng hệ thống giải pháp nhằm tăng cường hoạt động phòng ngừa các tội xâm phạm tính mạng, sức khỏe của con người tại tỉnh Bạc Liêu.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

  • Đối tượng nghiên cứu: Những vấn đề lý luận về phòng ngừa tội phạm và phòng ngừa các tội xâm phạm tính mạng, sức khỏe của con người; thực trạng tình hình tội phạm, đặc điểm tội phạm học và hoạt động phòng ngừa; các nguyên nhân, điều kiện của tội phạm; hệ thống giải pháp nâng cao hiệu quả phòng ngừa.
  • Phạm vi nội dung: Tiếp cận dưới góc độ Tội phạm học và phòng ngừa tội phạm đối với nhóm tội danh xâm phạm tính mạng, sức khỏe quy định tại Chương XIV Bộ luật Hình sự năm 2015.
  • Phạm vi không gian: Địa bàn tỉnh Bạc Liêu.
  • Phạm vi thời gian: Khảo sát và phân tích dữ liệu thực tiễn trong giai đoạn 11 năm, từ năm 2009 đến hết năm 2019.
Tiêu chí Thông tin xác lập của luận án
Cơ quan đào tạo Học viện Khoa học Xã hội - Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam
Chuyên ngành Tội phạm học và phòng ngừa tội phạm (Mã số: 9380105)
Tác giả & Cán bộ hướng dẫn NCS. Trần Hà Bảo Khuyên; PGS.TS. Nguyễn Văn Huyên
Thời gian bảo vệ Năm 2020
Địa bàn khảo sát Tỉnh Bạc Liêu (Diện tích: 2.570 km²; Dân số: 876.800 người; Dân tộc: Kinh, Hoa, Khmer, Chăm)
Khung thời gian nghiên cứu 2009 - 2019 (Tổng số 285 vụ án xâm phạm tính mạng, sức khỏe)

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Tác giả đã hệ thống hóa và phân tích các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước thành các nhóm nội dung chính:

Các công trình nghiên cứu ở nước ngoài

  • Về mặt lý luận tội phạm học và phòng ngừa: G.Xe-Tra-Rop (1975) trong Nghiên cứu và phòng ngừa các tội xâm phạm thân thể (Viện Công tố Liên Xô) phân tích mối quan hệ giữa trình độ văn hóa thấp, tình trạng nghiện rượu và hành vi phạm tội bạo lực; Tim Newburn (1998) trong Criminology (Vương quốc Anh) khảo sát các trường phái tội phạm học, cơ chế hành vi và các cấp độ can thiệp phòng ngừa; V.Kudriavtsev (1987) với Nguyên nhân và biện pháp phòng ngừa tội phạm (Nxb Công an nhân dân) làm rõ cơ chế hành vi phạm tội xã hội chủ nghĩa và các giải pháp triệt tiêu nguyên nhân phạm tội; G.M. Minkovskij với Cơ sở lý luận của việc phòng ngừa tội phạm (Nxb Moskva) phân loại chủ thể, nội dung và cơ sở kinh tế - xã hội của phòng ngừa; Don C. Gibbons (2006) trong sách chuyên khảo tội phạm học tại Hoa Kỳ làm rõ bản chất hành vi lệch chuẩn và phản ứng xã hội.
  • Về thực trạng và chiến lược phòng ngừa: John Graham (1997) trong Chiến lược phòng ngừa tội phạm tại Châu Âu và Bắc Mỹ (HEUNI, Helsinki) phân định 3 nhóm giải pháp lớn: phòng ngừa dựa vào cộng đồng, phòng ngừa xã hội và phòng ngừa tình huống nhằm loại bỏ cơ hội phạm tội.

Các công trình nghiên cứu trong nước

  • Giáo trình và tài liệu lý luận chung: Giáo trình Tội phạm học của Trường Đại học Luật Hà Nội (Võ Khánh Vinh, Ngô Ngọc Thủy, Lý Gia Quyền, 1998; Lê Thị Sơn, 2015), Giáo trình Tội phạm học của Học viện Khoa học Xã hội (Võ Khánh Vinh, 2011), Giáo trình Tội phạm học của Nxb CAND (Nguyễn Văn Cảnh, 2011); Đào Trí Úc (1986) với Những vấn đề lý luận cơ bản về tội phạm trong Luật Hình sự Việt Nam; bộ sách 3 tập của Nguyễn Xuân Yêm và Nguyễn Minh Đức (2013) gồm Tội phạm học Đại Cương, Tội phạm học chuyên ngành, và Chương trình Quốc gia phòng, chống tội phạm của Chính phủ; các công trình chuyên khảo của Nguyễn Xuân Yêm (2001, 2005, 2011); công trình của Nguyễn Viết Lãm (2014) về xã hội hóa công tác phòng chống tội phạm.
  • Các bài viết chuyên sâu trên tạp chí khoa học: Trịnh Tiến Việt (2008) về khái niệm và các nguyên tắc cơ bản trong phòng ngừa tội phạm; Phạm Văn Tỉnh (2009) về hệ thống phòng ngừa; Nguyễn Ngọc Hòa (2007) về các nhóm giải pháp phòng ngừa; Lê Cảm (2008) về chính sách phòng ngừa tội phạm trong xây dựng nhà nước pháp quyền; Đinh Văn Quế (2004) về trách nhiệm bồi thường thiệt hại; Nguyễn Văn Dãn (2006) về phân biệt các tội xâm phạm tính mạng, sức khỏe; Hoàng Thị Bích Ngà (2006) về nâng cao tri thức pháp luật.
  • Các công trình nghiên cứu trực tiếp về nhóm tội phạm xâm phạm tính mạng, sức khỏe: Đinh Văn Quế (1997), Trần Văn Luyện (2000), Bùi Văn Thịnh (2007, 2011), Đặng Văn Tảo (2015), Nguyễn Hữu Cầu (2002), Phạm Hồng Cử (2005), Trần Sơn Đạt và Trần Vĩ (2005), Chu Biên Quyền (2002), Lưu Hồng Quý (2014); cùng các luận văn thạc sĩ nghiên cứu tình hình tội phạm này tại quận Lê Chân - Hải Phòng (Phạm Văn Trường, 2014), Hưng Yên (Nguyễn Thị Thu Hằng, 2014), TP. Hồ Chí Minh (Nguyễn Thị Huệ, 2014), Đà Nẵng (Trần Đăng Quang, 2014).

Khoảng trống nghiên cứu mà luận án giải quyết

Hầu hết các công trình trước đây tập trung nghiên cứu lý luận chung, nghiên cứu hoạt động phòng ngừa dưới góc độ của một lực lượng chuyên biệt (Cảnh sát nhân dân, Cảnh sát điều tra trật tự xã hội, Cảnh sát quản lý hành chính) hoặc tiếp cận trên địa bàn các đô thị lớn và các tỉnh phía Bắc. Chưa có công trình nào nghiên cứu một cách hệ thống, đa ngành về phòng ngừa tình hình các tội xâm phạm tính mạng, sức khỏe của con người gắn liền với các đặc thù kinh tế, xã hội, văn hóa và thành phần cư dân đa dân tộc tại tỉnh Bạc Liêu trong giai đoạn 2009 - 2019.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết và khung phân tích

Luận án vận dụng hệ thống lý luận của chủ nghĩa Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh về nhà nước và pháp luật, quan điểm của Đảng và Nhà nước Việt Nam về công tác đấu tranh phòng chống tội phạm trong thời kỳ đổi mới và xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa (Nghị quyết số 08/NQ-TW, Nghị quyết số 49/NQ-TW của Bộ Chính trị).

Khung phân tích của luận án dựa trên các lý thuyết nền tảng của Tội phạm học Việt Nam và quốc tế:

  • Khái niệm tình hình tội phạm và cơ chế hành vi phạm tội cá nhân.
  • Lý thuyết về nguyên nhân và điều kiện của tình hình tội phạm (bao gồm các yếu tố kinh tế, xã hội, quản lý nhà nước, lối sống và nhận thức pháp luật của cá nhân).
  • Lý thuyết phòng ngừa tội phạm đa tầng nấc: kết hợp giữa phòng ngừa chung (phòng ngừa xã hội) và phòng ngừa chuyên biệt (phòng ngừa nghiệp vụ, phòng ngừa cá biệt).
  • Khung pháp lý: Hiến pháp năm 1992 (Điều 71), Hiến pháp năm 2013 (Điều 19, Điều 20), Bộ luật Hình sự năm 1999 (sửa đổi, bổ sung năm 2009), Bộ luật Hình sự năm 2015 (Chương XIV), Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015 (các Điều 9, 10, 11).

Phương pháp nghiên cứu

Luận án sử dụng phương pháp luận duy vật biện chứng và duy vật lịch sử, kết hợp với các phương pháp nghiên cứu cụ thể của khoa học xã hội và tội phạm học:

  • Phương pháp phân tích và tổng hợp lý thuyết: Hệ thống hóa các quan điểm, khái niệm, phạm trù tội phạm học và phòng ngừa tội phạm từ các giáo trình, sách chuyên khảo và văn bản pháp luật.
  • Phương pháp thống kê xã hội học: Thu thập, xử lý, phân loại và phân tích số liệu thực tế về các vụ án xâm phạm tính mạng, sức khỏe của con người từ báo cáo của các cơ quan tư pháp và cơ quan quản lý nhà nước tại tỉnh Bạc Liêu (Tòa án nhân dân, Viện kiểm sát nhân dân, Công an, Ủy ban nhân dân các cấp) trong giai đoạn 2009 - 2019.
  • Phương pháp so sánh pháp luật: Đối chiếu các quy định của Bộ luật Hình sự năm 1999 và Bộ luật Hình sự năm 2015 về nhóm tội xâm phạm tính mạng, sức khỏe để làm rõ sự hoàn thiện của chính sách hình sự.
  • Phương pháp nghiên cứu điển hình / phân tích hồ sơ vụ án: Khảo sát các vụ án cụ thể xảy ra trên địa bàn để nhận diện nguyên nhân, điều kiện, phương thức thực hiện hành vi và đặc điểm nhân thân người phạm tội.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu

Chương này dành cho việc rà soát toàn diện các công trình nghiên cứu có liên quan đến đề tài ở cả trong nước và quốc tế. Tác giả phân chia tình hình nghiên cứu thành 3 mảng lớn: lý luận về phòng ngừa tội phạm, thực trạng phòng ngừa nhóm tội xâm phạm tính mạng, sức khỏe, và các giải pháp nâng cao hiệu quả phòng ngừa.

Tác giả xác định các câu hỏi nghiên cứu:

  • Câu hỏi tổng quát: Lý luận về phòng ngừa tội phạm và thực tiễn hoạt động phòng ngừa các tội xâm phạm tính mạng, sức khỏe tại Bạc Liêu đặt ra những yêu cầu gì nhằm kiềm chế, làm giảm loại tội phạm này?
  • Các câu hỏi cụ thể:
    1. Cơ sở lý luận về phòng ngừa các tội xâm phạm tính mạng, sức khỏe bao gồm những nội dung, nguyên tắc và chủ thể nào?
    2. Thực trạng tình hình tội phạm và hoạt động phòng ngừa tại tỉnh Bạc Liêu giai đoạn 2009 - 2019 diễn ra như thế nào, có những ưu điểm và hạn chế gì, nguyên nhân từ đâu?
    3. Xu hướng biến động của tội phạm trong thời gian tới ra sao và cần những giải pháp nào để nâng cao hiệu quả phòng ngừa tại địa phương?

Đồng thời, chương này thiết lập các giả thuyết nghiên cứu: tình hình tội phạm xâm phạm tính mạng, sức khỏe tại Bạc Liêu diễn biến phức tạp do công tác phòng ngừa còn bộc lộ hạn chế; việc hoàn thiện cơ sở lý luận kết hợp với nắm vững đặc thù địa phương sẽ cho phép xây dựng hệ thống giải pháp đồng bộ nhằm kiểm soát và giảm thiểu loại tội phạm này.

Chương 2: Những vấn đề lý luận về phòng ngừa tình hình các tội xâm phạm tính mạng, sức khỏe của con người

Chương 2 xây dựng hệ thống lý luận nền tảng cho toàn bộ luận án, tập trung vào các nội dung:

  • Khái niệm và đặc điểm pháp lý: Phân tích các quy định tại Chương XIV Bộ luật Hình sự năm 2015 (gồm 33 điều, từ Điều 123 đến Điều 155, trong đó có 4 tội danh mới được bổ sung so với Bộ luật Hình sự năm 1999: Điều 124, Điều 147, Điều 152, Điều 154). Khách thể của nhóm tội này là quyền sống, quyền được bảo hộ về tính mạng, sức khỏe của con người theo Hiến pháp. Mặt khách quan thể hiện qua hành vi hành động hoặc không hành động xâm hại thể chất, gây thương tích, tổn hại sức khỏe hoặc tước đoạt tính mạng người khác.
  • Khái niệm phòng ngừa: Xác định phòng ngừa tình hình các tội xâm phạm tính mạng, sức khỏe là hoạt động của cơ quan nhà nước, tổ chức xã hội và công dân áp dụng các biện pháp hướng đến triệt tiêu nguyên nhân, điều kiện phạm tội nhằm ngăn chặn, hạn chế, làm giảm và tiến tới loại trừ loại tội phạm này.
  • Phân loại phòng ngừa:
    • Phòng ngừa chung (phòng ngừa xã hội): Áp dụng trên bình diện toàn xã hội thông qua phát triển kinh tế, ổn định đời sống, nâng cao dân trí, giáo dục đạo đức và hoàn thiện hệ thống pháp luật.
    • Phòng ngừa chuyên biệt (phòng ngừa nghiệp vụ / cá biệt): Tác động trực tiếp vào các nhóm đối tượng có nguy cơ cao (người có tiền án, tiền sự, nghiện ma túy, cờ bạc, có mâu thuẫn gay gắt trong nội bộ nhân dân) và các khu vực, địa bàn trọng điểm.
  • Hệ thống 6 nguyên tắc phòng ngừa:
    1. Nguyên tắc pháp chế: Mọi hoạt động phòng ngừa phải dựa trên cơ sở pháp luật, đúng thẩm quyền và trình tự quy định.
    2. Nguyên tắc nhân đạo: Tôn trọng nhân phẩm, bảo đảm quyền lợi chính đáng của mọi công dân, hướng đến cải tạo, giáo dục người lầm lỗi.
    3. Nguyên tắc dân chủ: Phát huy quyền làm chủ và sự tham gia tích cực của quần chúng nhân dân trong phong trào toàn dân bảo vệ an ninh Tổ quốc.
    4. Nguyên tắc phối hợp chặt chẽ giữa các chủ thể: Kết hợp đồng bộ giữa cơ quan công an, viện kiểm sát, tòa án, chính quyền địa phương, các tổ chức chính trị - xã hội và nhân dân.
    5. Nguyên tắc tôn trọng và bảo vệ quyền con người: Bảo đảm tuyệt đối các quyền tự do thân thể, quyền được bảo hộ tính mạng, sức khỏe đã được Hiến pháp và pháp luật tố tụng hình sự quy định (Điều 9, 10, 11 Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015).
    6. Nguyên tắc khoa học và sáng tạo: Ứng dụng các thành tựu khoa học, công nghệ và linh hoạt vận dụng các biện pháp phù hợp với từng hoàn cảnh, địa bàn cụ thể.
  • Chủ thể phòng ngừa: Hệ thống các cơ quan quyền lực nhà nước, cơ quan hành chính nhà nước, cơ quan tiến hành tố tụng, các tổ chức xã hội, đoàn thể quần chúng và công dân.

Chương 3: Thực trạng phòng ngừa tình hình các tội xâm phạm tính mạng, sức khỏe của con người tại tỉnh Bạc Liêu

Chương 3 tập trung phân tích thực tiễn tại địa bàn nghiên cứu trong giai đoạn 2009 - 2019:

  • Đặc điểm địa bàn tác động đến tình hình tội phạm: Phân tích các yếu tố vị trí địa lý vùng ven biển Tây Nam, địa bàn nông thôn xen lẫn đô thị, đặc điểm sinh kế ngư nghiệp, nông nghiệp, sự phân hóa mức sống và tập quán sinh hoạt của cộng đồng đa dân tộc (Kinh, Khmer, Hoa, Chăm).
  • Thực trạng và đặc điểm tội phạm học: Khảo sát toàn diện 285 vụ án xâm phạm tính mạng, sức khỏe xảy ra trên địa bàn trong 11 năm. Phân tích cơ cấu tội danh (tội giết người, tội cố ý gây thương tích, các tội xâm phạm sức khỏe khác), động cơ, mục đích phạm tội (chủ yếu bắt nguồn từ mâu thuẫn bột phát trong sinh hoạt, mâu thuẫn tranh chấp đất đai, vay mượn tiền bạc, sử dụng rượu bia quá mức, tệ nạn xã hội).
  • Đặc điểm nhân thân người phạm tội: Đa số người phạm tội có trình độ văn hóa thấp, nghề nghiệp không ổn định hoặc lao động tự do, một bộ phận nằm trong độ tuổi thanh thiếu niên, có lối sống lệch chuẩn hoặc chịu tác động tiêu cực của các văn hóa phẩm bạo lực.
  • Đánh giá hoạt động phòng ngừa: Phân tích kết quả triển khai công tác tuyên truyền giáo dục pháp luật, quản lý hành chính về an ninh trật tự, công tác hòa giải ở cơ sở và hoạt động điều tra, truy tố, xét xử của các cơ quan tư pháp tỉnh Bạc Liêu. Chỉ rõ những mặt đạt được cùng các tồn tại như: công tác nắm tình hình mâu thuẫn trong nhân dân chưa kịp thời; hoạt động phối hợp giữa các ban, ngành còn thiếu đồng bộ; công tác quản lý các đối tượng có nguy cơ cao chưa chặt chẽ.

Chương 4: Giải pháp tăng cường phòng ngừa tình hình các tội xâm phạm tính mạng, sức khỏe của con người tại tỉnh Bạc Liêu

Trên cơ sở dự báo diễn biến kinh tế - xã hội và xu hướng vận động của tình hình tội phạm tại Bạc Liêu, Chương 4 xây dựng hệ thống giải pháp phòng ngừa mang tính đồng bộ:

  • Nhóm giải pháp phòng ngừa xã hội:
    • Phát triển kinh tế địa phương, nâng cao đời sống vật chất và tinh thần cho nhân dân, đặc biệt là vùng đồng bào dân tộc thiểu số và vùng ven biển.
    • Đổi mới nội dung và phương thức tuyên truyền, giáo dục pháp luật; nâng cao nhận thức về quyền con người và ý thức tôn trọng pháp luật trong cộng đồng cư dân.
    • Củng cố và nâng cao chất lượng hoạt động của các tổ chức hòa giải ở cơ sở nhằm phát hiện, giải quyết triệt để các mâu thuẫn, tranh chấp nội bộ ngay từ khi mới phát sinh.
  • Nhóm giải pháp phòng ngừa nghiệp vụ của các cơ quan chuyên trách:
    • Tăng cường công tác quản lý cư trú, quản lý ngành nghề kinh doanh có điều kiện và kiểm soát chặt chẽ vũ khí, hung khí tự chế, vật liệu nổ.
    • Nâng cao hiệu quả công tác quản lý, giáo dục đối tượng tại địa bàn cơ sở, đặc biệt là nhóm đối tượng có tiền án, tiền sự, nghiện ma túy hoặc thường xuyên có hành vi côn đồ, bạo lực.
    • Đẩy mạnh công tác phối hợp liên ngành giữa Công an, Viện kiểm sát, Tòa án trong việc điều tra, truy tố, xét xử nghiêm minh, kịp thời các vụ án trọng điểm nhằm răn đe, giáo dục chung.
  • Nhóm giải pháp về tổ chức, cán bộ và cơ sở vật chất:
    • Đào tạo, bồi dưỡng nâng cao trình độ chuyên môn, nghiệp vụ, kiến thức tội phạm học cho đội ngũ cán bộ làm công tác phòng chống tội phạm tại địa phương.
    • Tăng cường đầu tư trang thiết bị, phương tiện kỹ thuật và nguồn lực tài chính phục vụ công tác tuần tra, kiểm soát và xử lý tội phạm.

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt lý luận

  • Bổ sung và làm sâu sắc thêm hệ thống lý luận tội phạm học về phòng ngừa các tội xâm phạm tính mạng, sức khỏe của con người trong bối cảnh thi hành Hiến pháp năm 2013 và Bộ luật Hình sự năm 2015.
  • Làm rõ cấu trúc, nội dung, phạm vi tác động của 6 nguyên tắc cơ bản trong hoạt động phòng ngừa nhóm tội này; phân định mối quan hệ biện chứng giữa phòng ngừa xã hội và phòng ngừa chuyên biệt.
  • Khái quát hóa vai trò, trách nhiệm và cơ chế phối hợp của các chủ thể tham gia hoạt động phòng ngừa tội phạm ở cấp độ địa phương.

Đóng góp về mặt thực tiễn

  • Đưa ra bức tranh toàn diện, có căn cứ khoa học và số liệu thực tế về thực trạng tình hình các tội xâm phạm tính mạng, sức khỏe tại tỉnh Bạc Liêu qua 11 năm (2009 - 2019).
  • Nhận diện chính xác các nguyên nhân, điều kiện phát sinh tội phạm xuất phát từ đặc điểm địa lý, thành phần cư dân đa dân tộc, trình độ văn hóa và mức sống tại địa bàn Bạc Liêu.
  • Xây dựng hệ thống giải pháp tăng cường phòng ngừa có tính khả thi, phù hợp với điều kiện thực tế của địa phương, phục vụ trực tiếp cho cấp ủy, chính quyền và các cơ quan tư pháp tỉnh Bạc Liêu trong hoạch định chính sách phòng chống tội phạm.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

  • Hạn chế: Luận án tập trung khảo sát dữ liệu thực tiễn trên địa bàn một tỉnh thuộc vùng Đồng bằng sông Cửu Long (Bạc Liêu) trong giai đoạn 2009 - 2019, do đó một số phân tích mang tính đặc thù địa phương, chưa bao quát hết các biến số tại các vùng đô thị lớn hay các vùng miền khác trên cả nước.
  • Hướng nghiên cứu tiếp:
    • Tiếp tục theo dõi, đánh giá sự biến động của nhóm tội xâm phạm tính mạng, sức khỏe tại Bạc Liêu và khu vực Tây Nam Bộ trong các giai đoạn tiếp theo dưới tác động của công nghệ số và sự dịch chuyển dân cư.
    • Nghiên cứu so sánh thực trạng phòng ngừa nhóm tội này giữa các tỉnh có chung đặc điểm địa bàn đa dân tộc trong khu vực Đồng bằng sông Cửu Long.

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo có giá trị chuyên môn đối với nhiều nhóm đối tượng:

  • Nghiên cứu sinh, học viên cao học và sinh viên luật: Tham khảo khung lý luận tội phạm học về phòng ngừa tội phạm nhân thân, phương pháp thu thập, phân tích số liệu hình sự cấp tỉnh và kỹ thuật phân loại nhóm tội danh theo Chương XIV Bộ luật Hình sự năm 2015.
  • Giảng viên và cán bộ nghiên cứu: Sử dụng làm tài liệu giảng dạy, nghiên cứu chuyên đề về Tội phạm học, Phòng ngừa tội phạm và Luật Hình sự tại các cơ sở đào tạo luật.
  • Cơ quan tư pháp và cơ quan quản lý nhà nước tỉnh Bạc Liêu: Tham khảo các phân tích nguyên nhân, điều kiện và hệ thống giải pháp để áp dụng vào thực tiễn chỉ đạo, quản lý trật tự xã hội và tổ chức các đợt cao điểm phòng chống tội phạm trên địa bàn.

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án nghiên cứu nhóm tội phạm nào và căn cứ trên khung pháp lý nào?

Luận án nghiên cứu nhóm tội xâm phạm tính mạng, sức khỏe của con người, được quy định cụ thể tại Chương XIV của Bộ luật Hình sự năm 2015 (gồm 33 điều, từ Điều 123 đến Điều 155), trên cơ sở đối chiếu với Hiến pháp năm 2013 (Điều 19, Điều 20) và Bộ luật Hình sự năm 1999 sửa đổi, bổ sung năm 2009.

2. Phạm vi khảo sát thực tiễn của luận án diễn ra ở đâu và trong khoảng thời gian nào?

Luận án khảo sát toàn diện thực tiễn tại địa bàn tỉnh Bạc Liêu (diện tích 2.570 km², dân số khoảng 876.800 người với các dân tộc Kinh, Hoa, Khmer, Chăm) trong giai đoạn 11 năm, từ năm 2009 đến hết năm 2019, với tổng số 285 vụ án được tổng hợp và phân tích.

3. Tác giả luận án xác định những nguyên tắc cơ bản nào trong phòng ngừa tội phạm xâm phạm tính mạng, sức khỏe?

Luận án xác lập 6 nguyên tắc cơ bản:

  1. Nguyên tắc pháp chế;
  2. Nguyên tắc nhân đạo;
  3. Nguyên tắc dân chủ;
  4. Nguyên tắc phối hợp chặt chẽ giữa các chủ thể;
  5. Nguyên tắc tôn trọng, bảo vệ quyền con người;
  6. Nguyên tắc khoa học và sáng tạo.

4. Hệ thống giải pháp phòng ngừa của luận án gồm những nhóm nội dung chính nào?

Luận án đề xuất hệ thống giải pháp toàn diện gồm:

  • Nhóm giải pháp phòng ngừa xã hội (phát triển kinh tế, nâng cao đời sống, đổi mới giáo dục pháp luật, củng cố công tác hòa giải ở cơ sở);
  • Nhóm giải pháp phòng ngừa nghiệp vụ (quản lý cư trú, kiểm soát vũ khí, quản lý đối tượng trọng điểm, phối hợp điều tra - truy tố - xét xử);
  • Nhóm giải pháp về tổ chức, bồi dưỡng cán bộ và đầu tư nguồn lực cơ sở vật chất cho các lực lượng phòng chống tội phạm.

Kết luận

Luận án tiến sĩ luật học của tác giả Trần Hà Bảo Khuyên là công trình nghiên cứu chuyên sâu thuộc chuyên ngành Tội phạm học và phòng ngừa tội phạm, giải quyết đồng bộ cả phương diện lý luận và thực tiễn đối với nhóm tội xâm phạm tính mạng, sức khỏe con người. Thông qua việc phân tích thực trạng 285 vụ án tại tỉnh Bạc Liêu giai đoạn 2009 - 2019, luận án đã làm sáng tỏ các đặc điểm tội phạm học, nguyên nhân, điều kiện phạm tội gắn liền với đặc thù kinh tế - xã hội địa phương. Hệ thống giải pháp được đề xuất trong luận án có cơ sở khoa học vững chắc, đóng góp thiết thực cho công tác hoàn thiện lý luận và nâng cao hiệu quả phòng ngừa tội phạm tại tỉnh Bạc Liêu trong thực tiễn.