CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VỀ PHÒNG NGỪA HÀNH VI HUNG TÍNH CHO HỌC SINH LỚP 10 TRƯỜNG THPT THÔNG QUA GIÁO DỤC KĨ NĂNG SỐNG 1. Tổng quan về về phòng ngừa hành vi hung tính Trên thế giới, hành vi hung tính và hành vi hung tính ở trẻ em và thanh thiếu niên là vấn đề đã và đang thu hút nhiều công trình nghiên cứu với quy mô khác nhau, cả trên bình diện lý luận lẫn thực tiễn. Tuy nhiên, những công trình nghiên cứu về phòng ngừa hành vi hung tính ở học sinh trung học phổ thông thực sự chưa nhiều. Các công trình nghiên cứu nước ngoài Bên cạnh việc tìm hiểu nguyên nhân, biểu hiện của hành vi hung tính bằng các công cụ khác nhau, một vấn đề cũng được nhiều nhà nghiên cứu quan tâm, đó là tìm ra các biện pháp phòng ngừa nhằm giảm thiểu hành vi hung tính.
Baron đã tiến hành thực nghiệm để chứng minh rằng hành vi hung tính sẽ giảm xuống khi trạng thái cá nhân không căng thẳng. Nghiên cứu bổ sung khác của Norma Feshbach và Seymour Feshbach (1981) khẳng định rằng sự cảm thông xung khắc với hành vi hung tính [5]. Kết quả của các thực nghiệm mở ra hướng tác động đến hành vi hung tính, đó là làm cho trạng thái tâm lý của cá nhân thoải mái, giáo dục sự cảm thông, đồng cảm với người khác. Đối với học sinh trung học phổ thông nói riêng và học sinh nói chung, gần một nửa thời gian hàng ngày các em diễn ra tại trường.
Nhà trường, giáo viên và bạn học có ảnh hưởng lớn đến tâm lý của trẻ, trong đó có hành vi hung tính. Do đó, đã có nhiều nhà nghiên cứu đề xuất các biện pháp, mô hình can thiệp phòng ngừa từ phía nhà trường đối với hành vi này. Một chương trình dựa vào trường học để giảm thiểu hành vi hung tính có tên là Making Choices (Fraser, Nash, Galinsky và Darwin, 2001). Chương trình được thiết kế gồm 31 bài học để dạy cho trẻ cách giải quyết các vấn đề xã hội và nâng cao các mối quan hệ.
Đã có nhiều nghiên cứu chỉ ra rằng chương trình Making Choices có hiệu quả trong việc giảm sự hung tính công khai. Đây cũng là chương trình phòng ngừa hành vi hung tính có hiệu quả. Chương 7 trình này có thể thích nghi cho trẻ từ trước tiểu học đến trung học cơ sở [dẫn theo 41]. Năm 2013, Pamela Orpinas và Arthur M.
Horne đã nghiên cứu Phương pháp tiếp cận tập trung vào giáo viên thông qua chương trình GREAT (Guiding Responsibility and Expectations for Adolescents for Today and Tomorrow) nhằm ngăn ngừa và giảm thiểu HVHT ở học sinh. Trên thực tế, giáo viên ít được đào tạo để hỗ trợ các vấn đề khó khăn tâm lý của học sinh. Chương trình được xây dựng dựa trên cách tiếp cận Nhận thức – xã hội. Mục tiêu của chương trình nhằm: 1) Nâng cao nhận thức của giáo viên về HVHT, hình thức, hậu quả, ảnh hưởng của mội trường học đường đến HVHT của trẻ; 2) Phát triển các chiến lược ngăn ngừa HVHT; 3) Nâng cao kỹ năng quản lý của giáo viên để giải quyết HVHT; 4) Nâng cao kỹ năng để giúp học sinh là mục tiêu của HVHT.
Phương pháp giảm thiểu HVHT dựa vào giáo viên có nhiều ưu điểm, tuy nhiên sẽ khó triển khai đồng bộ trên diện rộng do các yếu tố liên quan đến kinh tế, văn hoá xã hội và chương trình giáo dục của nhà trường [40]. Gia đình là môi trường xã hội đầu tiên mà trẻ tham gia và có ảnh hưởng lớn đến sự hình thành và phát triển tâm lý của đứa trẻ đó. Do vậy, việc giảm thiểu HVHT của trẻ cần có sự tham gia của gia đình. Mô hình GREAT như đã trình bày ở trên không chỉ được triển khai ở trường học mà còn được triển khai tại gia đình.
Chương trình được thiết kế gồm 15 buổi học, mỗi buổi 2 tiếng về các nội dung như: quy tắc và vai trò của gia đình, sự hợp tác giữa gia đình và nhà trường, giao tiếp trong và ngoài gia đình, quản lý cảm xúc và sự tức giận, chọn bạn, tìm sự hỗ trợ và kết nối với cộng đồng. Tất cả những người chăm sóc trẻ trong gia đình đều có thể tham gia [25]. Trong nghiên cứu của mình, Patterson đã đưa ra phương pháp tiếp cận làm việc với toàn bộ gia đình để can thiệp hành vi hung tính ở trẻ. Phương pháp này yêu cầu phải quan sát sự tương tác và sự khuyến khích tiêu cực lẫn nhau giữa các thành viên trong gia đình, từ đó mô tả bản chất của vấn đề cho bố mẹ và dạy họ những kỹ năng quản lý ứng xử của con cái.
Những kỹ năng, cách thức mà Patterson đề xuất gồm: không nhượng bộ trước ứng xử bạo lực của con, không được sử dụng bạo lực 8 để đáp lại khi con sử dụng bạo lực, kiểm soát bạo lực của con bằng cách ngừng đấu, xác định những hành vi khiêu khích nhất của con và xây dựng hệ thống quy tắc thưởng – phạt đối với những hành vi đó; luôn khuyến khích khi con có những ứng xử hợp quy tắc bằng các tình cảm yêu thương [3tr505]. Mikayo Ando và cộng sự (2007) đã nghiên cứu hiệu quả của chương trình tâm lý giáo dục nhằm can thiệp HVHT ở trẻ đầu tuổi dậy thì tại Nhật Bản. Mục tiêu của chương trình nhằm đào tạo, trang bị kỹ năng và năng lực xã hội để giải quyết vấn đề, đặc biệt là giải quyết xung đột. Chương trình bao gồm bốn bài học được điều chỉnh để phù hợp với thực tế giáo dục của Nhật Bản.
Mỗi một buổi học diễn ra 50 phút trong bốn tuần liên tục. Buổi 1: trẻ xác định mục tiêu của khoá học, nhận diện các hành vi tích cực và tiêu cực. Buổi 2: Trẻ học cách giải quyết các xung đột bằng việc sử dụng thích hợp các kỹ năng giao tiếp. Buổi 3: Trẻ được tăng cường các kỹ năng giải quyết xung đột và chống lại áp lực của bạn bè.
Buổi 4: Trẻ tìm hiều về cơ chế và cách quản lý căng thẳng, nâng cao năng lực tự chủ và ứng phó với những đau khổ. Kết quả nghiên cứu cho thấy hiệu quả bước đầu của chương trình trong việc tác động làm giảm HVHT ở trẻ [36]. Việc can thiệp đối với trẻ hung tính, đặc biệt là những trẻ hung tính mang tính bệnh lý cần có sự tham gia của các nhà trị liệu tâm lý. Froeschle và Mark Riney đã nghiên cứu hiệu quả của phương pháp trị liệu nghệ thuật Adlerian đối với trẻ có HVHT.
Trị liệu Adlerian sử dụng các kỹ thuật ám thị, khuyến khích, quan tâm, đương đầu, hoàn thành bài tập về nhà … [28]. Paul (2013) đã tìm hiểu việc ứng dụng liệu pháp Nhận thức – hành vi nhằm can thiệp đối với trẻ có HVHT. Liệu pháp này được tiến hành trong mười buổi với những nội dung khác nhau. Trong buổi đầu tiên, trẻ sẽ được giáo dục tâm lý về HVHT, lý do phải điều trị hành vi này.
Buổi hai: trẻ được dạy về những dấu hiệu để dừng lại và suy nghĩ về hậu quả của sự hung tính. Buổi ba: trẻ nhận diện các dấu hung tính của cơ thể cả ở bên trong và bên ngoài, trẻ được dạy các liệu pháp thư giãn. Buổi 4: trẻ tìm hiểu về mối liên hệ giữa suy nghĩ, cảm xúc và HVHT, đồng thời xác định các vấn đề, mô tả nó và đưa ra các giải pháp khác nhau có thể có. Buổi 5: trẻ sẽ phân tích và lựa chọn giải pháp cho HVHT của mình.
Buổi 6: Trẻ 9 đánh giá kết quả khi thực hiện giải pháp. Buổi 7: Trẻ được tiếp cận và thực hành một số kỹ năng xã hội nhằm giảm thiểu HVHT. Buổi 8: liên quan đến việc tăng kỹ năng quyết đoán trong việc lựa chọn giải pháp giải quyết vấn đề mà không làm tổn thương người khác. Buổi 9: Trẻ được trang bị thêm các kỹ năng xã hội để giải quyết xung đột, đặc biệt là với người lớn.
Buổi cuối cùng: tổng kết các kỹ năng đã học và phản hồi về quá trình điều trị. Trong quá trình trị liệu, trẻ phải làm các bài tập về nhà và được học những kỹ năng để quản lý sự tức giận, để thư giãn. Việc can thiệp có sự phối hợp của phụ huynh. Những số liệu nghiên cứu thực nghiệm cho thấy liệu pháp này có thể giảm thiểu HVHT của trẻ [34].
Các công trình nghiên cứu ở Việt Nam Tác giả Bahr Weiss, Đặng Hoàng Minh và cộng sự đã công bố thích nghi văn hoá Chương trình Chăm sóc sức khoẻ tâm thần dựa vào trường học (RECAP) vào Việt Nam với tên là “Nối kết”. Đây là một chương trình can thiệp dựa vào trường học nhằm hỗ trợ những trẻ gặp khó khăn đồng thời cả vấn đề hành vi và cảm xúc, ở mức độ nhẹ và trung bình. Mục tiêu của chương trình nhằm hỗ trợ giáo viên nâng cao kỹ năng của họ trong việc giúp học sinh sử dụng kĩ năng xã hội phù hợp, quản lý hành vi, giúp học sinh học cách thương lượng để giải quyết các mẫu thuẫn với bạn cùng lứa, học cách thương lượng và tôn trọng người lớn khi có bất đồng xảy ra … [9]. Tác giả Đinh Thị Kim Thoa (2002) cho rằng đồng cảm là một biện pháp quan trọng để có thể giải quyết xung đột ở trẻ mẫu giáo.
Từ đó, tác giả đề ra các biện pháp nhằm giúp trẻ biết đặt mình vào vị trí của người khác, biết cảm thông và chia sẻ để giải quyết xung đột một cách hiệu quả, hạn chế các hành vi có thể làm tổn thương người khác [dẫn theo 8]. Tác giả Knud S Larsen và Lê Văn Hảo (2010) đã đề cập đến một số biện pháp để giảm thiểu hành vi hung tính, bao gồm sử dụng hình phạt nhẹ kết hợp tham vấn, sử dụng quá trình thấu cảm, tự làm phân tán hoặc sao nhãng để kiềm chế sự ấm ức nhằm phòng ngừa hành vi hung tính, biết đối đầu với ấm ức và xin lỗi, rèn luyện phát triển các kỹ năng giao tiếp, nâng cao kỹ năng thương thuyết thoả hiệp. 10 Tác giả Nguyễn Thị Minh Hằng (2012) đã đưa ra quy trình can thiệp đối với trẻ có hành vi hung tính gồm hai bước: làm việc với cha mẹ và giáo viên; tiến hành trị liệu cho trẻ hung tính. Trong đó, tác giả cho rằng phương pháp trị liệu nhận thức – hành vi, trị liệu bằng trò chơi và huấn luyện các kỹ năng kiểm soát cảm xúc là phương pháp có hiệu quả nhất để loại bỏ hành vi hung tính [7] .