CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ RỬA TIỀN VÀ PHÒNG, CHỐNG RỬA TIỀN QUA HỆ THỐNG NGÂN HÀNG. Tổng quan về rửa tiền. Khái niệm về rửa tiền. Ở Châu Mỹ Latinh vào khoảng năm 1935, đã xuất hiện loại tội phạm mới, mà theo tiếng Tây Ban Nha gọi là “blanqueo” được dịch ra tiếng anh là “whitening” (tẩy trắng).
Đây là hành vi nhằm chuyển tiền và tài sản bất hợp pháp thành tiền và tài sản hợp pháp. Loại tội phạm này thường xảy ra trong các lĩnh vực ngân hàng, thuế, hải quan và được các nhà làm luật gọi là “tẩy trắng các đồng tiền bẩn thỉu” Về sau loại tội phạm này đã xuất hiện ở nhiều nước và được gọi bằng nhiều tên gọi khác nhau trong các ngôn ngữ như: “riciclaggio” (tiếng Italia, dịch ra là “tái chế lại”), “blanchiment de fonds” (tiếng Pháp, dịch ra là “tẩy trắng đồng tiền”). Đến năm 1970, loại tội phạm này xuất hiện tại Mỹ và được gọi là “money laundering” (tẩy rửa tiền). Có thể nói, định nghĩa có tính pháp lý đầu tiên về rửa tiền được nhắc đến trong một văn bản pháp lý mang tính chất quốc tế là Công Ước Viên năm 1988.
Theo đó, rửa tiền là “hành vi chuyển đổi hoặc chuyển giao tài sản khi biết rằng tài sản đó có được từ buôn bán ma tuý hoặc từ việc tham gia vào hoạt động phạm tội, với mục đích che dấu nguồn gốc tài sản hoặc giúp người nào đó liên quan đến tội phạm hoặc hành vi phạm tội để né tránh trách nhiệm pháp lý từ các hành vi của mình; hành vi che dấu hoặc ngụy trang hình thái tự nhiên, nguồn gốc, địa điểm, việc định đoạt, chuyển nhượng quyền sở hữu tài sản hoặc các quyền liên quan đến tài sản mà biết rõ là tài sản do phạm tội buôn bán ma tuý mà có; hành vi mua, tàng LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 7 trữ hoặc sử dụng tài sản khi biết rõ tài sản do phạm tội mà có”[1 ] Tuy nhiên, định nghĩa về rửa tiền được nhiều quốc gia đồng thuận nhất, đó là định nghĩa rửa tiền theo Công ước Palermo (2000), rửa tiền được quy định là hành vi: “(i) Chuyển đổi hay chuyển nhượng tài sản, cho dù biết đó là tài sản do phạm tội mà có, nhằm che dấu hoặc ngụy trang nguồn gốc bất hợp pháp của tài sản đó hoặc nhằm giúp đỡ bất kỳ ai có liên quan đến việc thực hiện tội phạm gốc để lẩn tránh trách nhiệm pháp lý do hành vi của người này mang lại; (ii) Che dấu hoặc ngụy trang bản chất thực sự, nguồn gốc, địa điểm sự chuyển nhượng, sự vận chuyển hoặc sở hữu hoặc các quyền liên quan đến tài sản, dù biết tài sản đó do phạm tội mà có; (iii) Nhận, sở hữu hoặc sử dụng tài sản, mà tại thời điểm nhận đã biết rằng tài sản đó do phạm tội mà có; (iv) Tham gia, phối hợp hoặc có âm mưu thực hiện hành vi, cố gắng thực hiện hành vi hay giúp sức, xúi giục, tạo điều kiện thuận lợi và lập kế hoạch để thực hiện bất kỳ một tội phạm nào tương ứng với quy định tại điều này khi biết rõ là tài sản do phạm tội buôn bán ma tuý mà có”[2 ]. Theo Lực lượng đặc nhiệm tài chính (FATF) thì: “rửa tiền là việc xử lý thu nhập có được do phạm tội mà có nhằm che đậy nguồn gốc bất hợp pháp của chúng”[ 3 ]. Theo Nghị định số 74/2005/NĐ-CP ngày 07/06/2005 của Chính phủ về phòng, chống rửa tiền thì: “rửa tiền là hành vi của cá nhân, tổ chức tìm cách hợp pháp hóa tiền, tài sản do phạm tội mà có thông qua các hoạt động: (i) tham gia trực tiếp hoặc gián tiếp vào một giao dịch liên quan đến tiền, tài sản do phạm tội mà có; (ii) thu nhận, chiếm dữ, chuyển dịch, chuyển đổi, chuyển nhượng, vận chuyển, sử dụng, vận chuyển qua biên giới tiền, tài sản do phạm tội mà có; (iii) đầu tư vào một dự án, một công trình, góp vốn vào một doanh nghiệp hoặc tìm 1 UN (1988), Convention Against Illicit Traffic In Narcotic Drugs And Psychotropic Substances, p. 2 UN (2000), Convention Against Transnational Organized Crime, Palermo.
3 FATF, What is Money Laundering?, http://www.org/document/29/0,3343,en_32250379_32235720 _33659613_1_1_1_1,00.html LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 8 cách khác che đậy, ngụy trang hoặc cản trở việc xác minh nguồn gốc, bản chất thật sự hoặc vị trí, quá trình di chuyển hoặc quyền sở hữu đối với tiền, tài sản do phạm tội mà có”. Tuy nhiên theo tác giả thì “rửa tiền là hành vi nhằm chuyển những tài sản dễ bị nhận biết là có nguồn gốc bất hợp pháp thành những tài sản khó bị nhận biết là có nguồn gốc bất hợp pháp” 1. Tác động của việc rửa tiền đối với nền kinh tế xã hội. Rửa tiền gây ra những hậu quả kinh tế và xã hội nghiêm trọng cho các nước đang phát triển đặc biệt là những nước có hệ thống tài chính yếu kém.
Mặc dù không thể lượng hóa hết tác động của việc rửa tiền, nhưng chúng ta có thể liệt kê tương đối đầy đủ những tác động của rửa tiền đối với nền kinh tế như sau: Làm mất sự kiểm soát các chính sách kinh tế Tại một số nước mới nổi hay đang trong quá trình chuyển đổi, những khoản tiền bất hợp pháp này làm cho ngân khố của chính phủ nhỏ lại do bị thất thoát từ nguồn thu thuế. Kết quả là chính phủ rơi vào tình trạng mất kiểm soát các chính sách kinh tế. Làm suy yếu khu vực kinh tế tư nhân. Bọn tội phạm rửa tiền sử dụng những công ty ngụy trang để trộn lẫn những khoản tiền bất hợp pháp với những khoản tiền hợp pháp.
Với những khoản tiền bất hợp pháp, công ty ngụy trang có thể đưa ra những sản phẩm với giá thấp hơn giá thành sản xuất. Điều này làm cho những doanh nghiệp hợp pháp rất khó khăn trong việc cạnh tranh với công ty ngụy trang, và có thể dẫn đến phá sản. Lũng đoạn hệ thống tài chính. Hoạt động rửa tiền gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến sự phát triển của các ngành kinh tế tài chính vì hai lý do: (i) hoạt động rửa tiền làm gia tăng các hành vi gian lận của các nhân viên trong định chế tài chính phục vụ cho mục đích rửa tiền của bọn tội phạm.
Hành vi thông đồng tiếp tay cho hoạt động rửa tiền của LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 9 nhân viên cũng là yếu tố đầu tiên của chu trình rửa tiền qua hệ thống ngân hàng; (ii) ở các nước đang phát triển, uy tín của định chế tài chính tác động tới tâm lý khách hàng, đến lượt nó tác động trở lại tới sự phát triển và lớn mạnh của định chế tài chính đó. Nguy hại đến nền kinh tế vĩ mô. Trong một nghiên cứu, tổ chức tư vấn dịch vụ John Walker đã sử dụng mô hình I-O để phân tích những kịch bản của tác động rửa tiền. Trong một kịch bản trung hòa nhất cho thấy tác động như sau: 1 tỷ USD rửa tiền làm giảm đi 1,13 tỷ USD giá trị sản lượng, 609 ngàn USD thu nhập và 25 việc làm[ 4 ].
Bóp méo hoạt động ngoại thương. Hoạt động rửa tiền có liên hệ mật thiết tới việc làm biến tướng các hoạt động xuất nhập khẩu của một quốc gia. Trong lĩnh vực này, bọn tội phạm thường sử dụng các khoản tiền bất hợp pháp đã được tẩy rửa để nhập khẩu các mặt hàng sang trọng, đắt tiền, những mặt hàng này không hề sinh lợi cho nền kinh tế hay tạo ra công ăn việc làm cho người dân thậm chí trong một số trường hợp còn tạo ra một số cơn sụt giá giả tạo, điều đó dẫn đến lợi nhuận của các doanh nghiệp sản xuất trong nước bị giảm sút. Ngăn cản hội nhập quốc tế Trong bối cảnh hội nhập, nhiều vấn đề đã trở thành thách thức toàn cầu như bảo vệ môi trường, cân bằng sinh thái, phòng, chống dịch bệnh, chống khủng bố, chống tội phạm có tổ chức, bảo vệ sở hữu trí tuệ, trong đó có đấu tranh phòng, chống rửa tiền luôn được quan tâm hàng đầu.
Tiêu chí để đánh giá một quốc gia tích cực đấu tranh chống rửa tiền là quốc gia đó phải: (i) Công 4 TS. Nguyễn Trọng Hoài, Nguyễn Hoài Bảo (2005), “Rửa tiền trở ngại cho phát triển kinh tế”, Tạp chí kinh tế phát triển, (số 186), TPHCM. LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com 10 nhận và tham gia ký kết các công ước quốc tế về phòng, chống rửa tiền; (ii) Có hệ thống pháp luật về phòng, chống rửa tiền được xây dựng trên cơ sở 40+9 khuyến nghị của FATF; (iii) Có tổ chức chuyên trách về đấu tranh phòng, chống rửa tiền và tổ chức tốt cuộc đấu tranh này. Nếu không có những điều kiện trên và để cho hoạt động rửa tiền phát triển thì quốc gia đó không phải là một đối tác tin cậy và không thể tham gia thị trường tài chính thế giới một cách toàn diện.
Bên cạnh những tác động tiêu cực, thì rửa tiền cũng có những tác động tích cực đối với nền kinh tế như: cơ sở vật chất ở nước nhận đầu tư được cải thiện, tạo ra nhiều công ăn việc làm hơn, thu hút đầu tư nước ngoài nhiều hơn … Tóm lại, những tích cực của rửa tiền mang lại là nhất thời, nhưng các tác hại của nó gây ra là lâu dài. Do vậy, hoạt động chống tội phạm rửa tiền là một hoạt động rất cần nhận được sự quan tâm của các nước trên thế giới. Nguyên nhân và điều kiện phát triển nạn rửa tiền trên thế giới. Nhu cầu hợp pháp hóa các tài sản bất hợp pháp.
Theo các chuyên gia IMF, nhu cầu tẩy rửa tiền hàng năm trên thế giới khoảng 1040 tỷ USD đến 2600 tỷ USD, và con số này tăng khoảng 5% qua các năm. Để xóa bỏ mọi dấu vết của tài sản bất hợp pháp, bọn tội phạm thường dấu biệt danh tính của mình, tìm cách đầu tư vào các dự án hợp pháp và cố gắng thu hồi trong thời gian nhanh nhất số tiền đầu tư đó. Sự khiếm khuyết, chưa hoàn thiện của hệ thống pháp luật Ngày 20/12/1988, lần đầu tiên tội phạm rửa tiền được định nghĩa trong Công ước Viên của Liên Hiệp Quốc. Đến tháng 7/1989 nhóm hành động tài chính (GAFI) được thành lập với sự tham gia của 130 chuyên gia đến từ 15 quốc gia, và nhóm này đã đưa ra 14 nghị quyết về phòng, chống lạm dụng hệ thống ngân hàng vào mục đích bất hợp pháp, củng cố hệ thống hình sự của các nước thành viên và phát triển hợp tác quốc tế.
Ở góc độ quốc gia, mãi đến cuối những năm 80 và 90, hầu hết các quốc LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.
