Chương 1: Cơ sở lý luận và kinh nghiệm thực tiễn về công tác phòng chống lạm dụng quỹ BHXH. Chương 2: Thực trạng lạm dụng quỹ bảo hiểm xã hội và công tác phòng chống lạm dụng quỹ bảo hiểm xã hội trên địa bàn huyện Hướng Hóa, tỉnh Quảng Trị. Chương 3: Phương hướng và giải pháp hoàn thiện công tác phòng chống lạm dụng quỹ bảo hiểm xã hội trên địa bàn huyện Hướng Hóa, tỉnh Quảng Trị. 13 Chƣơng 1 CƠ SỞ KHOA HỌC VỀ CÔNG TÁC PHÒNG, CHỐNG LẠM DỤNG QUỸ BẢO HIỂM XÃ HỘI 1.
Lý luận về lạm dụng quỹ Bảo hiểm xã hội 1. Quỹ Bảo hiểm xã hội 1. Khái niệm và nguồn hình thành quỹ Bảo hiểm xã hội Quỹ Bảo hiểm xã hội là quỹ tài chính độc lập với ngân sách nhà nước, được hình thành từ đóng góp của người lao động, người sử dụng lao động và có sự hỗ trợ của Nhà nước.2] Quỹ BHXH được hình thành chủ yếu là từ các nguồn sau: Người sử dụng lao động, người lao động, Nhà nước đóng và hỗ trợ thêm. - Người sử dụng lao động: Sự đóng góp này không những thể hiện trách nhiệm của người SDLĐ đối với người lao động, đồng thời còn thể hiện lợi ích của người SDLĐ bởi đóng góp một phần BHXH cho người lao động, người sử dụng lao động sẽ tránh được thiệt hại kinh tế do phải chi ra một khoản tiền lớn khi có rủi ro xảy ra đối với người lao động của mình và cũng giảm bớt được những tranh chấp.
Thông thường phần đóng góp này được xác định dựa trên quỹ tiền lương của đơn vị và doanh nghiệp. - Người lao động: Hệ thống BHXH ở các nước trên thế giới chủ yếu vẫn thực hiện trên nguyên tắc có đóng, có hưởng vì vậy người lao động đóng góp cho quỹ mới được hưởng các chế độ BHXH. Thông qua hoạt động này, người lao động đã dàn trải rủi ro theo thời gian, khoản đóng góp vào quỹ BHXH chính là khoản để dành dụm, tiết kiệm cho thời gian về sau bằng cách là hưởng lương hưu hoặc được hưởng trợ cấp BHXH khi gặp rủi ro xảy ra. - Nhà nước đóng và hỗ trợ thêm: 14 Thứ nhất, Quỹ BHXH được Nhà nước bảo hộ và đóng góp khi bị thâm hụt không đủ khả năng để chi trả cho các chế độ xã hội, nhằm mục đích đảm bảo cho các hoạt động xã hội diễn ra được đều đặn, ổn định.
Nguồn thu từ sự hỗ trợ ngân sách Nhà nước đôi khi là khá lớn, sự hỗ trợ này rất cần thiết và quan trọng. Thứ hai, là phần tăng thêm từ tiền sinh lời của hoạt động đầu tư từ quỹ BHXH. Hoạt động đầu tư từ quỹ BHXH phải bảo đảm an toàn, hiệu quả và thu hồi được vốn đầu tư; các hình thức đầu tư như: mua trái phiếu Chính phủ, gửi tiền, mua trái phiếu, kỳ phiếu, chứng chỉ tiền gửi tại các ngân hàng thương mại có chất lượng hoạt động tốt theo xếp loại tín nhiệm của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam, cho ngân sách nhà nước vay.Chính phủ quy định chi tiết về các hình thức đầu tư này. Thứ ba, là khoản tiền nộp phạt từ các đơn vị sử dụng lao động vi phạm quy định về thực hiện chính sách, pháp luật BHXH và các nguồn thu hợp pháp khác.
Các loại quỹ Bảo hiểm xã hội Theo quy định của chính sách BHXH thì quỹ BHXH gồm có: Quỹ BHXH bắt buộc, Quỹ BHXH tự nguyện và Quỹ bảo hiểm thất nghiệp. Trong 03 loại quỹ này thì cấp huyện chỉ được phân cấp quản lý 02 loại quỹ đó là: quỹ BHXH bắt buộc và quỹ BHXH tự nguyện. Quỹ bảo hiểm xã hội bắt buộc Bảo hiểm xã hội bắt buộc là loại hình bảo hiểm xã hội do Nhà nước tổ chức mà người lao động và người sử dụng lao động phải tham gia.2] Quỹ BHXH bắt buộc được chia ra thành các quỹ thành phần gồm: Quỹ ốm đau, thai sản; Quỹ tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp; Quỹ hưu trí tử tuất. Quỹ BHXH bắt buộc được hình thành từ nguồn đóng vào quỹ theo quy định từ năm 1995 trở đi để chi trả cho người hưởng các chế độ từ năm 1995 trở đi 15 (những người hưởng lương hưu, trợ cấp BHXH trước năm 1995 do Ngân sách Nhà nước chi trả).
- Quỹ ốm đau, thai sản: Đây là quỹ ngắn hạn, sử dụng số thu trong năm để chi trả trợ cấp trong năm với mức đóng cho quỹ này theo quy định là 3% tổng quỹ tiền lương. - Quỹ tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp: Quỹ này được quy định mức đóng hiện nay là 0,5% tổng quỹ tiền lương để chi trả trợ cấp hàng tháng và các khoản trợ cấp một lần. - Quỹ hưu trí, tử tuất: Đây là quỹ thành phần chính của Quỹ BHXH và là quỹ dài hạn để chi trả lương hưu, trợ cấp hàng tháng và chi trả các khoản trợ cấp một lần với mức đóng cho quỹ này theo quy định hiện nay là 22% tổng quỹ tiền lương. Quỹ bảo hiểm xã hội tự nguyện Bảo hiểm xã hội tự nguyện là loại hình bảo hiểm xã hội do Nhà nước tổ chức mà người tham gia được lựa chọn mức đóng, phương thức đóng phù hợp với thu nhập của mình và Nhà nước có chính sách hỗ trợ tiền đóng bảo hiểm xã hội để người tham gia hưởng chế độ hưu trí và tử tuất.2] Do mới bắt đầu thực hiện từ năm 2008, trong khi quy định sau 20 năm đóng BHXH mới đủ điều kiện hưởng lương hưu nên trong những năm đầu chủ yếu thu BHXH vào quỹ, các khoản chi từ quỹ này đang còn ít.
Đặc điểm của quỹ bảo hiểm xã hội Quỹ bảo hiểm xã hội mang đầy đủ những đặc trưng cơ bản nhất của một quỹ, ngoài ra do đặc thù của BHXH mà quỹ BHXH có những đặc điểm riêng sau đây: - Thứ nhất, quỹ BHXH là quỹ an toàn về tài chính. Nghĩa là, phải có một sự cân đối giữa nguồn vào và nguồn ra của quỹ BHXH. Chức năng của bảo hiểm xã hội nói chung và bảo hiểm xã hội cấp 16 huyện nói riêng là đảm bảo an toàn về thu nhập cho người lao động và để thực hiện chức năng này, đến lượt nó, BHXH phải tự bảo vệ mình trước nguy cơ mất an toàn về tài chính. Để tạo sự an toàn này, về nguyên tắc tổng số tiền hình thành nên quỹ phải bằng tổ số tiền chi ra từ quỹ.
Tuy nhiên, không phải cứ đồng tiền nào vào quỹ là được dùng để chi trả ngay (nếu vậy đã không tồn tại cái gọi là quỹ BHXH) mà phải sau một khoảng thời gian nhất định, đôi khi tương đối dài (như đối với chế độ hưu trí) số tiền ấy mới được chi ra, cùng thời gian ấy đồng tiền luôn biến động và có thể bị giảm giá trị do lạm phát, điều này đặt ra yêu cầu quỹ BHXH cấp huyện không chỉ phải bảo đảm về mặt số lượng mà còn phải bảo toàn về mặt giá trị. - Thứ hai, quỹ BHXH mang tính tích lũy. Quỹ BHXH nói chung và quỹ BHXH cấp huyện nói riêng là "của để dành" của người lao động phòng khi ốm đau, tai nạn hoặc tuổi già.đó là công sức đóng góp và tích luỹ lại trong suốt quá trình lao động. Trong quỹ BHXH luôn tồn tại một lượng tiền tạm thời nhàn rỗi ở một thời điểm hiện tại để chi trả trong tương lai, khi người lao động có đủ các điều kiện cần thiết để được hưởng trợ cấp…Số lượng tiền trong quỹ được tăng lên bởi sự đóng góp đều đặn của các bên tham gia và thực hiện các biện pháp tăng trưởng quỹ.
- Thứ ba, quỹ bảo hiểm xã hội vừa mang tính hoàn trả vừa mang tính không hoàn trả. Tính chất không hoàn trả được thể hiện ở chỗ, mục đích của việc thiết lập quỹ BHXH là để chi trả trợ cấp cho người lao động khi họ không may gặp các rủi ro dẫn đến mất hay giảm thu nhập. Do đó, người lao động là đối tượng tham gia đóng góp và đồng thời họ cũng là đối tượng được nhận trợ cấp được chi trả từ quỹ BHXH. Tuy nhiên, thời gian, chế độ và mức trợ cấp của mỗi người sẽ khác nhau, điều đó phụ thuộc vào những rủi ro mà họ gặp phải cũng như mức độ đóng góp và thời gian tham gia BHXH của họ.
17 Tính không hoàn trả được thể hiện ở chỗ, mặc dù nguyên tắc của BHXH là có đóng - có hưởng, đóng ít - hưởng ít, đóng nhiều - hưởng nhiều nhưng như vậy không có nghĩa là những người đóng góp như nhau sẽ chắc chắn được hưởng một khoản trợ cấp như nhau. Trong thực tế, cùng tham gia BHXH nhưng có người được hưởng nhiều lần, có người được hưởng ít lần (như trợ cấp ốm đau), thậm chí không được hưởng (chế độ thai sản). Vai trò quỹ bảo hiểm xã hội Trong nền kinh tế thị trường, việc tạo lập quỹ BHXH có vai trò rất to lớn và được thể hiện ở các mặt: - Về chính trị - xã hội: việc hình thành quỹ BHXH cấp huyện tạo ra hệ thống an toàn xã hội, khi người lao động không ốm đau, hết tuổi lao động,… nếu không có nguồn tài chính đảm bảo cho họ thì việc mất thu nhập có thể đưa họ tới con đường tệ nạn xã hội. Tệ nạn đó là nguyên nhân làm cho xã hội mất ổn định về kinh tế, rối ren về chính trị và làm suy yếu đất nước.
Nếu có quỹ BHXH chi trả cho họ khi họ gặp rủi ro để duy trì cuộc sống thì những hiện tượng tiêu cực trong xã hội sẽ được hạn chế. Trên góc độ đó có thể nói rằng, thông qua việc tạo lập, phân phối và sử dụng quỹ BHXH cấp huyện đã góp phần tạo lập hệ thống an toàn chính trị - xã hội, giữ vững trật tự an ninh xã hội trên địa bàn huyện. - Về kinh tế: quỹ BHXH là một quỹ tài chính độc lập ngoài ngân sách nhà nước (NSNN) cấp huyện do các bên tham gia bảo hiểm đóng góp nhằm phân phối lại theo Luật định cho mọi thành viên khi bị ngừng hoặc giảm thu nhập tạm thời hoặc vĩnh viễn. Thông qua quá trình phân phối lại quỹ BHXH đã góp phần đảm bảo an toàn kinh tế cho người được bảo hiểm trước những biến cố rủi ro.
Mặt khác, với chức năng phân phối lại theo nguyên tắc “số đông bù số ít”, BHXH góp phần ổn định và thúc đẩy sản xuất phát triển, khuyến khích động viên người lao động yên tâm làm việc.