Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ BẢO HIỂM XÃ HỘI VÀ QUẢN LÝ QUỸ BẢO HIỂM XÃ HỘI CẤP QUẬN (HUYỆN). Khái niệm, bản chất, vai trò của Bảo hiểm xã hội và quỹ Bảo hiểm xã hội. Khái niệm, bản chất, vai trò của Bảo hiểm xã hội. Bảo hiểm xã hội (BHXH) ra đời vào những năm giữa thế kỷ 19, khi nền công nghiệp và kinh tế hàng hóa đã bắt đầu phát triển mạnh mẽ ở các nước Châu Âu.
Có thể nói, Bảo hiểm xã hội là một trong những loại hình bảo hiểm ra đời khá sớm và đến nay đã được thực hiện ở tất cả các nước trên thế giới. Trong cuộc sống hàng ngày, con người không thể tránh khỏi những rủi ro như: ốm đau, bệnh tật, tai nạn lao động, thất nghiệp… Trong những trường hợp đó nếu không có thu nhập, người lao động có thể không đủ khả năng tự phục vụ bản thân mình. Để giảm bớt và vượt qua những khó khăn, con người cần có những biện pháp phòng ngừa. Và Bảo hiểm xã hội ra đời với bản chất là bảo hiểm cho thu nhập của những người tham gia Bảo hiểm xã hội đã tạo niềm tin cho người lao động, giúp họ yên tâm sản xuất, góp phần ổn định thu nhập cho bản thân và đóng góp vào sự phát triển kinh tế - xã hội của đất nước.
Bảo hiểm nói chung hay Bảo hiểm xã hội nói riêng đều mang lại những lợi ích kinh tế - xã hội thiết thực. Trước hết bảo hiểm góp phần ổn định tài chính cho người tham gia trước tổn thất do rủi ro gây ra, đề phòng và hạn chế tổn thất giúp cho cuộc sống của con người an toàn hơn, xã hội trật tự hơn, làm giảm bớt nỗi lo cho mỗi cá nhân, mỗi doanh nghiệp, góp phần ổn định chi tiêu ngân sách nhà nướ. Từ sự cần thiết về BHXH người ta đã đưa ra nhiều định nghĩa khác nhau về BHXH cho đến nay vẫn chưa có một định nghĩa thống nhất mà chủ yếu theo quan niệm của từng nước. Tuy vậy về cơ bản, khái niệm BHXH được hiểu là sự đảm bảo thay thế hoặc bù đắp một phần thu nhập cho người lao động khi họ bị mất hoặc giảm khoản thu nhập từ nghề nghiệp do bị mất hoặc giảm khả năng lao động hoặc 11 mất việc làm, do những rủi ro xã hội thông qua việc hình thành, sử dụng một quỹ tài chính do sự đóng góp của các bên tham gia BHXH và các nguồn thu nhập hợp pháp khác, nhằm góp phần đảm bảo an toàn đời sống của người lao động và gia đình họ, đồng thời góp phần đảm bảo an toàn xã hội.
Theo tổ chức lao động thế giới ILO: “An sinh xã hội (ASXH) là sự bảo vệ của xã hội đối với các thành viên của mình thông qua một loạt biện pháp công cộng, nhằm chống lại những khó khăn về kinh tế và xã hội do bị ngừng hoặc giảm thu nhập, gây ra bởi ốm đau, thai sản, tai nạn lao động, thất nghiệp, thương tật, tuổi già và chết; đồng thời, đảm bảo các chăm sóc y tế và trợ cấp cho các gia đình đông con”. Theo từ điển Bách khoa Việt Nam thì: “BHXH là sự bảo đảm, thay thế hoặc bù đắp một phần thu nhập cho người lao động khi họ mất hoặc giảm thu nhập do bị ốm đau, thai sản, tai nạn lao động và bệnh nghề nghiệp, tàn tật thất nghiệp, tuổi già, tử tuất, dựa trên cơ sở một quỹ tài chính do sự đóng góp của các bên tham gia BHXH, có sự bảo hộ của Nhà nước theo pháp luật, nhằm bảo đảm, an toàn đời sống cho người lao động và gia đình họ, đồng thời góp phần bảo đảm an toàn xã hội”. Theo Luật BHXH số 58/2014/QH13: “Bảo hiểm xã hội là sự bảo đảm thay thế hoặc bù đắp một phần thu nhập của người lao động khi họ bị giảm hoặc mất thu nhập do ốm đau, thai sản, tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp, hết tuổi lao động hoặc chết, trên cơ sở đóng vào quỹ bảo hiểm xã hội”. Quan điểm của Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội cho rằng: “BHXH là sự bảo đảm thay thế hoặc bù đắp một phần thu nhập đối với người lao động khi họ gặp phải những biến cố làm giảm hoặc mất khả năng lao động hoặc mất việc làm, bằng cách hình thành và sử dụng một quỹ tài chính tập trung do sự đóng góp của người sử dụng lao động và gia đình họ, góp phần bảo đảm an toàn xã hội”.
12 BHXH Việt Nam đưa ra quan niệm: “BHXH là sự bảo vệ của xã hội đối với người lao động thông qua việc huy động các nguồn đóng góp để trợ cấp cho họ, nhằm khắc phục những khó khăn về kinh tế và xã hội do bị ngừng hoặc bị giảm thu nhập gây ra bởi ốm đau, thai sản, tai nạn, thất nghiệp, mất khả năng lao động, tuổi già và chết; đồng thời, bảo đảm chăm sóc y tế và trợ cấp cho các thân nhân trong gia đình người lao động, để góp phần ổn định cuộc sống của bản thân người lao động và gia đình họ, góp phần an toàn xã hội”. Ở góc độ tài chính, BHXH được định nghĩa là quá trình thành lập và sử dụng quỹ tiền tệ dự phòng của cộng đồng những người lao động, có sự bảo trợ của Nhà nước, để san sẻ rủ ro, đảm bảo thu nhập cho họ và gia đình trong những trường hợp cần thiết theo quy định của pháp luật. Chung quy lại BHXH mang tính xã hội, không vì mục đích lợi nhuận, có sự bảo hộ của Nhà nước nhằm đảm bảo thay thế hoặc bù đắp một phần thu nhập của người lao động khi họ bị giảm hoặc mất thu nhập do ốm đau, thai sản, tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp, thất nghiệp, hết tuổi lao động hoặc chết trên cơ sở đóng vào quỹ BHXH có sự bảo hộ của Nhà nước theo pháp luật, nhằm bảo đảm an toàn đời sống cho người lao động và gia đình họ, đồng thời góp phần bảo đảm an toàn xã hội. Từ các quan điểm trên, tôi xin đưa ra khái niệm theo quan điểm cá nhân: BHXH là một trong những chính sách an sinh xã hội quan trọng của Đảng và Nhà nước.
Chính sách bảo hiểm xã hội đã được thực hiện theo Luật bảo hiểm xã hội. Tham gia bảo hiểm xã hội làm cho người lao động yên tâm cống hiến và không phải lo lắng nhiều về những rủi ro mà mình có thể gặp phải trong hoạt động sản xuất, công tác, sinh hoạt. Như vậy, xuất phát từ nhu cầu của người lao động, BHXH đã trở thành chính sách xã hội quan trọng của nước ta và hầu hết các nước trên thế giới. BHXH trở thành phương thức dự phòng để khắc phục hậu quả rủi ro, đảm bảo an toàn xã hội và tạo động lực để phát triển kinh tế.
Đặc điểm, bản chất của Bảo hiểm xã hội BHXH được lập ra là sự đảm bảo thay thế hoặc bù đắp một phần thu nhập của người lao động. Có thể hiểu BHXH chính là quá trình tổ chức sử dụng một quỹ tiền tệ tập trung được tồn tích dần, do sự đóng góp của NLĐ và người sử dụng lao động, dưới sự quản lý, điều tiết của nhà nước để đảm bảo phần thu nhập thoả mãn những nhu cầu sinh sống thiết yếu của NLĐ khi họ gặp những biến cố làm giảm hoặc mất thu nhập theo lao động. Bản chất của BHXH đươc thể hiện ở những nội dung chủ yếu sau: Một là, Bảo hiểm xã hội là nhu cầu khách quan, đa dạng và phức tạp của xã hội, nhất là trong xã hội mà sản xuất hàng hoá hoạt động theo cơ chế thị trường, mối quan hệ thuê mướn lao động phát triển tới một mức độ nào đó. Kinh tế càng phát triển thì Bảo hiểm xã hội càng đa dạng và hoàn thiện có thể nói BHXH là nhu cầu cần thiết để đảm bảo các tiêu chuẩn hay giá trị cho cuộc sống tối thiểu.
Hai là, mối quan hệ giữa các bên trong BHXH là mối quan hệ 3 bên: Bên tham gia BHXH là người lao động và người sử dụng lao động, bên BHXH thông thường là cơ quan chuyên trách do Nhà nước lập ra và bảo trợ, bên được BHXH là người lao động và gia đình họ khi có đủ các điều kiện ràng buộc cần thiết. Ba là, những biến cố làm giảm hoặc mất khả năng lao động, mất việc làm trong Bảo hiểm xã hội có thể là rủi ro ngẫu nhiên trái với ý muốn của con người như: ốm đau, tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp. Hoặc không hoàn toàn ngẫu nhiên như tuổi già, thai sản… Đồng thời có thể xảy ra ở trong hoặc ngoài quá trình lao động. Bốn là, phần thu nhập của người lao động bị giảm hoặc bị mất đi khi gặp phải sự cố, rủi ro được thay thế, bù đắp từ nguồn quỹ tài chính tập trung hay nói cách khác là quỹ BHXH.
Nguồn này do bên tham gia BHXH đóng góp là chủ yếu, ngoài ra còn được sự hỗ trợ từ phía Nhà nước. Như vậy BHXH không phải là loại hình bảo hiểm cá nhân hay cá nhân tự bảo hiểm mà nó là sự bảo hiểm đặt trong những mối quan hệ nhất định trong cộng đồng, BHXH không thể tách khỏi một chế độ chính trị nhất định và phải dựa trên nền kinh tế cụ thể. Vai trò của Bảo hiểm xã hội trong nền kinh tế xã hội. Trong nền kinh tế thị trường, bảo hiểm xã hội là một lĩnh vực không thể thiếu được đối với người lao động, người sử dụng lao động nói chung còn phía Nhà nước đây là một chính sách xã hội rộng lớn mà quốc gia nào cũng phải có bởi vì: Một là, đối với người lao động: Bảo hiểm xã hội giúp người lao động và gia đình họ ổn định cuộc sống khi họ gặp khó khăn hoặc mất hay giảm thu nhập.
Hai là, đối với người sử dụng lao động: Bảo hiểm xã hội là tấm lá chắn giúp họ trong quá trình sản xuất kinh doanh, mở rộng sản xuất và thu hút được lao động, vì bảo hiểm xã hội đảm bảo chi trả những khoản tiền lớn khi người lao động không may gặp những rủi ro hoặc khi già hết tuổi lao động. Không ảnh hưởng lớn đến tài chính của đơn vị.