Chương 1. Bản sắc cái tôi trữ tình trong thơ Tế Hanh Chương 2. Những nguồn cảm hứng lớn trong thơ Tế Hanh Chương 3. Nghệ thuật biểu hiện Cuối cùng là phần tài liệu tham khảo NỘI DUNG CHƢƠNG 1 : BẢN SẮC CÁI TÔI TRỮ TÌNH TRONG THƠ TẾ HANH 1.
Hình tƣợng cái tôi trữ tình trong thơ Trong phương thức trữ tình, cái tôi trữ tình giữ một vị trí đặc biệt quan trọng vì nó là nguồn gốc trực tiếp duy nhất của nội dung tác phẩm “Cái tôi trữ tình thường xuất hiện dưới dạng nhân vật trữ tình”. Thường thì cái tôi trữ tình được người đọc hiểu là tác giả, khi ấy người đọc đã đồng nhất cái hình ảnh mà tác giả hiện lên trong tác phẩm trữ tình với tác giả là con người trong đời sống xã hội. Thực chất giữa cái tôi trữ tình và cái tôi tác giả có sự thống nhất nhưng không đồng nhất, cái tôi trữ tình bao giờ cũng mang dấu ấn tâm hồn, nhân cách, tính cách của người nghệ sĩ mang lập trường, sự nhìn nhận và đánh giá của tác giả. Nó là cái tôi được sáng tạo vừa để thể hiện con người tác giả, vừa để thể hiện những vấn đề khái quát không nằm trong phạm vi nhỏ hẹp của cái tôi tác giả.
Nó là quá trình của tổng hợp các trải nghiệm và sự điển hình hoá Phong cách thơ Tế Hanh 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Luận văn thạc sĩ Nguyễn Thị Hợi nghệ thuật của nhà thơ. Nhờ đó cái tôi trữ tình hiện lên trong thơ như một con người có đường nét, có cuộc đời, mang sản phẩm cá nhân xác định, có thế giới nội tâm cụ thể, đôi khi chỉ là nét vẽ chân dung. Các dạng thức của cái tôi trữ tình Cái tôi trữ tình là cái tôi nhà thơ đã được nghệ thuật hoá, được nâng cao hơn và được trình bày với những màu sắc phong phú hơn nhưng căn bản vẫn là tâm hồn và con người tác giả. Vì thế, cái tôi trữ tình là một thế giới phong phú và phức tạp.
Trong thơ trữ tình, nó được biểu hiện qua ba dạng thức sau Thứ nhất: nhà thơ không kể, không nói về các biến cố và sự kiện ở ngoài bản thân anh ta mà là sự biểu hiện của bản thân mình, tự bộc bạch nỗi lòng mình trong mối quan hệ riêng tư một cách trực tiếp : “Tôi rót hồn tôi xuống đã nhiều Hồn tôi còn có được bao nhiêu Tôi đi sợ cả lời tôi nói Sợ cả gần nàng, sợ cả yêu” (Người con gái lầu hoa - Nguyễn Bính) ` Đại từ nhân xưng “tôi” trong khổ thơ biểu hiện tâm trạng của cái tôi trữ tình chính là bản thân nhà thơ. Nguyễn Bính bộc bạch chính mối quan hệ rất riêng tư của mình với người con gái ở lầu hoa. Chàng trai ấy (là tác giả) tự biểu hiện tâm trạng lo sợ vì sự hữu hạn của tâm hồn mình. Mà sự hữu hạn ấy, theo như tác giả nói, thể hiện ngay trong dự cảm lúc “còn có được bao nhiêu” khi cứ “rót” mãi bóng hình vào người con gái ấy.
Do vậy tác giả lo sợ đến một loạt những sự việc, hành động “Sợ cả gần nàng, sợ cả yêu” Ở dạng thức biểu hiện này, khi nhân vật trữ tình bộc lộ một cách trực tiếp thì cái tôi trữ tình là cái tôi hướng nội, là cái tôi nhà thơ được chuyển hoá trong nghệ thuật. Nó thường được biểu hiện trực tiếp qua đại từ nhân xưng ngôi thứ nhất: “tôi” hoặc “ta” Ví dụ: Phong cách thơ Tế Hanh 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Luận văn thạc sĩ Nguyễn Thị Hợi “Trời hỡi hôm nay ta chán hết Những sắc màu hình ảnh của trần gian” (Tạo lập) “Tôi có chờ đâu có đợi đâu Đem chi xuân đến gợi thêm sầu Với tôi tất cả như vô nghĩa Tất cả không ngoài nghĩa khổ đau” (Xuân) Ở đây cái tôi trữ tình trong thơ trữ tình là cách Chế Lan Viên thể hiện cái chủ quan của bản thân. Ông bày tỏ, biểu lộ tâm trạng thất vọng, chán chường của mình trước thực tại cuộc sống. Đó là sự tự biểu hiện nỗi lòng của cái tôi trữ tình một cách trực tiếp.
Thứ hai: cái tôi trữ tình được biểu hiện dưới hình thức nhân vật trữ tình trong thơ. Ở đây cái tôi trữ tình thường mang tính trung gian. Nó bắt gặp và phải đối diện với những cảnh ngộ của đời sống. Tuy nhiên cái tôi trữ tình luôn có xu hướng chủ quan hoá - nghĩa là đóng dấu ấn chủ quan trong những vấn đề đó.
Do đó cái tôi trữ tình thể hiện ở đây là cách cảm nhận thế giới của chủ thể, là điển hình của chủ thể trữ tình Đứng trước sự kiện dòng sông Hiền Lương bị chia cắt, bị biến thành vĩ tuyến chia rẽ hai miền Bắc - Nam, nhà thơ Hoàng Trung Thông đau đớn thốt lên: “Một dòng sông như dòng lệ chia hai Một khúc cầu như hàm răng nghiến chặt” để rồi : “Tôi hỏi gió hỏi mây hỏi cây hỏi nước Quê hương ta một nửa đâu rồi?” (Sương mù bên sông Bến Hải) Phong cách thơ Tế Hanh 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Luận văn thạc sĩ Nguyễn Thị Hợi Câu hỏi nghẹn ngào mà uất hận ấy không phải của riêng cá nhân nhà thơ. Vì thế tâm trạng đau đớn khi thấy đất nước bị chia đôi, dòng sông bị xẻ nửa không phải là tâm trạng có duy nhất … Nó là tâm trạng của tất cả những người Việt Nam yêu nước trong thời kỳ kháng chiến chống Mỹ. Nỗi đau ấy là nỗi đau chung của biết bao người. Như vậy trong thơ trữ tình ta bắt gặp những cảnh ngộ, những sự việc không chỉ riêng của một người, của riêng cá nhân một nhà thơ nào mà là những vấn đề mang tính chất thời sự.
Nhà thơ chỉ là người chứng kiến, quan sát, chỉ là người thể hiện những cảm nghĩ suy tư của mình về những sự kiện đó. Ở dạng thức này cái tôi trữ tình là cái tôi hướng ngoại mang tính chất thế sự. Thứ 3: Cái tôi trữ tình ẩn sau một nhân vật trữ tình khác. Văn học giai đoạn 1945-1975 đã xuất hiện rất nhiều dạng thức nhân vật trữ tình này.
Nhân vật trữ tình này có thể là những hình ảnh trực tiếp và điển hình của những con người quần chúng gắn liền với những sự kiện lớn lao của thời đại. Họ là biểu hiện cho vẻ đẹp cộng đồng dân tộc: anh giải phóng quân, chàng Thạch Sanh thế kỷ 20, cô du kích, chị dân quân, bà mẹ già … Họ là những con người bình thường, những nguyên mẫu có thật: chị Trần Thị Lý, mẹ Tơm… Ở đây cái tôi trữ tình không đồng nhất với nhân vật trữ tình, tuy nhiên bản chất của quá trình tái hiện là sáng tạo mà trong đó nhà thơ đã thực hiện một bước thoát thai. Nghĩa là nhà thơ tự biến mình thành một con người khác, nói tiếng nói và sự thể hiện những hành động của con người ấy, mang vẻ đẹp khách quan của con người trong đời sống. Trong các trường hợp biểu hiện của cái tôi trữ tình ở trên, 2 trường hợp sau, cái tôi trữ tình của nhà thơ không lộ trực tiếp mà thông qua nhân vật trữ tình hoặc một loại nhân vật tiềm ẩn trong thơ.
Tuy nhiên qua mỗi tác phẩm bằng khả năng nhận thức và cảm nhận văn chương ta vẫn thấy sự hiện diện Phong cách thơ Tế Hanh 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Luận văn thạc sĩ Nguyễn Thị Hợi của một cái tôi trữ tình rõ nét. Có thể nói cái tôi trữ tình trong thơ vừa là nhân tố khởi xướng vừa là nhân tố hoàn tất của sáng tạo trữ tình. Cái tôi trữ tình trong thơ Tế Hanh 1. Cái tôi tinh tế, giàu cảm xúc Tế Hanh là nhà thơ giàu cảm xúc.
Với ông, cảm xúc là cái gốc, là cốt lõi của thơ. Nhiều lần có dịp tâm sự về thơ, ông đã khẳng định “nguồn cảm xúc chân thành chính là đầu mối của mọi sự sáng tác thơ văn. Một điều chắc chắn là bao giờ chúng ta cũng phải bị thôi thúc bởi những tình cảm chân thành. Những cảm xúc chân thành, mãnh liệt trong thực tế, chính là điểm xuất phát của mọi hồn thơ, tứ thơ.
Thơ văn không thể nào, mãi mãi không thể nào là địa hạt của những tình cảm hời hợt giả tạo … mà bắt nguồn từ sự cảm thông thấm thía với cuộc sống”. Vốn nhạy cảm và giàu lòng trắc ẩn, yêu thương gắn bó với cuộc đời, Tế Hanh cảm xúc trước mọi lĩnh vực của đời sống. Có thể ví tâm hồn nhà thơ như “một dây đàn căng thẳng chỉ cần một làn gió phẩy, một tiếng động nhẹ cũng đủ để làm nó rung lên thành tiếng hát và như thế là có thơ, làm rung động tâm hồn người đọc”. Nguồn cảm xúc dạt dào đã đến trong thơ Tế Hanh tự buổi ban đầu trong sáng và thiết tha “Nghẹn ngào là thơ của một người có tấm lòng giàu, dễ rung động trước muôn nghìn cảnh hoặc tầm thường hoặc éo le trong đời.
Tập Nghẹn ngào gom góp tất cả những rung động phức tạp của một đời thiếu niên”. Trước cách mạng, thơ Tế Hanh nằm trong không khí của thơ lãng mạn. Sự cô đơn “tâm hồn ngơ ngẩn nhớ muôn phương” được ông thể hiện qua những lời thơ với nỗi buồn trong sáng nhè nhẹ. Ngoài cảm xúc quen thuộc ấy của thơ Mới, trong thơ Tế Hanh thời kỳ này còn có nhiều bài thơ tác giả nói lên những cảm xúc của mình đối với quê hương, gia đình, mái trường… bộc lộ sự cảm thông và gắn bó thiết tha với cuộc sống quê hương còn bao lo toan vất vả.
Các bài thơ hay của Tế Hanh phải kể đến Những ngày nghỉ học, Lời con đường quê, Quê hương, Chiếc rổ may. Những cảm xúc sâu lắng và thiết Phong cách thơ Tế Hanh 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Luận văn thạc sĩ Nguyễn Thị Hợi tha dành cho quê hương, cuộc sống với điệu buồn dịu nhẹ là đặc điểm nổi bật trong thơ Tế Hanh giai đoạn sáng tác đầu tiên này. Cách mạng đến đã gạt đi phần uỷ mị, yếu đuối của tâm hồn đem đến cho thơ Tế Hanh những xúc động mới, những tâm tình mới. Đó là những cảm xúc về những cảnh và người trong khí thế xây dựng Chủ nghĩa xã hội miền Bắc, cảm xúc đầy tự hào ngợi ca những gương chiến đấu miền Nam, cảm xúc nhớ thương quê hương bao xa cách.