phần Mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo, nội dung chính của luận văn thể hiện ở ba chƣơng: CHƢƠNG 1: NHỮNG TIỀN ĐỀ LỊCH SỬ VÀ LÝ LUẬN Chƣơng này gồm ba mục tƣơng ứng với ba nội dung: Sáng tạo của W.Herzog trong bối cảnh văn hóa nghệ thuật Châu Âu nửa cuối thế kỷ XX (French New Wave, New German Cinema); Phim tài liệu du khảo (Discovery Film) trong hệ thống thể loại của loại hình phim tài liệu (Documentary) và Phƣơng pháp tiếp cận nhân học văn hóa (Cultural Anthropology). CHƢƠNG 2: NHỮNG PHƢƠNG DIỆN NHÂN HỌC TRONG PHIM TÀI LIỆU DU KHẢO CỦA WERNER HERZOG Chƣơng này khảo sát phim của W.Herzog trên hai phƣơng diện của văn hóa ứng xử: - Con ngƣời trong ứng xử với môi trƣờng tự nhiên hoang dã (sa mạc, núi lửa, địa cực, rừng nhiệt đới/Taiga): khảo sát các phim: Fata Morgana (1971), Herdsmen of the Sun (1989), Lessons of darkness (1992), Grizzly Man (2005), Encounters at the End of the World (2007), Happy People: A Year in the Taiga (2010), Into the Inferno (2016). - Con ngƣời trong các không gian văn hóa-lịch sử (tôn giáo, tín ngƣỡng, di chỉ văn hóa): khảo sát các phim: Wheel of Time (2003), Cave of Forgotten Dreams (2010). CHƢƠNG 3: NHỮNG ĐẶC ĐIỂM NGÔN NGỮ ĐIỆN ẢNH TRONG PHIM TÀI LIỆU DU KHẢO CỦA WERNER HERZOG 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Nội dung của chƣơng này là khảo sát các yếu tố ngôn ngữ điện ảnh làm nên đặc điểm phim tài liệu du khảo của W.Herzog với tƣ cách là phim tác giả: - Không gian: rừng rậm nhiệt đới, Taiga, sa mạc, địa cực, hang sâu – không chỉ để trang trí mà thể hiện cảm xúc, ƣớc mơ, ác mộng của nhân vật thám hiểm; âm nhạc đi kèm: dân gian, cổ điển và hiện đại, tƣơng ứng với chủ đề của mỗi phim.
- Nhân vật: nhà thám hiểm (có thật và hƣ cấu, diễn xuất: W.Herzog, diễn viên chuyên nghiệp và không chuyên). - Lời bình và giọng đọc/lồng tiếng (Voiceover voice) của chính đạo diễn: yếu tố riêng có trong các phim tài liệu của W. 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com CHƢƠNG 1: NHỮNG TIỀN ĐỀ LỊCH SỬ VÀ LÝ LUẬN Chƣơng này gồm 03 nội dung: xác định sáng tạo của W.Herzog trong bối cảnh văn hóa nghệ thuật Châu Âu nửa cuối thế kỷ XX với các trào lƣu Làn sóng Mới Pháp, Tân điện ảnh Đức; định vị thể loại phim tài liệu du khảo (Discovery Film) trong hệ thống loại hình phim tài liệu (Documentary) và những nguyên tắc của phƣơng pháp tiếp cận nhân học văn hóa (Cultural Anthropology).1 Sáng tạo của Werner Herzog trong bối cảnh văn hóa nghệ thuật Châu Âu nửa cuối thế kỷ XX 1.1 Bối cảnh chính trị, văn hóa nghệ thuật Châu Âu nửa cuối thế kỷ XX Sau đống tro tàn, hoang phế của Thế chiến thứ II để lại, ngƣời Châu Âu nhìn lại vấn đề liên hợp Châu Âu và xem đây chính là lối thoát duy nhất để giải quyết các vấn đề chính trị, xã hội của châu lục. Vào thời điểm đó, kinh tế Mỹ đã phát triển vƣợt bậc và khẳng định vị trí bá chủ toàn cầu.
Chính bối cảnh ấy, ngày 18/4/1951, 06 quốc gia Tây Âu gồm: Pháp, Đức, Italia, Bỉ, Hà Lan, Luych Xăm Bua đã ký Hiệp ƣớc thành lập cộng đồng than thép Châu Âu tại Paris. Sự liên kết này đã tạo đà cho sự phát triển nền kinh tế 06 nƣớc. Nhận thấy sự thành công từ quá trình liên minh, năm 1956, 06 quốc gia nhất trí thành lập cộng đồng kinh tế Châu Âu (Eurpean Economic Community – EEC) và cộng đồng năng lƣợng nguyên tử Châu Âu có hiệu lực từ ngày 01/01/1958. Từ khi quy ƣớc có hiệu lực, một thị trƣờng chung đƣợc mở rộng, sự giao thƣơng về hàng hoá, sức lao động,… trong đó có văn hóa nghệ thuật giữa các nƣớc Tây Âu đƣợc trao truyền liên quốc gia.
Không dừng tại đó, tháng 11/1991, Hội nghị thƣợng đỉnh các quốc gia Tây Âu ở Maastricht – Hà Lan diễn ra với mục đích: tiếp tục mở rộng liên kết bằng cách kết nạp thêm các thành viên mới; lập đồng tiền chung Châu Âu; tiến 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com tới thống nhất chính trị, xây dựng một chính sách quốc phòng an ninh chung. Năm 1993, hiệp ƣớc Liên minh Châu Âu có hiệu lực và số lƣợng thành viên tăng lên đáng kể. Thực tế đây chính là một cuộc chạy đua giữa các nƣớc Tây Âu để cạnh tranh với Mỹ và Nhật trên các lĩnh vực kinh tế, chính trị, khoa học kỹ thuật, văn hoá, giáo dục,. Đồng thời, quá trình quốc tế hóa tại Châu Âu diễn ra ngày càng mạnh mẽ.
Nhiều hoạt động đã vƣợt ra khỏi biên giới của một quốc gia, trong đó có văn hóa nghệ thuật. Nhƣ vậy, từ những hình ảnh điêu tàn do chiến tranh thế giới thứ II để lại cho đến hình ảnh một khối liên minh toàn diện của châu lục ra đời từ nửa cuối thế kỷ XX, Châu Âu đã thay đổi toàn cục. Đó chính là nền tảng chính trị, kinh tế quan trọng dẫn đến sự hình thành nên quan niệm về những giá trị chung, nguồn gốc tƣ tƣởng văn hoá và bản sắc văn hoá chung của khu vực Châu Âu [13]. Nhất thể hóa châu Âu về văn hoá không đồng nghĩa với việc “đồng hóa” văn hóa giữa các quốc gia, vùng lãnh thổ trong khu vực, mà nhằm dung hợp những giá trị, bản sắc văn hóa riêng của các cộng đồng, quốc gia thành một khối thống nhất trên danh nghĩa “cộng đồng chung Châu Âu”.
Điều đó thúc đẩy và tạo nền tảng bền vững cho nền văn minh Châu Âu tiếp tục phát triển trong bối cảnh chính trị, xã hội mới trên cơ sở tôn trọng những dị biệt văn hóa. Đó cũng là cơ sở để hình thành nên một sức mạnh tổng thể của toàn khu vực Châu Âu trong cuộc chiến chống lại sự ảnh hƣởng và cạnh tranh ngày càng mạnh mẽ, toàn diện của các cƣờng quốc mới nổi sau chiến tranh thế giới lần II. Mặt khác, khối liên minh xã hội chủ nghĩa Đông Âu sụp đổ, một số quốc gia không cùng nền văn hoá Kito giáo ở khu vực này gia nhập Liên minh Châu Âu, điều đó đã đặt toàn khối đứng trƣớc những thách thức mới về khả năng xảy ra xung đột văn hóa, phá vỡ tính “thống nhất” về bản sắc văn hoá mà khối Liên minh Châu Âu đang nỗ lực xây dựng. Vấn đề đó còn đặt ra một khả năng ảnh hƣởng đến tiến trình nhất thể hoá chính trị, kinh tế của khu vực Châu Âu.
Rất may, những nỗ lực không ngừng nghỉ của lãnh đạo các quốc gia, các nhà hoạt động xã hội, các tổ chức phi chính phủ liên quan đến văn hóa đã giúp cho quá 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com trình xung đột văn hóa không quá sâu sắc, không để lại những hệ lụy nào đáng nghiêm trọng cho sự nhất thể hóa văn hóa Châu Âu lúc bấy giờ. Với bề dày của nền văn hóa đã có của các quốc gia trong khu vực, nền văn hóa Châu Âu giống nhƣ tổng hòa các nền văn hóa đan xen lẫn nhau qua các thời kỳ lịch sử. Nền tảng của văn hóa Châu Âu đƣợc gây dựng bởi ngƣời Hy Lạp, đƣợc củng cố bởi những ngƣời La Mã, đƣợc ổn định bởi ngƣời Cơ Đốc giáo, đƣợc cải cách và hiện đại hóa trong thời kỳ Phục hƣng (thế kỷ XV). Đến nửa cuối thế kỷ XX, văn hóa Châu Âu đã phần nào khẳng định đƣợc sự nhất thể hóa văn hóa trên nguyên tắc kết hợp giữa tính đa dạng văn hóa các quốc gia tham gia khối liên minh.
Do đó, văn hóa nghệ thuật của Châu Âu phần lớn mang những cái riêng, cái chung và cả những nét mới về trong thời buổi giao thoa văn hóa, kinh tế, chính trị. Vì vậy, chúng ta sẽ không ngạc nhiên khi thấy châu lục này vừa xây dựng và trân trọng những phong cách kiến trúc riêng ở mỗi thời kỳ lịch sử nhƣ kiến trúc La mã cổ, kiến trúc Gothic, kiến trúc Phục hƣng,… Nền mỹ thuật Châu Âu sở hữu những tác phẩm nghệ thuật thuộc nhiều trƣờng phái khác nhau. Âm nhạc châu Âu đa dạng về thể loại, từ âm nhạc bác học đến âm nhạc đƣờng phố [7]. Đối với điện ảnh, sau khi chiến tranh thế giới thứ II chấm dứt, tại Ý, trào lƣu Tân hiện thực ra đời (Neorealism) đã tạo lập nên một “hiện thực mới” trong điện ảnh - “một thứ hiện thực kêu gọi sự luận giải chứ không phải sự chấp nhận, và do đó, mang đến nhiều tham vọng chất vấn chứ không phải hài lòng dễ dãi” [6].
Khi ấy, những bộ phim Tân hiện thực trở thành một phần không thể thiếu trong “những trang vàng điện ảnh nhân loại”. Làn sóng mới ở Pháp cũng mạnh mẽ không kém với những gƣơng mặt đạo diễn trẻ. Họ đã phá bỏ lối làm phim truyền thống để đến với những ngôn ngữ tiếp cận gần gũi và mở hơn với khán giả. Không còn những cấu trúc kinh điển, không còn những bó hẹp trong đề tài, không lệ thuộc vào quy chuẩn, bối cảnh và diễn xuất hƣớng tới sự tự nhiên, tràn đầy sinh khí thời đại mới nhƣ Godard, Truffaut và Rohmer,… [9].
Trong bối cảnh văn hóa nghệ thuật chung của khu vực Châu Âu nửa cuối 17 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com thế kỷ XX, W.Herzog nổi lên là một đạo diễn “lập dị”, một nhà làm phim dám mạnh dạn phá bỏ mọi chuẩn mực truyền thống có tính “công thức xơ cứng” để tạo ra những thƣớc phim tài liệu quý giá, đẹp đẽ đến ngỡ ngàng mà giới làm phim trên thế giới cho đến tận ngày nay không mấy ai bì kịp. Với sức lao động, sáng tạo và cống hiến của mình, đạo diễn W.Hezgog đã góp vào kho tàng điện ảnh thế giới những kiệt tác mà trong đó có sự thống nhất hữu cơ giữa “sự thật và khoái cảm thẩm mỹ” (Brad Prager).2 Cuộc đời và sự nghiệp của Werner Herzog W.Herzog sinh ngày 05.1942 tại Munich, Elizabeth Stipetíc, Đức. Ông bị cha bỏ rơi từ khi còn nhỏ, sống trong nghèo khó với ngƣời mẹ độc thân, W.Herzog chƣa bao giờ biết phim là gì, điện ảnh thực chất nhƣ thế nào, cho đến khi một nhà chiếu phim du hành đến trƣờng học ở Sachrang – nơi gia đình ông đang lánh nạn trong Thế chiến thứ II. Khi ấy, ông 11 tuổi, lần đầu tiên trong đời, ông đƣợc xem phim.
Đến năm 12 tuổi, ông và gia đình trở về Munich. Ở tuổi 14, ông bắt đầu có nhiệt huyết để trở thành một nhà làm phim. Trƣớc hết, ông tìm hiểu những kiến thức cơ bản về lĩnh vực quan tâm từ một vài trang trong cuốn bách khoa toàn thƣ và máy ảnh 35mm mà ông đã lấy trộm ở Trƣờng Điện ảnh Munich.