Phê Bình Sinh Thái Trong Tiểu Thuyết Việt Nam Giai Đoạn 1986 – 2014: Nghiên Cứu và Đánh Giá

Khám phá tiểu thuyết Việt Nam giai đoạn 1986-2014 qua lăng kính phê bình sinh thái, phân tích tác động của môi trường đến văn học.

• Tác giả: Nguyễn Thùy Trang
• Người hướng dẫn: TS. Đỗ Lai Thúy
• Trường học: Đại học Huế
• Chuyên ngành: Văn học Việt Nam
• Đề tài: Phê Bình Sinh Thái Trong Tiểu Thuyết Việt Nam Giai Đoạn 1986 – 2014
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Huế

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Phê Bình Sinh Thái Trong Tiểu Thuyết Việt

Nghiên cứu tiểu thuyết Việt Nam giai đoạn sau 1986 từ góc nhìn phê bình sinh thái là một hướng triển khai mang lại nhiều kiến giải mới, đồng thời cũng rất thiết thực và quan trọng. Nó cho thấy, các nhà văn, nhà phê bình đã bắt đầu nắm bắt được xu hướng của thời đại trong bối cảnh toàn cầu hóa, khi vấn đề môi trường và nguy cơ sinh thái đang ở mức báo động, đe dọa sự sống còn của Trái đất. Vì vậy, tìm hiểu tổng quan tình hình nghiên cứu của đề tài phải xem xét từ bình diện khái quát đến cụ thể. Về cơ bản, những thành tựu trong nghiên cứu phê bình sinh thái trên thế giới nói chung, ở Việt Nam nói riêng được khởi thành, đóng góp từ những công trình, những bài nghiên cứu đáng chú ý. Cần xem xét các nghiên cứu lý thuyết và ứng dụng phê bình sinh thái trong văn học, văn hóa, đặc biệt là trong bối cảnh văn học Việt Nam. Các tác phẩm của các tác giả như Trần Duy Phiên, Nguyễn Ngọc Tư, Đỗ Phấn cần được phân tích dưới lăng kính này.

1.1. Nghiên Cứu Lý Thuyết Phê Bình Sinh Thái Toàn Cầu

Từ khi ra đời đến nay, đã có rất nhiều công trình nghiên cứu – phê bình có liên quan luận bàn về lí thuyết và ứng dụng phê bình sinh thái trong nghiên cứu văn học/ văn hóa. Do khuôn khổ của luận án và khả năng tư liệu, chúng tôi chỉ quan tâm đến những nghiên cứu lí thuyết phê bình sinh thái trên mảng tư liệu tiếng Anh. Hơn nữa, nhìn nhận quá trình hoạt động và phát triển của phê bình sinh thái, chúng tôi xin chia thành ba chặng đường nghiên cứu cơ bản sau: thời kỳ manh nha, bùng nổ lý thuyết và giai đoạn phát triển.

1.2. Nghiên Cứu Lý Thuyết Phê Bình Sinh Thái Tại Việt Nam

Nghiên cứu về phê bình sinh thái tại Việt Nam còn khá mới mẻ so với thế giới. Cần tìm hiểu các công trình nghiên cứu, bài viết của các nhà nghiên cứu Việt Nam về môi trường trong văn học, đặc biệt là trong tiểu thuyết Việt Nam. Sự ảnh hưởng của các lý thuyết Ecocriticism từ nước ngoài đến cách tiếp cận và phân tích văn học trong nước cần được xem xét kỹ lưỡng. Các hội thảo, diễn đàn khoa học về văn học sinh thái cũng là nguồn thông tin quan trọng.

II. Vấn Đề Môi Trường Trong Tiểu Thuyết Việt Nam 1986 2014

Tiểu thuyết Việt Nam giai đoạn 1986-2014 phản ánh sâu sắc những tác động môi trường do quá trình đô thị hóa, công nghiệp hóa và toàn cầu hóa. Các tác phẩm thường tập trung vào việc khai thác quan hệ giữa con người và thiên nhiên, sự biến đổi khí hậu, và những hệ lụy của việc phá hủy môi trường. Các nhà văn sử dụng văn học như một công cụ để nâng cao ý thức sinh thái và kêu gọi bảo vệ môi trường. Các tác phẩm tiêu biểu như Sông của Nguyễn Ngọc Tư, Chúa đất của Đỗ Bích Thúy thể hiện rõ điều này.

2.1. Phản Ánh Hiện Trạng Môi Trường Bị Hủy Hoại

Các tiểu thuyết Việt Nam giai đoạn này thường mô tả chi tiết về tình trạng ô nhiễm môi trường, khai thác tài nguyên quá mức, và sự mất cân bằng sinh thái. Những hình ảnh về sông ngòi bị ô nhiễm, rừng bị tàn phá, và động vật hoang dã bị tuyệt chủng thường xuyên xuất hiện, gây ấn tượng mạnh mẽ cho người đọc. Điều này cho thấy sự quan tâm sâu sắc của các nhà văn đối với vấn đề môi trường.

2.2. Tác Động Của Biến Đổi Khí Hậu Đến Đời Sống

Sự biến đổi khí hậu và các hiện tượng thời tiết cực đoan như lũ lụt, hạn hán, và xâm nhập mặn cũng được phản ánh trong tiểu thuyết Việt Nam. Những tác động này ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống của người dân, đặc biệt là những người sống ở vùng nông thôn và ven biển. Các nhà văn thường tập trung vào việc mô tả những khó khăn và thách thức mà người dân phải đối mặt do biến đổi khí hậu.

2.3. Mối Quan Hệ Giữa Con Người Và Thiên Nhiên

Các tác phẩm văn học thường khai thác mối quan hệ giữa con người và thiên nhiên từ nhiều góc độ khác nhau. Một số tác phẩm tập trung vào việc ca ngợi vẻ đẹp của thiên nhiên và sự gắn bó mật thiết giữa con người và môi trường. Trong khi đó, những tác phẩm khác lại phê phán hành động phá hoại môi trường của con người và những hậu quả mà nó gây ra.

III. Phương Pháp Tiếp Cận Phê Bình Sinh Thái Trong Văn Học

Để phân tích tiểu thuyết Việt Nam từ góc nhìn phê bình sinh thái, cần áp dụng các phương pháp tiếp cận phù hợp. Điều này bao gồm việc phân tích các yếu tố sinh thái trong tác phẩm, như hệ sinh thái, môi trường sống, và quan hệ giữa con người và thiên nhiên. Ngoài ra, cần xem xét các giá trị đạo đức sinh thái mà tác phẩm truyền tải, cũng như những thông điệp về bảo vệ môi trường và phát triển bền vững. Các khái niệm như chủ nghĩa nhân loại trung tâm và sinh thái học sâu sắc cũng cần được xem xét.

3.1. Phân Tích Hệ Sinh Thái Trong Tác Phẩm

Việc phân tích hệ sinh thái trong tác phẩm giúp hiểu rõ hơn về mối quan hệ giữa các yếu tố tự nhiên và con người. Điều này bao gồm việc xác định các loài động thực vật, môi trường sống của chúng, và cách chúng tương tác với nhau. Ngoài ra, cần xem xét những tác động của con người đến hệ sinh thái và những hậu quả mà nó gây ra.

3.2. Đánh Giá Giá Trị Đạo Đức Sinh Thái

Các giá trị đạo đức sinh thái là những nguyên tắc và chuẩn mực về cách con người nên đối xử với thiên nhiên. Việc đánh giá các giá trị này trong tác phẩm giúp hiểu rõ hơn về quan điểm của tác giả về môi trường và trách nhiệm của con người đối với nó. Điều này bao gồm việc xem xét các khái niệm như tôn trọng thiên nhiên, bảo vệ đa dạng sinh học, và sống hài hòa với môi trường.

3.3. Xác Định Thông Điệp Về Bảo Vệ Môi Trường

Các tác phẩm văn học thường truyền tải những thông điệp về bảo vệ môi trường và phát triển bền vững. Việc xác định những thông điệp này giúp hiểu rõ hơn về mục đích và ý nghĩa của tác phẩm. Điều này bao gồm việc xem xét các giải pháp mà tác phẩm đề xuất để giải quyết các vấn đề môi trường, cũng như những lời kêu gọi hành động để bảo vệ Trái Đất.

IV. Ứng Dụng Phê Bình Sinh Thái Nghiên Cứu Trường Hợp Điển Hình

Để minh họa cho việc ứng dụng phê bình sinh thái trong nghiên cứu tiểu thuyết Việt Nam, có thể xem xét một số trường hợp điển hình. Ví dụ, phân tích tiểu thuyết Sông của Nguyễn Ngọc Tư để thấy được cách tác giả mô tả mối quan hệ giữa con người và sông nước, cũng như những tác động của ô nhiễm môi trường đến đời sống của người dân. Hoặc phân tích Chúa đất của Đỗ Bích Thúy để thấy được cách tác giả khai thác vấn đề khai thác tài nguyên và bảo vệ rừng. Các tác phẩm của Đỗ Phấn cũng là những ví dụ điển hình.

4.1. Phân Tích Tiểu Thuyết Sông Của Nguyễn Ngọc Tư

Tiểu thuyết Sông của Nguyễn Ngọc Tư là một ví dụ điển hình về việc sử dụng phê bình sinh thái để phân tích. Tác phẩm mô tả chi tiết về mối quan hệ giữa con người và sông nước, cũng như những tác động của ô nhiễm môi trường đến đời sống của người dân. Việc phân tích tác phẩm này giúp hiểu rõ hơn về ý thức sinh thái của tác giả và những thông điệp mà tác phẩm truyền tải.

4.2. Phân Tích Tiểu Thuyết Chúa Đất Của Đỗ Bích Thúy

Tiểu thuyết Chúa đất của Đỗ Bích Thúy khai thác vấn đề khai thác tài nguyên và bảo vệ rừng. Tác phẩm mô tả về cuộc sống của những người dân sống gần rừng và những tác động của việc khai thác gỗ trái phép đến môi trường. Việc phân tích tác phẩm này giúp hiểu rõ hơn về những thách thức trong việc bảo vệ rừng và phát triển bền vững.

V. Kết Luận Tầm Quan Trọng Của Phê Bình Sinh Thái

Phê bình sinh thái đóng vai trò quan trọng trong việc nâng cao ý thức về môi trường và bảo vệ thiên nhiên. Việc áp dụng phê bình sinh thái trong nghiên cứu văn học giúp chúng ta hiểu rõ hơn về mối quan hệ giữa con người và môi trường, cũng như những tác động của con người đến Trái Đất. Điều này góp phần thúc đẩy những hành động bảo vệ môi trường và xây dựng một tương lai bền vững hơn. Văn học Việt Nam giai đoạn 1986-2014 đã có những đóng góp đáng kể trong lĩnh vực này.

5.1. Thúc Đẩy Ý Thức Về Môi Trường

Phê bình sinh thái giúp thúc đẩy ý thức về môi trường trong cộng đồng. Bằng cách phân tích các tác phẩm văn học từ góc nhìn sinh thái, chúng ta có thể hiểu rõ hơn về những vấn đề môi trường mà chúng ta đang đối mặt và những hậu quả mà chúng ta sẽ phải gánh chịu nếu không hành động.

5.2. Góp Phần Xây Dựng Tương Lai Bền Vững

Phê bình sinh thái góp phần xây dựng một tương lai bền vững hơn. Bằng cách khuyến khích những hành động bảo vệ môi trường và thúc đẩy những giá trị đạo đức sinh thái, chúng ta có thể tạo ra một thế giới tốt đẹp hơn cho các thế hệ tương lai.

Trích đoạn nội dung tài liệu

mở đầu cho những chuyển hướng sau này của phê bình sinh thái từ góc nhìn trải nghiệm của nhà nghiên cứu. Năm 2011, giáo sư Susan Rowland ra mắt tác phẩm Tinh thần phê bình sinh thái: Văn học, sự phức tạp của tiến hóa và Jung (The Ecocritical Psyche: Literature, Evolutionary Complexity and Jung) được xem là “bước đột phá” của phê bình sinh thái, bởi đây là lần đầu tiên, nghiên cứu phê bình sinh thái đã có sự kết hợp liên ngành với tâm lí học, cùng các ý tưởng của Jung, huyền thoại và lí thuyết tiến hóa của Shakespeare và Jane Austen. Thông qua việc nghiên cứu sự sản sinh những biểu tượng, huyền thoại và tiến hóa trong các văn bản như Khu vườn bí mật (The Secret Garden), Giông tố (The Tempest), Đỉnh cao lộng gió và Sư tử (Wuthering Heights and The Lion), Phù thủy và tủ quần áo (The Witch and the Wardrobe), Susan đã chứng 12 minh văn học là nơi tưởng tượng, xa rời với tự nhiên, mà khởi nguồn của nó là từ một thế giới phi-nhân-loại khác. Nhận thấy, “biểu tượng không chỉ là thuộc tính của một mình bản ngã hay tinh thần, nó còn là tiếng nói của tự nhiên xuyên qua chúng ta”, Susan đã phân tích những ý tưởng của C.

Jung trong việc sáng tạo ra những hình ảnh tưởng tượng đã kết nối nhân loại và tự nhiên như thế nào. Đến năm 2013, cuốn Sổ tay Oxford về Phê bình sinh thái (The Oxford handbook of Ecocriticism) do Greg Garrard biên tập được ghi nhận như công trình đánh dấu thời kì phát triển vượt trội của phong trào phê bình sinh thái, phát hành nhằm kỉ niệm hai mươi năm thành lập Hiệp hội nghiên cứu về Văn học và Môi trường (ASLE). Tác phẩm được tổ chức hợp lí, rõ ràng, đi từ lịch sử vấn đề, đến phạm trù lí thuyết và sau cùng là đưa ra những quan điểm về phê bình sinh thái tại một số nước trên thế giới như Nhật Bản, Ấn Độ, Trung Quốc, Đức… Điểm nổi bật của Sổ tay Oxford về Phê bình sinh thái chính là đã tập hợp những bài nghiên cứu của các học giả chuyên sâu bàn luận về sự hình thành lí thuyết phê bình sinh thái diễn ra như thế nào, chịu ảnh hưởng sâu sắc bởi các triết gia và nhà tư tưởng ra sao, tiêu biểu như Gaston Bachelard, Roland Barthes, Jacques Derrida, Michel Foucault, Sigmund Freud, David Harvey, Martin Heidegger, Edmund Husserl, Wolfgang Iser, Fredric Jameson, Jacques Lacan, Ferdinand de Saussure, Raymond Williams. Những nguồn này giúp cho các nhà phê bình sinh thái tạo ra các lí thuyết kết nối giữa văn học và môi trường, ví dụ: bản chất của ngôn ngữ, tính văn bản, nhận thức về không gian, xây dựng sự khác biệt, ranh giới các loài, tầng lớp xã hội, quyền lực, rủi ro, ý thức hệ, phân điểm, tâm lí con người, nhận thức luận, và bản thể học.

Khi biên tập, Garrard đã tạo ra sự cân bằng hợp lí giữa những bài khái quát trọng tâm và những đột phá thử nghiệm vào lãnh thổ mới. Độc giả sẽ được dẫn nhập những cách tiếp cận mới vào giai đoạn nghiên cứu khả thi phê bình sinh thái như chủ nghĩa lãng mạn và văn học thế kỉ XIX, cũng như mạo hiểm vào giai đoạn ít được nghiên cứu, như thời trung cổ và hậu hiện đại. Tác phẩm còn đi sâu vào lí thuyết mới, như phê bình sinh thái hậu thuộc địa, công bằng môi trường, khoa học nữ quyền, và giới thiệu các bài viết đã táo bạo vào địa hạt mới như kí hiệu học sinh học (biosemiotics) và khoa học siêu nhiên (paraphysics). Bên cạnh đó còn có một số công trình đưa ra lập luận mới về những thể loại định hướng tự nhiên, chẳng hạn: “Có phải là Cái chết của Lối viết Tự nhiên?” của Daniel J.

Philippon tìm hiểu tất cả thể loại đã từng có trước đây nhưng bị các nhà phê bình sinh thái bỏ qua, như truyện 13 hài, âm nhạc thời xưa, văn học thiếu nhi, và phương tiện truyền thông kĩ thuật số. Tác phẩm đã thu hút nhiều mối quan tâm của nhiều nhà phê bình trong những năm cuối thế kỉ XX về vấn đề sinh thái trong văn học, tạo ra một hiệu ứng phát triển của lĩnh vực này tới từng khu vực, quốc gia. Năm 2014, cuốn sách Sự mơ hồ sinh thái, Cộng đồng và Phát triển: Hướng tới một Phê bình sinh thái Chính trị (Ecoambiguity, Community, and Development: Toward a Politicized Ecocriticism) do Scott Sloviic, S. Sarveswaran biên tập lại là một công trình được đóng góp bởi rất nhiều nhà lí luận hàng đầu về văn hóa – môi trường ở các nước đang phát triển, từ Nam Á đến Mĩ Latin.

Mười hai chương của cuốn sách được gắn kết với nhau thông qua sự nhất trí của các tác giả về sự phức tạp của “văn hóa tự nhiên”, làm sáng tỏ mối tương quan của các vấn đề nhân quyền và suy thoái môi trường. Một số tác giả giải quyết sự mơ hồ trong vai trò biểu hiện ngôn ngữ và văn học, nghiên cứu tương phản ngôn ngữ của chính nó “để đưa ra sự truyền đạt thế giới vật chất mà các nền văn hóa tìm kiếm để tồn tại”. Qua đó, công trình thiết lập nhận thức mới trong mối quan hệ giữa địa chính trị và bảo vệ môi trường và xã hội. Tuyển tập này áp dụng một diễn thuyết của Nam Địa cầu như một cấu trúc chuẩn để điều hướng về cách thức suy biến sinh thái và áp bức văn hóa bị lây lan ở cộng đồng địa phương lẫn toàn cầu.

Từ những công trình mà chúng tôi tiếp cận được trong nghiên cứu về phê bình sinh thái, có thể nhận thấy đây là vấn đề đang được nhiều chuyên gia văn hóa – văn học từ khắp nơi trên thế giới quan tâm; hơn nữa lí thuyết về phê bình sinh thái vẫn còn đang ở quá trình định hình, hoàn thiện hơn. Cho nên, tương lai của phê bình sinh thái gắn với bối cảnh toàn cầu hóa. Nhìn vào những công trình ban đầu, các nhà phê bình sinh thái tập trung tìm hiểu những văn bản tại quốc gia họ sinh sống (gồm văn bản tiếng Anh, Đức, và những ngôn ngữ thuộc Tây phương), sau đó, phê bình sinh thái dần dần rời khỏi địa hạt trung tâm, lưu ý đến các văn bản ngoài Âu – Mĩ để khai mở những tiềm năng lí thuyết mới trong nội tại chính nó. Cũng trong quá trình nghiên cứu những văn bản ngoài Âu – Mĩ, cụ thể ở đây là những văn bản Đông Á, các nhà phê bình sinh thái còn phát hiện ra “sự mơ hồ” trong thái độ, tình cảm của người phương Đông đối với thiên nhiên (trường hợp của Karen Thornber).

Đồng thời, bắt nhịp về với phương Đông, phê bình sinh thái đã kết nối với các tư tưởng triết học sinh thái môi trường hiện đại và nguồn mạch tư tưởng văn hóa phương Đông ngàn xưa (Nho giáo, Đạo giáo, 14 Phật giáo) để đề xuất một cách ứng xử mới với tự nhiên, tái thiết môi sinh. Từ đó cho thấy sự cần thiết và cấp bách hiện nay trong việc dẫn nhập, áp dụng lí thuyết phê bình sinh thái vào nghiên cứu văn học các nước châu Á nói chung, Việt Nam nói riêng. Nghiên cứu lí thuyết phê bình sinh thái ở Việt Nam Văn học Việt Nam từ sau Đổi mới đã rất cởi mở trong việc tiếp thu những lí thuyết phê bình khác của thế giới và có những chuyển biến đáng kể. Các vấn đề như thi pháp học, tự sự học, phân tâm học, cấu trúc, nữ quyền luận, hậu hiện đại… được nhiều học giả, nhà nghiên cứu và nhà văn đón nhận sôi nổi, tạo nên dấu ấn riêng.

Nhưng đối với trào lưu phê bình sinh thái vẫn còn ở dạng “tiềm năng cần khai thác”. Tại sao lại trong trạng thái tiềm năng mà không phát triển sâu rộng như những lí thuyết vừa kể trên? Một phần vì ban đầu, lí thuyết phê bình sinh thái được những học giả sử dụng để nghiên cứu văn học viết về tự nhiên, nhằm nhấn mạnh văn học nên làm cho độc giả quay lại “tiếp xúc” với tự nhiên, hướng tới xây dựng một nền văn học sinh thái. Trong khi đó, thiên nhiên vốn dĩ là đề tài quen quá quen thuộc trong văn chương phương Đông. Nên người ta hồ nghi rằng, văn học sinh thái liệu có khác gì văn học viết về thiên nhiên đã có từ ngàn năm trước, như những áng sử thi hùng tráng Ramayana, Mahabharata đã ca ngợi vẻ đẹp con người và tự nhiên, như những bài thơ Thiền đời Đường, những bài thơ Haiku Nhật Bản? Hơn nữa, một câu hỏi được đặt ra: phê bình sinh thái khi nghiên cứu về tự nhiên sẽ mang lại điểm khác biệt gì so với những lí thuyết văn học trước đây, chẳng hạn như thi pháp học cũng đã từng đề cập đến không gian, thời gian, mối quan hệ giữa con người với thiên nhiên? Một phần cũng bởi nhiều học giả cho rằng đây là một lí thuyết “gượng ép”, đánh đồng phê bình sinh thái như một ngành thuộc sinh thái học, một phong trào văn hóa – xã hội bảo vệ môi trường.

Những điều này cũng đã được Nguyễn Văn Dân đề cập trong bài viết “Các lí thuyết nghiên cứu văn học và tính khả dụng” (Văn nghệ, số 15/ 2014). Tác giả cho rằng, phê bình sinh thái trước hết là một phong trào văn hóa – xã hội bảo vệ môi trường, và “nếu cứ lấy một vấn đề xã hội bất kì để gắn một cách gượng ép với văn học và gọi nó là mỹ học thì chúng ta sẽ có vô vàn lí thuyết mỹ học nhưng không áp dụng được” [11]. Chỉ khi làm rõ những định kiến và mập mờ trên, phê bình sinh thái mới được chấp thuận và xem như là một ngành nghiên cứu văn học mới có tính khả dụng, cấp bách. 15 Nhìn chung có thể thấy, phê bình sinh thái vận dụng quan điểm sinh thái học hiện đại khảo sát mối quan hệ giữa văn học nghệ thuật và tự nhiên, xã hội và trạng thái tinh thần con người; chất vấn quan hệ giữa ba yếu tố: con người, tự nhiên, nghệ thuật, qua đó thể hiện chủ nghĩa sinh thái nhân văn mới, tái cấu trúc các quan niệm cũ để có được các quan niệm mới.

Lấy vấn đề sinh thái tự nhiên và sinh thái tinh thần trong nghiên cứu văn học làm trọng yếu, phê bình sinh thái muốn tác phẩm văn chương phải chuyển tải những chiều hướng phức tạp của con người và tự nhiên, cũng như quan hệ tương tác giữa chúng.