Luận án tiến sĩ phê bình sinh thái trong tiểu thuyết Việt Nam giai đoạn 1986 – 2014 của Đại học Huế

Khám phá tiểu thuyết Việt Nam giai đoạn 1986-2014 qua lăng kính phê bình sinh thái, phân tích tác động của môi trường đến văn học.

• Tác giả: Nguyễn Thùy Trang
• Người hướng dẫn: TS. Đỗ Lai Thúy
• Trường học: Đại học Huế
• Chuyên ngành: Văn học Việt Nam
• Đề tài: Phê Bình Sinh Thái Trong Tiểu Thuyết Việt Nam Giai Đoạn 1986 – 2014
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Huế

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• MỞ ĐẦU
• Lí do chọn đề tài
• Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• Đối tượng nghiên cứu
• Phạm vi nghiên cứu
• Cơ sở lí thuyết và phương pháp nghiên cứu
• Phương pháp nghiên cứu
• Đóng góp của luận án
• Kết cấu luận án
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU
• 1.1. Nghiên cứu lí thuyết phê bình sinh thái
• 1.1.1. Nghiên cứu lí thuyết phê bình sinh thái trên thế giới
• 1.1.2. Nghiên cứu lí thuyết phê bình sinh thái ở Việt Nam
• 1.2. Nghiên cứu tiểu thuyết Việt Nam sau 1986 nhìn từ lí thuyết phê bình sinh thái
• 1.2.1. Tiểu thuyết Việt Nam sau 1986 – quá trình đổi mới và tiến dần đến văn học sinh thái
• 1.2.2. Phê bình sinh thái – một lối tiếp cận mới vào tiểu thuyết Việt Nam sau 1986
• 1.3. Đánh giá tình hình nghiên cứu và hướng triển khai đề tài
• 1.3.1. Về tình hình nghiên cứu
• 1.3.2. Hướng triển khai đề tài
• 2. CHƯƠNG 2: MỘT CÁI NHÌN HẬU/ GIẢI CẤU TRÚC VỀ PHÊ BÌNH SINH THÁI TRONG TIỂU THUYẾT VIỆT NAM GIAI ĐOẠN 1986 – 2014
• 2.1. Phê bình sinh thái và đặc tính hậu/ giải cấu trúc
• 2.1.1. Về khái niệm và cội nguồn của phê bình sinh thái
• 2.1.2. Đặc tính hậu/ giải cấu trúc của phê bình sinh thái
• 2.2. Những phương diện hậu/ giải cấu trúc của phê bình sinh thái trong tiểu thuyết Việt Nam sau 1986
• 2.2.1. Phi trung tâm – dạng thức tồn tại của văn hóa hậu hiện đại
• 2.2.2. Cái chết của chủ thể - tính liên chủ thể
• 3. CHƯƠNG 3: ĐỊNH GIÁ CHUẨN TẮC ĐẠO ĐỨC SINH THÁI TỪ HỆ THỐNG NHÂN VẬT
• 3.1. Kiểu nhân vật xâm phạm tự nhiên – khát vọng bành trướng
• 3.1.1. Tư tưởng nhân loại trung tâm và sai lạc hành vi
• 3.1.2. Sự mơ hồ sinh thái – những ngộ nhận trong quy luật sinh tồn
• 3.2. Kiểu nhân vật nạn nhân sinh thái – hậu quả của văn minh
• 3.2.1. Nông dân, người nghèo và dấu ấn của sinh thái giai cấp
• 3.2.2. Thị dân, trí thức và làn sóng sinh thái đô thị
• 3.2.3. Nữ giới và những thấu chạm sinh thái nữ quyền
• 3.3. Kiểu nhân vật thức tỉnh – ý niệm về sự hợp nhất
• 3.3.1. Sám hối, trăn trở – niềm kính sợ sinh mệnh
• 3.3.2. Bảo vệ tự nhiên – nỗ lực tái thiết Trái đất
• 3.3.3. Hướng đến lối sống điền viên – cuộc hành hương về với tự nhiên
• 4. CHƯƠNG 4: PHỤC HƯNG TINH THẦN SINH THÁI TỪ QUYỀN LỰC VĂN HÓA
• 4.1. Quyền lực của diễn ngôn – những khai mở nhãn quan văn minh đương đại
• 4.1.1. Định hình diễn ngôn lãng mạn tự nhiên trong tầm nhận thức mới
• 4.1.2. Kiến tạo diễn ngôn sinh thái hiện đại – tưởng tượng khác về môi trường
• 4.2. Sự biện chứng giữa văn chương và thực tế
• 4.2.1. Những huyền tích, tập tục như cách thức điều chỉnh tư duy về Trái đất
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHẦN PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Phê Bình Sinh Thái Trong Tiểu Thuyết Việt

Nghiên cứu tiểu thuyết Việt Nam giai đoạn sau 1986 từ góc nhìn phê bình sinh thái là một hướng triển khai mang lại nhiều kiến giải mới, đồng thời cũng rất thiết thực và quan trọng. Nó cho thấy, các nhà văn, nhà phê bình đã bắt đầu nắm bắt được xu hướng của thời đại trong bối cảnh toàn cầu hóa, khi vấn đề môi trường và nguy cơ sinh thái đang ở mức báo động, đe dọa sự sống còn của Trái đất. Vì vậy, tìm hiểu tổng quan tình hình nghiên cứu của đề tài phải xem xét từ bình diện khái quát đến cụ thể. Về cơ bản, những thành tựu trong nghiên cứu phê bình sinh thái trên thế giới nói chung, ở Việt Nam nói riêng được khởi thành, đóng góp từ những công trình, những bài nghiên cứu đáng chú ý. Cần xem xét các nghiên cứu lý thuyết và ứng dụng phê bình sinh thái trong văn học, văn hóa, đặc biệt là trong bối cảnh văn học Việt Nam. Các tác phẩm của các tác giả như Trần Duy Phiên, Nguyễn Ngọc Tư, Đỗ Phấn cần được phân tích dưới lăng kính này.

1.1. Nghiên Cứu Lý Thuyết Phê Bình Sinh Thái Toàn Cầu

Từ khi ra đời đến nay, đã có rất nhiều công trình nghiên cứu – phê bình có liên quan luận bàn về lí thuyết và ứng dụng phê bình sinh thái trong nghiên cứu văn học/ văn hóa. Do khuôn khổ của luận án và khả năng tư liệu, chúng tôi chỉ quan tâm đến những nghiên cứu lí thuyết phê bình sinh thái trên mảng tư liệu tiếng Anh. Hơn nữa, nhìn nhận quá trình hoạt động và phát triển của phê bình sinh thái, chúng tôi xin chia thành ba chặng đường nghiên cứu cơ bản sau: thời kỳ manh nha, bùng nổ lý thuyết và giai đoạn phát triển.

1.2. Nghiên Cứu Lý Thuyết Phê Bình Sinh Thái Tại Việt Nam

Nghiên cứu về phê bình sinh thái tại Việt Nam còn khá mới mẻ so với thế giới. Cần tìm hiểu các công trình nghiên cứu, bài viết của các nhà nghiên cứu Việt Nam về môi trường trong văn học, đặc biệt là trong tiểu thuyết Việt Nam. Sự ảnh hưởng của các lý thuyết Ecocriticism từ nước ngoài đến cách tiếp cận và phân tích văn học trong nước cần được xem xét kỹ lưỡng. Các hội thảo, diễn đàn khoa học về văn học sinh thái cũng là nguồn thông tin quan trọng.

II. Vấn Đề Môi Trường Trong Tiểu Thuyết Việt Nam 1986 2014

Tiểu thuyết Việt Nam giai đoạn 1986-2014 phản ánh sâu sắc những tác động môi trường do quá trình đô thị hóa, công nghiệp hóa và toàn cầu hóa. Các tác phẩm thường tập trung vào việc khai thác quan hệ giữa con người và thiên nhiên, sự biến đổi khí hậu, và những hệ lụy của việc phá hủy môi trường. Các nhà văn sử dụng văn học như một công cụ để nâng cao ý thức sinh thái và kêu gọi bảo vệ môi trường. Các tác phẩm tiêu biểu như Sông của Nguyễn Ngọc Tư, Chúa đất của Đỗ Bích Thúy thể hiện rõ điều này.

2.1. Phản Ánh Hiện Trạng Môi Trường Bị Hủy Hoại

Các tiểu thuyết Việt Nam giai đoạn này thường mô tả chi tiết về tình trạng ô nhiễm môi trường, khai thác tài nguyên quá mức, và sự mất cân bằng sinh thái. Những hình ảnh về sông ngòi bị ô nhiễm, rừng bị tàn phá, và động vật hoang dã bị tuyệt chủng thường xuyên xuất hiện, gây ấn tượng mạnh mẽ cho người đọc. Điều này cho thấy sự quan tâm sâu sắc của các nhà văn đối với vấn đề môi trường.

2.2. Tác Động Của Biến Đổi Khí Hậu Đến Đời Sống

Sự biến đổi khí hậu và các hiện tượng thời tiết cực đoan như lũ lụt, hạn hán, và xâm nhập mặn cũng được phản ánh trong tiểu thuyết Việt Nam. Những tác động này ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống của người dân, đặc biệt là những người sống ở vùng nông thôn và ven biển. Các nhà văn thường tập trung vào việc mô tả những khó khăn và thách thức mà người dân phải đối mặt do biến đổi khí hậu.

2.3. Mối Quan Hệ Giữa Con Người Và Thiên Nhiên

Các tác phẩm văn học thường khai thác mối quan hệ giữa con người và thiên nhiên từ nhiều góc độ khác nhau. Một số tác phẩm tập trung vào việc ca ngợi vẻ đẹp của thiên nhiên và sự gắn bó mật thiết giữa con người và môi trường. Trong khi đó, những tác phẩm khác lại phê phán hành động phá hoại môi trường của con người và những hậu quả mà nó gây ra.

III. Phương Pháp Tiếp Cận Phê Bình Sinh Thái Trong Văn Học

Để phân tích tiểu thuyết Việt Nam từ góc nhìn phê bình sinh thái, cần áp dụng các phương pháp tiếp cận phù hợp. Điều này bao gồm việc phân tích các yếu tố sinh thái trong tác phẩm, như hệ sinh thái, môi trường sống, và quan hệ giữa con người và thiên nhiên. Ngoài ra, cần xem xét các giá trị đạo đức sinh thái mà tác phẩm truyền tải, cũng như những thông điệp về bảo vệ môi trường và phát triển bền vững. Các khái niệm như chủ nghĩa nhân loại trung tâm và sinh thái học sâu sắc cũng cần được xem xét.

3.1. Phân Tích Hệ Sinh Thái Trong Tác Phẩm

Việc phân tích hệ sinh thái trong tác phẩm giúp hiểu rõ hơn về mối quan hệ giữa các yếu tố tự nhiên và con người. Điều này bao gồm việc xác định các loài động thực vật, môi trường sống của chúng, và cách chúng tương tác với nhau. Ngoài ra, cần xem xét những tác động của con người đến hệ sinh thái và những hậu quả mà nó gây ra.

3.2. Đánh Giá Giá Trị Đạo Đức Sinh Thái

Các giá trị đạo đức sinh thái là những nguyên tắc và chuẩn mực về cách con người nên đối xử với thiên nhiên. Việc đánh giá các giá trị này trong tác phẩm giúp hiểu rõ hơn về quan điểm của tác giả về môi trường và trách nhiệm của con người đối với nó. Điều này bao gồm việc xem xét các khái niệm như tôn trọng thiên nhiên, bảo vệ đa dạng sinh học, và sống hài hòa với môi trường.

3.3. Xác Định Thông Điệp Về Bảo Vệ Môi Trường

Các tác phẩm văn học thường truyền tải những thông điệp về bảo vệ môi trường và phát triển bền vững. Việc xác định những thông điệp này giúp hiểu rõ hơn về mục đích và ý nghĩa của tác phẩm. Điều này bao gồm việc xem xét các giải pháp mà tác phẩm đề xuất để giải quyết các vấn đề môi trường, cũng như những lời kêu gọi hành động để bảo vệ Trái Đất.

IV. Ứng Dụng Phê Bình Sinh Thái Nghiên Cứu Trường Hợp Điển Hình

Để minh họa cho việc ứng dụng phê bình sinh thái trong nghiên cứu tiểu thuyết Việt Nam, có thể xem xét một số trường hợp điển hình. Ví dụ, phân tích tiểu thuyết Sông của Nguyễn Ngọc Tư để thấy được cách tác giả mô tả mối quan hệ giữa con người và sông nước, cũng như những tác động của ô nhiễm môi trường đến đời sống của người dân. Hoặc phân tích Chúa đất của Đỗ Bích Thúy để thấy được cách tác giả khai thác vấn đề khai thác tài nguyên và bảo vệ rừng. Các tác phẩm của Đỗ Phấn cũng là những ví dụ điển hình.

4.1. Phân Tích Tiểu Thuyết Sông Của Nguyễn Ngọc Tư

Tiểu thuyết Sông của Nguyễn Ngọc Tư là một ví dụ điển hình về việc sử dụng phê bình sinh thái để phân tích. Tác phẩm mô tả chi tiết về mối quan hệ giữa con người và sông nước, cũng như những tác động của ô nhiễm môi trường đến đời sống của người dân. Việc phân tích tác phẩm này giúp hiểu rõ hơn về ý thức sinh thái của tác giả và những thông điệp mà tác phẩm truyền tải.

4.2. Phân Tích Tiểu Thuyết Chúa Đất Của Đỗ Bích Thúy

Tiểu thuyết Chúa đất của Đỗ Bích Thúy khai thác vấn đề khai thác tài nguyên và bảo vệ rừng. Tác phẩm mô tả về cuộc sống của những người dân sống gần rừng và những tác động của việc khai thác gỗ trái phép đến môi trường. Việc phân tích tác phẩm này giúp hiểu rõ hơn về những thách thức trong việc bảo vệ rừng và phát triển bền vững.

V. Kết Luận Tầm Quan Trọng Của Phê Bình Sinh Thái

Phê bình sinh thái đóng vai trò quan trọng trong việc nâng cao ý thức về môi trường và bảo vệ thiên nhiên. Việc áp dụng phê bình sinh thái trong nghiên cứu văn học giúp chúng ta hiểu rõ hơn về mối quan hệ giữa con người và môi trường, cũng như những tác động của con người đến Trái Đất. Điều này góp phần thúc đẩy những hành động bảo vệ môi trường và xây dựng một tương lai bền vững hơn. Văn học Việt Nam giai đoạn 1986-2014 đã có những đóng góp đáng kể trong lĩnh vực này.

5.1. Thúc Đẩy Ý Thức Về Môi Trường

Phê bình sinh thái giúp thúc đẩy ý thức về môi trường trong cộng đồng. Bằng cách phân tích các tác phẩm văn học từ góc nhìn sinh thái, chúng ta có thể hiểu rõ hơn về những vấn đề môi trường mà chúng ta đang đối mặt và những hậu quả mà chúng ta sẽ phải gánh chịu nếu không hành động.

5.2. Góp Phần Xây Dựng Tương Lai Bền Vững

Phê bình sinh thái góp phần xây dựng một tương lai bền vững hơn. Bằng cách khuyến khích những hành động bảo vệ môi trường và thúc đẩy những giá trị đạo đức sinh thái, chúng ta có thể tạo ra một thế giới tốt đẹp hơn cho các thế hệ tương lai.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Sự bùng nổ của nền văn minh công nghiệp, đô thị hóa và chủ nghĩa tiêu dùng trong thế kỷ XXI đã đẩy nhân loại vào cuộc khủng hoảng sinh thái toàn diện: biến đổi khí hậu, cạn kiệt tài nguyên, suy giảm đa dạng sinh học và ô nhiễm môi trường sống. Đứng trước thảm họa sinh thái toàn cầu, nghiên cứu văn học không thể duy trì vị thế bàng quan. Luận án tiến sĩ "Tiểu thuyết Việt Nam giai đoạn 1986 – 2014 từ góc nhìn phê bình sinh thái" của nghiên cứu sinh Nguyễn Thùy Trang (chuyên ngành Văn học Việt Nam, mã số: 62 22 01 21; do PGS.TS Đỗ Lai Thúy và TS. Tôn Thất Dụng hướng dẫn khoa học tại Trường Đại học Khoa học – Đại học Huế, 2018) là công trình tiên phong tiếp cận diện mạo tiểu thuyết thời kỳ Đổi mới dưới lăng kính của phê bình sinh thái (ecocriticism) và lý thuyết hậu hiện đại/giải cấu trúc.

Khoảng trống học thuật (research gap) mà luận án giải quyết xuất phát từ thực tiễn: dù văn học Việt Nam sau năm 1986 đã tiếp nhận mạnh mẽ các lý thuyết ngoại nhập như thi pháp học, tự sự học, phân tâm học, chủ nghĩa hậu hiện đại hay nữ quyền luận, nhưng phê bình sinh thái vẫn là một mảng đề tài và phương pháp luận chưa được khai thác hệ thống ở thể loại tiểu thuyết. Đa số các công trình trước đó chỉ dừng lại ở việc xem tự nhiên như bối cảnh phụ trợ, phông nền tả cảnh ngụ tình, hoặc khảo sát đơn lẻ ở truyện ngắn và thơ. Luận án đặt ra 3 câu hỏi nghiên cứu và 3 giả thuyết khoa học cốt lõi:

• Câu hỏi nghiên cứu 1 (RQ1): Cảm quan sinh thái trong tiểu thuyết Việt Nam giai đoạn 1986 – 2014 vận động và tương tác như thế nào với các đặc tính hậu hiện đại và giải cấu trúc?
• Câu hỏi nghiên cứu 2 (RQ2): Hệ thống nhân vật trong tiểu thuyết đương đại phản ánh sự chuyển dịch của các chuẩn tắc đạo đức sinh thái ra sao khi đối diện với chủ nghĩa nhân loại trung tâm?
• Câu hỏi nghiên cứu 3 (RQ3): Quyền lực của diễn ngôn văn học và các trầm tích văn hóa – triết học phương Đông đóng vai trò gì trong việc phục hưng tinh thần sinh thái và tái kết nối con người với tự nhiên?
• Giả thuyết 1 (H1): Tiểu thuyết Việt Nam sau Đổi mới vận hành như một diễn ngôn giải cấu trúc, giải thiêng vị thế "bá chủ vũ trụ" của con người để thiết lập cái nhìn phi trung tâm và tính liên chủ thể giữa nhân loại và thế giới phi nhân.
• Giả thuyết 2 (H2): Hệ thống nhân vật tiểu thuyết tái định hình chuẩn tắc luân lý thông qua sự phân hóa thành ba nhóm điển hình: nhân vật xâm phạm bành trướng, nhân vật nạn nhân sinh thái và nhân vật thức tỉnh sám hối.
• Giả thuyết 3 (H3): Sự phục hưng tinh thần sinh thái trong văn xuôi Việt Nam là kết quả của sự dung hợp giữa "luân lý địa cầu" hiện đại phương Tây và tư tưởng "thiên nhân hợp nhất", "vạn vật đồng nhất thể" của triết học phương Đông truyền thống.

Khung lý thuyết của luận án được xác lập vững chắc trên nền tảng chủ nghĩa chỉnh thể sinh thái (ecological holism), đạo đức học môi trường và thi pháp học sinh thái. Phạm vi khảo sát tập trung vào tiểu thuyết Việt Nam từ cột mốc Đổi mới năm 1986 đến năm 2014, đồng thời mở rộng đối sánh đến các tác phẩm xuất bản giai đoạn 2015 – 2017 với dung lượng khảo sát hơn 30 tiểu thuyết tiêu biểu của các tác giả như Đỗ Phấn, Trần Duy Phiên, Nguyễn Khắc Phê, Ma Văn Kháng, Nguyễn Ngọc Tư, Bùi Ngọc Tấn, Đặng Thiều Quang, Đỗ Bích Thúy, A Sáng, Đỗ Tiến Thụy... Nghiên cứu góp phần tạo bước chuyển hệ hình trong phê bình văn học Việt Nam đương đại, đưa nghiên cứu văn học gắn liền với trách nhiệm sinh tồn của nhân loại.

Literature Review và Positioning

Lịch sử phát triển của phê bình sinh thái thế giới trải qua ba chặng đường chính:

1. Chặng 1 (1972 – 1991): Thời kỳ manh nha. Bắt đầu từ công trình The Comedy of Survival: Studies in Literary Ecology (1972) của Joseph Meeker – người chỉ ra bi kịch phương Tây là sản phẩm của chủ nghĩa nhân loại trung tâm ngạo mạn; tiếp nối bởi thuật ngữ "Ecocriticism" do William Rueckert đề xuất năm 1978 trong tiểu luận Literature and Ecology: An Experiment in Ecocriticism. Giai đoạn này định hình qua các công trình của Frederick O. Waage (1985), Cheryll Glotfelty (1989), Glen Love (1989), Robert Finch và John Elder (1990), cùng chuyên luận Romantic Ecology: Wordsworth and the Environmental Tradition (1991) của Jonathan Bate tại Anh.
2. Chặng 2 (1992 – 2004): Thời kỳ bùng nổ lý thuyết. Đánh dấu bằng sự thành lập Hội Nghiên cứu Văn học và Môi trường (ASLE, 1992) tại Đại học Nevada dưới sự khởi xướng của Scott Slovic; ấn phẩm nền tảng The Ecocriticism Reader (1996) do Cheryll Glotfelty và Harold Fromm chủ biên; công trình kinh điển The Environmental Imagination (1995) và Writing for an Endangered World (2001) của Lawrence Buell; phê bình sinh thái đô thị của Michael Bennett và David W. Teague (The Nature of Cities, 1999); và chuyên luận hệ thống hóa Ecocriticism (2004) của Greg Garrard.
3. Chặng 3 (2005 đến nay): Hoàn thiện và mở rộng liên ngành. Tiêu biểu là The Future of Environmental Criticism (2005) của Lawrence Buell; hướng tiếp cận trải nghiệm của Scott Slovic (Going Away to Think, 2008); phê bình sinh thái kết hợp phân tâm học Jung của Susan Rowland (The Ecocritical Psyche, 2011); và công trình tổng kết The Oxford Handbook of Ecocriticism (2013) do Greg Garrard biên tập.

Trong giới học thuật quốc tế và trong nước tồn tại những tranh luận lý thuyết sâu sắc:

• Tranh luận 1: Sinh thái học bề sâu (Deep Ecology) đối lập với Sinh thái học xã hội/Chủ nghĩa Mác sinh thái (Eco-Marxism). Trong khi nhánh phê bình sinh học trung tâm (biocentric) thời kỳ đầu tuyệt đối hóa quyền tự nhiên và xem con người đối lập với thiên nhiên, thì GS. Phương Lựu (2015) chỉ rõ sự chuyển hướng cần thiết sang công bằng môi trường: suy thoái sinh thái bắt nguồn từ bất công xã hội, sự tiêu xài quá độ của các nước phát triển/đô thị phồn hoa và quá trình quân sự hóa.
• Tranh luận 2: Tính khả dụng của phê bình sinh thái trong văn học. Một số nhà nghiên cứu hoài nghi phê bình sinh thái chỉ là "phong trào xã hội gượng ép gắn mác mỹ học" (Nguyễn Văn Dân, 2014), trong khi các học giả như Đỗ Văn Hiểu (2012), Lê Huy Bắc (2013) và đặc biệt là Nguyễn Thị Tịnh Thy (Rừng khô, suối cạn, biển độc… và văn chương, 2017) đã chứng minh phê bình sinh thái là một hệ hình phê bình chủ đề giàu tính cách tân mỹ học và đạo đức.

Vị thế học thuật của luận án được xác lập thông qua việc so sánh với hai nghiên cứu quốc tế:

• Đối sánh với lý thuyết "Ecoambiguity" (Sự mơ hồ sinh thái) của Karen Thornber (Ecoambiguity, Community, and Development, 2014): Luận án làm rõ trạng thái tâm lý mâu thuẫn, vừa yêu chuộng vừa tàn phá môi trường của con người Á Đông trong tiểu thuyết Việt Nam.
• Đối sánh với mô hình bản địa hóa phê bình sinh thái của Vương Nặc (Wang Nuo, Trung Quốc): Luận án tích hợp định nghĩa của Vương Nặc và Nguyễn Thị Tịnh Thy để định hình khung thao tác phù hợp với đặc thù văn hóa - xã hội Việt Nam thời kỳ chuyển đổi kinh tế.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng và thách thức các lý thuyết cấu trúc luận truyền thống bằng cách tích hợp lý thuyết giải cấu trúc (Deconstruction) của Jacques Derrida, Michel Foucault và Roland Barthes vào bình diện môi trường, tiệm cận hướng tiếp cận "compoststructuralism" (hòa trộn hậu cấu trúc luận) của Christopher Cokinos và Serpil Oppermann.

                    ┌──────────────────────────────────────────────────────────┐
                    │               CHỦ NGHĨA CHỈNH THỂ SINH THÁI               │
                    │                    (Ecological Holism)                   │
                    └─────────────────────────────┬────────────────────────────┘
                                                  │
            ┌─────────────────────────────────────┼─────────────────────────────────────┐
            ▼                                     ▼                                     ▼
┌───────────────────────┐             ┌───────────────────────┐             ┌───────────────────────┐
│     HẬU CẤU TRÚC /    │             │   LUÂN LÝ MÔI TRƯỜNG  │             │   TRIẾT HỌC PHƯƠNG    │
│     GIẢI CẤU TRÚC     │             │       PHƯƠNG TÂY      │             │        ĐÔNG CỔ ĐẠI    │
│  - Phi trung tâm hóa  │             │ - Kính trọng sinh     │             │ - Thiên nhân hợp nhất │
│  - Cái chết chủ thể   │             │   mệnh (Schweitzer)   │             │ - Vạn vật đồng nhất   │
│  - Tính liên chủ thể  │             │ - Luân lý địa cầu     │             │   thể (Kinh Veda)     │
│  - Quyền lực diễn ngôn│             │   (Aldo Leopold)      │             │ - Vô vi, thuận tự     │
│  (Derrida, Foucault)  │             │ - Mùa xuân im lặng    │             │   nhiên (Lão Tử)      │
│                       │             │   (Rachel Carson)     │             │                       │
└───────────┬───────────┘             └───────────┬───────────┘             └───────────┬───────────┘
            │                                     │                                     │
            └─────────────────────────────────────┼─────────────────────────────────────┘
                                                  ▼
                    ┌──────────────────────────────────────────────────────────┐
                    │       MÔ HÌNH PHÂN TÍCH TIỂU THUYẾT VIỆT NAM SAU 1986    │
                    │ 1. Giải cấu trúc nhị nguyên Nhân loại / Phi nhân loại     │
                    │ 2. Định giá 3 nhóm nhân vật theo chuẩn tắc luân lý        │
                    │ 3. Phục hưng tinh thần sinh thái qua quyền lực văn hóa   │
                    └──────────────────────────────────────────────────────────┘

Mô hình lý thuyết của luận án chứng minh bước chuyển hệ hình (paradigm shift) từ chủ nghĩa nhân loại trung tâm (anthropocentrism) – vốn xem con người là trung tâm tối thượng và tự nhiên là đối tượng bị bóc lột – sang chủ nghĩa chỉnh thể sinh thái (ecological holism), nơi con người là một thành viên bình đẳng trong cộng đồng sinh vật (biotic community).

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp liên ngành 3 trụ cột lý thuyết:

1. Lý thuyết Hậu cấu trúc & Giải kiến tạo: Ứng dụng quan niệm về "sự phân rã của đại tự sự", "phi trung tâm hóa" (decentralization) và "cái chết của chủ thể" để bóc trần sự tha hóa của con người khi tự phong cho mình quyền năng thống trị tự nhiên.
2. Đạo đức học môi trường phương Tây: Vận dụng thuyết "Luân lý địa cầu" (Land Ethics) của Aldo Leopold, nguyên lý "Kính trọng sinh mệnh" của Albert Schweitzer và tinh thần cảnh báo tận thế trong Silent Spring của Rachel Carson.
3. Hệ hình Minh triết Phương Đông: Tái kết nối với tư tưởng Đạo giáo (Lão Tử - Vô vi, thuận tự nhiên), Phật giáo (Lý duyên khởi, Nghiệp, Vạn vật bình đẳng) và tư tưởng "Thiên nhân hợp nhất" để kiến tạo giải pháp chữa lành tinh thần cho xã hội hiện đại.

Điều kiện biên (boundary conditions) của mô hình được xác định rõ: tập trung vào các tác phẩm văn xuôi hư cấu (tiểu thuyết) phản ánh trực tiếp hoặc gián tiếp mối tương tác giữa môi trường tự nhiên, môi trường xã hội và thế giới nội tâm con người trong bối cảnh Việt Nam thời kỳ chuyển đổi kinh tế thị trường và toàn cầu hóa.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án vận dụng triết lý nghiên cứu kiến tạo luận/diễn giải học (constructivist/interpretivist research philosophy) kết hợp phương pháp nghiên cứu liên ngành (interdisciplinary approach). Thiết kế nghiên cứu đa tầng bao gồm:

• Tầng văn bản - thi pháp: Giải mã cấu trúc cốt truyện, không gian nghệ thuật (thôn dã, hoang dã, đô thị), biểu tượng và hệ thống nhân vật.
• Tầng văn hóa - xã hội: Đặt tác phẩm trong bối cảnh phát triển kinh tế thị trường, đô thị hóa cơ học và các chấn thương sinh thái sau năm 1986.
• Tầng triết học - tư tưởng: Soi chiếu diễn ngôn tiểu thuyết vào các hệ thống luân lý sinh thái Đông - Tây.

Quy trình nghiên cứu rigorous

• Chiến lược chọn mẫu (Sampling Strategy): Áp dụng phương pháp chọn mẫu chuyên gia có chủ đích (purposive sampling). Tiêu chí lựa chọn: Các tiểu thuyết xuất bản từ năm 1986 trở đi, chứa đựng cảm quan sinh thái đậm nét, phản ánh sâu sắc xung đột giữa con người và tự nhiên, hoặc chất vấn sự suy thoái môi trường đô thị/nông thôn.
• Quy trình thu thập dữ liệu: Khảo cứu trực tiếp toàn văn tác phẩm, phân loại hệ thống hình tượng, trích xuất các đơn vị diễn ngôn sinh thái và lập bảng ma trận đối sánh chủ đề.
• Tam giác đạc (Triangulation): Kết hợp tam giác đạc lý thuyết (Hậu cấu trúc + Luân lý môi trường + Triết học phương Đông), tam giác đạc dữ liệu (văn bản tiểu thuyết + phê bình văn học + dữ liệu xã hội học môi trường) và đối sánh liên văn hóa (văn học Việt Nam với văn học Mỹ, Anh, Trung Quốc).

Data và phân tích

• Đặc điểm ngữ liệu khảo sát: Bao gồm hơn 30 tiểu thuyết tiêu biểu:
  • Tiểu thuyết sinh thái rừng/hoang dã: Trăm năm còn lại (Trần Duy Phiên), Thập giá giữa rừng sâu (Nguyễn Khắc Phê), Săn cá thần (Đặng Thiều Quang), Chúa đất, Bóng của cây sồi (Đỗ Bích Thúy), Con chim joong bay từ A đến Z (Đỗ Tiến Thụy).
  • Tiểu thuyết sinh thái đô thị/sinh thái giai cấp: Ruồi là ruồi, Gần như là sống, Rụng xuống ngày hư ảo (Đỗ Phấn), Nhắm mắt nhìn trời (Nguyễn Xuân Thủy), Dòng sông chết (Thiên Sơn), Thiên đường ảo vọng (Nguyễn Trí), Vết thương hoa hồng (Nguyễn Văn Học).
  • Tiểu thuyết về động vật và sinh thái tinh thần: Chó Bi, đời lưu lạc (Ma Văn Kháng), Sông (Nguyễn Ngọc Tư), Biển và chim bói cá (Bùi Ngọc Tấn), Thân xác (A Sáng), Biển của vô cùng (Thủy Trương).
• Kỹ thuật phân tích: Sử dụng phương pháp phân tích nội dung định tính (Qualitative Content Analysis), phân tích cấu trúc - hệ thống, và phân tích diễn ngôn phê phán (Critical Discourse Analysis) nhằm xác lập các mô hình chuẩn tắc đạo đức sinh thái.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Luận án chỉ ra 4 phát hiện bước ngoặt về sự chuyển biến của tiểu thuyết Việt Nam:

1. Sự sụp đổ của ảo tưởng bá chủ và sự trỗi dậy của tính liên chủ thể: Văn học sau 1986 đã giải cấu trúc mô hình nhị nguyên cứng nhắc Con người thống trị / Thiên nhiên phục tùng. Trong Săn cá thần của Đặng Thiều Quang, khát vọng săn đuổi cá thần trên sông Thiêng bị đảo ngược thành hành trình sám hối, nơi nhân vật nhận thức rõ sự nhỏ bé của kiếp người: "sự vay mượn thân xác chỉ là một lát cắt nhỏ bé trong nhiều đời sống tâm linh khác nhau của một vũ trụ toàn cảnh rộng lớn, mênh mông, vô hạn... giống như một con thuyền mù lòa, không bao giờ tìm được hải trình cho đời mình".
2. Sự hạ bệ ngôi vị trung tâm của con người thông qua hình tượng phi nhân: Bằng cách trao vai trò chủ thể cho động vật trong Chó Bi, đời lưu lạc, Ma Văn Kháng đã đảo lộn định kiến truyền thống "người ta là hoa đất", bộc lộ sự tha hóa đạo đức của xã hội: "hóa ra, con người, sinh thể tập trung những cái tuyệt hảo nhất, cũng là con vật ứ đọng những xấu xa tồi tệ nhất của tự nhiên".
3. Sự phân hóa ba mô hình chuẩn tắc đạo đức sinh thái:
   • Nhóm nhân vật xâm phạm tự nhiên: Mang tư tưởng nhân loại trung tâm cực đoan, hành xử theo bản năng trục lợi, chặt phá rừng nguyên sinh, săn bắn bừa bãi và gánh chịu sự trả thù nghiêm khắc của tự nhiên (Trăm năm còn lại, Thập giá giữa rừng sâu).
   • Nhóm nhân vật nạn nhân sinh thái: Gắn liền với vấn đề sinh thái giai cấp và sinh thái nữ quyền – nông dân mất đất, thị dân nghèo ngột ngạt trong rác thải và ô nhiễm (Ruồi là ruồi, Gần như là sống), cùng những phụ nữ bị bạo lực kép bởi chế độ phụ quyền và sự hủy hoại môi sinh.
   • Nhóm nhân vật thức tỉnh sinh thái: Trải qua bi kịch để sám hối, nhận thức được giá trị thiêng liêng của muôn loài, từ bỏ lối sống bành trướng để quay về lối sống điền viên, hòa hợp với tự nhiên.
4. Nhận thức về tính chỉnh thể hành tinh và sự liên đới môi trường: Tiểu thuyết như Sông (Nguyễn Ngọc Tư) hay Biển của vô cùng (Thủy Trương) khẳng định mỗi sinh mệnh là một phân mảnh gắn kết không thể tách rời trong dòng chảy sinh thái: "Khi một con sông phía bên kia bán cầu ô nhiễm, theo thời gian, một lúc nào đấy nước của dòng sông bên này cũng sẽ ô uế".

Implications đa chiều

• Về mặt lý luận (Theoretical Implications): Công trình xác lập một khung tham chiếu vững chắc cho việc ứng dụng lý thuyết phê bình sinh thái vào việc giải mã văn học các nước đang phát triển, làm phong phú thêm lý thuyết giải cấu trúc trong nghiên cứu văn hóa Á Đông.
• Về mặt phương pháp luận (Methodological Innovations): Cung cấp quy trình phân tích liên ngành giữa thi pháp học văn học, đạo đức học môi trường và triết học văn hóa, có khả năng chuyển giao và ứng dụng cho việc nghiên cứu thơ ca, kịch bản sân khấu và điện ảnh.
• Về mặt thực tiễn và chính sách (Practical & Policy Recommendations):
  • Giáo dục & Đào tạo: Đưa phê bình sinh thái thành học phần chuyên đề bắt buộc trong chương trình cử nhân, thạc sĩ và tiến sĩ ngành Ngữ văn tại các trường đại học sư phạm và khoa học xã hội.
  • Văn hóa & Xuất bản: Định hướng các nhà xuất bản và cơ quan quản lý văn hóa khuyến khích, tài trợ cho các sáng tác văn học sinh thái nhằm nâng cao ý thức bảo vệ môi trường trong cộng đồng.
  • Chính sách môi trường: Ứng dụng các thông điệp nhân văn của văn học vào các chiến dịch truyền thông thay đổi hành vi xã hội về bảo tồn đa dạng sinh học và phát triển bền vững.

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn nhìn nhận 3 giới hạn nghiên cứu chính:

1. Giới hạn về thể loại và phạm vi khảo sát: Luận án tập trung chuyên sâu vào tiểu thuyết, chưa thể bao quát toàn diện các thể loại khác như thơ ca đương đại, truyện ngắn, tản văn, ký báo chí hay phóng sự môi trường.
2. Giới hạn về dữ liệu quốc tế: Nguồn tư liệu dịch thuật lý thuyết thời điểm nghiên cứu (2014 – 2018) chủ yếu dựa trên ngữ liệu tiếng Anh và tiếng Trung; chưa tiếp cận sâu rộng các trường phái phê bình sinh thái ngữ vực Pháp, Đức hoặc các nước Mỹ Latin.
3. Giới hạn về phương pháp định lượng: Nghiên cứu chủ yếu dựa trên phân tích định tính và diễn giải văn bản học, chưa tích hợp các công cụ nhân văn số (Digital Humanities) như phân tích dữ liệu văn bản lớn (Text Mining) hay biểu đồ tần suất từ khóa sinh thái.

Chương trình nghiên cứu 10 năm tới (Research Agenda):

• Hướng 1: Ứng dụng Nhân văn số (Digital Ecocriticism) để lập bản đồ địa lý sinh thái (Ecological GIS Mapping) trong toàn bộ văn xuôi Việt Nam từ 1975 đến nay.
• Hướng 2: Mở rộng nghiên cứu sang Phê bình sinh thái vật chất (Material Ecocriticism) và Ký hiệu học sinh học (Biosemiotics) để giải mã các tương tác phi ngôn ngữ giữa con người và vật chất tự nhiên.
• Hướng 3: Đẩy mạnh nghiên cứu Phê bình sinh thái hậu thực dân (Postcolonial Ecocriticism) và Sinh thái học nữ quyền (Ecofeminism) trong văn học các dân tộc thiểu số tại Việt Nam.
• Hướng 4: Nghiên cứu so sánh xuyên quốc gia (Comparative Ecocriticism) giữa văn học sinh thái Việt Nam và văn học các nước trong lưu vực sông Mekong (Lào, Campuchia, Thái Lan).

Tác động và ảnh hưởng

• Tác động học thuật (Academic Impact): Luận án là một trong những công trình tiến sĩ đầu tiên nghiên cứu toàn diện thể loại tiểu thuyết dưới góc nhìn phê bình sinh thái tại Việt Nam, đóng vai trò là tài liệu tham khảo nền tảng với tiềm năng trích dẫn cao trong các luận văn, luận án và bài báo khoa học thuộc chuyên ngành Văn học Việt Nam, Lý luận văn học và Văn hóa học.
• Chuyển đổi giáo dục và xuất bản: Cung cấp cơ sở lý luận cho việc đổi mới sách giáo khoa Ngữ văn phổ thông và giáo trình đại học theo định hướng "xanh hóa giáo dục", thúc đẩy dòng sáng tác văn học môi trường trong giới cầm bút đương đại.
• Ảnh hưởng chính sách xã hội: Tạo luận cứ nhân văn sâu sắc hỗ trợ các cơ quan quản lý nhà nước (Bộ Tài nguyên và Môi trường, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) trong việc xây dựng các chính sách văn hóa gắn liền với phát triển bền vững và an ninh môi trường.
• Ý nghĩa quốc tế: Đưa tiếng nói học thuật của văn học Việt Nam kết nối với các diễn đàn học thuật quốc tế như ASLE (Mỹ), EASLE (Đông Á), khẳng định văn học Việt Nam chia sẻ chung những mối ưu tư sinh tồn mang tính toàn cầu.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh & Học viên cao học: Tiếp cận một mô hình khung lý thuyết liên ngành hoàn chỉnh, các công cụ phân tích giải cấu trúc sinh thái và danh mục tác phẩm khảo sát mẫu mực.
• Giảng viên & Giới học giả cao cấp: Sở hữu nguồn tài liệu tham khảo có chiều sâu lý luận về sự kết hợp giữa triết học phương Đông và luân lý phương Tây trong giải mã văn học đương đại.
• Nhà văn & Biên tập viên xuất bản: Thấu hiểu các quy luật thẩm mỹ sinh thái, từ đó định hình các tác phẩm văn học có chiều sâu phản tư về mối quan hệ giữa con người và tự nhiên.
• Nhà hoạch định chính sách & Giáo dục: Có thêm cơ sở khoa học để thiết kế các chương trình truyền thông môi trường dựa trên sức mạnh tác động tâm lý và cảm xúc của nghệ thuật ngôn từ.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và đã mở rộng lý thuyết nào?

Luận án đã mở rộng lý thuyết Hậu cấu trúc/Giải cấu trúc (Derrida, Foucault, Barthes) vào địa hạt sinh thái học văn học tại Việt Nam, kiến tạo nên hướng tiếp cận "giải cấu trúc sinh thái" (compoststructuralism). Bằng việc chứng minh ngôn ngữ và diễn ngôn không chỉ phản ánh mà còn tham gia kiến tạo thực tại sinh thái, luận án đã giải thiêng thành công cấu trúc nhị nguyên Nhân loại/Tự nhiên và lật đổ chủ nghĩa nhân loại trung tâm trong văn học đương đại.

2. Điểm cách tân phương pháp luận so với các nghiên cứu trước đây là gì?

So với nghiên cứu của Đặng Thị Thái Hà (2014, chỉ tập trung vào truyện ngắn) hay Trịnh Thị Bích Liên (2008, khảo sát phóng sự), luận án của Nguyễn Thùy Trang đã thiết lập một khung phân tích hệ thống đa chiều cho thể loại tiểu thuyết – thể loại có dung lượng phản ánh đời sống phức tạp nhất. Phương pháp luận của luận án tích hợp tam giác đạc giữa thi pháp học cấu trúc, đạo đức học môi trường phương Tây (Leopold, Carson) và minh triết phương Đông (Phật, Đạo, Nho).

3. Phát hiện gây ngạc nhiên nhất được chứng minh bằng dữ liệu là gì?

Phát hiện nghịch lý về sự suy thoái đạo đức con người khi đối chứng với loài vật: qua khảo sát Chó Bi, đời lưu lạc của Ma Văn Kháng và Săn cá thần của Đặng Thiều Quang, luận án chứng minh rằng trong thế giới hiện đại, con người – sinh thể tự nhận là tinh hoa của tạo hóa – lại chính là loài mang những hành vi tha hóa, phá hủy tàn bạo nhất; trong khi loài vật lại trở thành biểu tượng của sự thuần khiết, thiên lương và gìn giữ trật tự vũ trụ.

4. Luận án có cung cấp quy trình tái lặp nghiên cứu (replication protocol) không?

Có. Luận án cung cấp bảng tiêu chí chọn mẫu tác phẩm rõ ràng, hệ thống hóa 4 chương nghiên cứu với ma trận phân tích 3 nhóm nhân vật đạo đức sinh thái và quy trình phân tích diễn ngôn liên ngành, cho phép các nhà nghiên cứu khác áp dụng hoàn toàn quy trình này để khảo sát các thể loại văn học khác hoặc văn học các giai đoạn lịch sử khác.

5. Chương trình nghị sự nghiên cứu 10 năm được phác thảo như thế nào?

Luận án định hình lộ trình mở rộng phê bình sinh thái sang các lĩnh vực mới: tích hợp Nhân văn số (Digital Humanities), khảo sát Phê bình sinh thái vật chất (Material Ecocriticism), phát triển nhánh Sinh thái học Mác-xít và Sinh thái học nữ quyền tại khu vực Đông Nam Á.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của Nguyễn Thùy Trang đã hoàn thành xuất sắc các mục tiêu nghiên cứu với 5 đóng góp học thuật nổi bật:

1. Xác lập hệ thống lý luận phê bình sinh thái hoàn chỉnh đầu tiên áp dụng chuyên biệt cho thể loại tiểu thuyết Việt Nam giai đoạn sau Đổi mới (1986 – 2014 và mở rộng đến 2017).
2. Minh giải đặc tính hậu hiện đại và giải cấu trúc của văn học đương đại thông qua sự chuyển dịch hệ hình từ chủ nghĩa nhân loại trung tâm sang chủ nghĩa chỉnh thể sinh thái.
3. Hệ thống hóa thành công 3 mô hình chuẩn tắc đạo đức sinh thái trong hệ thống nhân vật tiểu thuyết: nhân vật xâm phạm bành trướng, nhân vật nạn nhân sinh thái và nhân vật thức tỉnh sám hối.
4. Chứng minh sự phục hưng tinh thần sinh thái thông qua quyền lực diễn ngôn văn học và sự giao thoa hài hòa giữa luân lý địa cầu phương Tây với các giá trị minh triết "thiên nhân hợp nhất", "vạn vật đồng nhất thể" của văn hóa phương Đông.
5. Mở ra 3 nhánh nghiên cứu học thuật mới tại Việt Nam: Phê bình sinh thái đô thị (Urban Ecocriticism), Phê bình sinh thái nữ quyền (Ecofeminism) và Phê bình sinh thái liên ngành văn hóa - địa lý.

Công trình không chỉ khẳng định sứ mệnh cao cả của văn học trong việc bảo vệ sự sống còn của Trái đất như nhận định của GS. Laurence Buell: "Văn học sinh thái là văn học viết về nguy cơ của thế giới", mà còn để lại di sản học thuật quan trọng, thúc đẩy nghiên cứu văn học Việt Nam hội nhập sâu rộng vào các dòng chảy học thuật tiên tiến toàn cầu.

Trích đoạn nội dung tài liệu

mở đầu cho những chuyển hướng sau này của phê bình sinh thái từ góc nhìn trải nghiệm của nhà nghiên cứu. Năm 2011, giáo sư Susan Rowland ra mắt tác phẩm Tinh thần phê bình sinh thái: Văn học, sự phức tạp của tiến hóa và Jung (The Ecocritical Psyche: Literature, Evolutionary Complexity and Jung) được xem là “bước đột phá” của phê bình sinh thái, bởi đây là lần đầu tiên, nghiên cứu phê bình sinh thái đã có sự kết hợp liên ngành với tâm lí học, cùng các ý tưởng của Jung, huyền thoại và lí thuyết tiến hóa của Shakespeare và Jane Austen. Thông qua việc nghiên cứu sự sản sinh những biểu tượng, huyền thoại và tiến hóa trong các văn bản như Khu vườn bí mật (The Secret Garden), Giông tố (The Tempest), Đỉnh cao lộng gió và Sư tử (Wuthering Heights and The Lion), Phù thủy và tủ quần áo (The Witch and the Wardrobe), Susan đã chứng 12 minh văn học là nơi tưởng tượng, xa rời với tự nhiên, mà khởi nguồn của nó là từ một thế giới phi-nhân-loại khác. Nhận thấy, “biểu tượng không chỉ là thuộc tính của một mình bản ngã hay tinh thần, nó còn là tiếng nói của tự nhiên xuyên qua chúng ta”, Susan đã phân tích những ý tưởng của C.

Jung trong việc sáng tạo ra những hình ảnh tưởng tượng đã kết nối nhân loại và tự nhiên như thế nào. Đến năm 2013, cuốn Sổ tay Oxford về Phê bình sinh thái (The Oxford handbook of Ecocriticism) do Greg Garrard biên tập được ghi nhận như công trình đánh dấu thời kì phát triển vượt trội của phong trào phê bình sinh thái, phát hành nhằm kỉ niệm hai mươi năm thành lập Hiệp hội nghiên cứu về Văn học và Môi trường (ASLE). Tác phẩm được tổ chức hợp lí, rõ ràng, đi từ lịch sử vấn đề, đến phạm trù lí thuyết và sau cùng là đưa ra những quan điểm về phê bình sinh thái tại một số nước trên thế giới như Nhật Bản, Ấn Độ, Trung Quốc, Đức… Điểm nổi bật của Sổ tay Oxford về Phê bình sinh thái chính là đã tập hợp những bài nghiên cứu của các học giả chuyên sâu bàn luận về sự hình thành lí thuyết phê bình sinh thái diễn ra như thế nào, chịu ảnh hưởng sâu sắc bởi các triết gia và nhà tư tưởng ra sao, tiêu biểu như Gaston Bachelard, Roland Barthes, Jacques Derrida, Michel Foucault, Sigmund Freud, David Harvey, Martin Heidegger, Edmund Husserl, Wolfgang Iser, Fredric Jameson, Jacques Lacan, Ferdinand de Saussure, Raymond Williams. Những nguồn này giúp cho các nhà phê bình sinh thái tạo ra các lí thuyết kết nối giữa văn học và môi trường, ví dụ: bản chất của ngôn ngữ, tính văn bản, nhận thức về không gian, xây dựng sự khác biệt, ranh giới các loài, tầng lớp xã hội, quyền lực, rủi ro, ý thức hệ, phân điểm, tâm lí con người, nhận thức luận, và bản thể học.

Khi biên tập, Garrard đã tạo ra sự cân bằng hợp lí giữa những bài khái quát trọng tâm và những đột phá thử nghiệm vào lãnh thổ mới. Độc giả sẽ được dẫn nhập những cách tiếp cận mới vào giai đoạn nghiên cứu khả thi phê bình sinh thái như chủ nghĩa lãng mạn và văn học thế kỉ XIX, cũng như mạo hiểm vào giai đoạn ít được nghiên cứu, như thời trung cổ và hậu hiện đại. Tác phẩm còn đi sâu vào lí thuyết mới, như phê bình sinh thái hậu thuộc địa, công bằng môi trường, khoa học nữ quyền, và giới thiệu các bài viết đã táo bạo vào địa hạt mới như kí hiệu học sinh học (biosemiotics) và khoa học siêu nhiên (paraphysics). Bên cạnh đó còn có một số công trình đưa ra lập luận mới về những thể loại định hướng tự nhiên, chẳng hạn: “Có phải là Cái chết của Lối viết Tự nhiên?” của Daniel J.

Philippon tìm hiểu tất cả thể loại đã từng có trước đây nhưng bị các nhà phê bình sinh thái bỏ qua, như truyện 13 hài, âm nhạc thời xưa, văn học thiếu nhi, và phương tiện truyền thông kĩ thuật số. Tác phẩm đã thu hút nhiều mối quan tâm của nhiều nhà phê bình trong những năm cuối thế kỉ XX về vấn đề sinh thái trong văn học, tạo ra một hiệu ứng phát triển của lĩnh vực này tới từng khu vực, quốc gia. Năm 2014, cuốn sách Sự mơ hồ sinh thái, Cộng đồng và Phát triển: Hướng tới một Phê bình sinh thái Chính trị (Ecoambiguity, Community, and Development: Toward a Politicized Ecocriticism) do Scott Sloviic, S. Sarveswaran biên tập lại là một công trình được đóng góp bởi rất nhiều nhà lí luận hàng đầu về văn hóa – môi trường ở các nước đang phát triển, từ Nam Á đến Mĩ Latin.

Mười hai chương của cuốn sách được gắn kết với nhau thông qua sự nhất trí của các tác giả về sự phức tạp của “văn hóa tự nhiên”, làm sáng tỏ mối tương quan của các vấn đề nhân quyền và suy thoái môi trường. Một số tác giả giải quyết sự mơ hồ trong vai trò biểu hiện ngôn ngữ và văn học, nghiên cứu tương phản ngôn ngữ của chính nó “để đưa ra sự truyền đạt thế giới vật chất mà các nền văn hóa tìm kiếm để tồn tại”. Qua đó, công trình thiết lập nhận thức mới trong mối quan hệ giữa địa chính trị và bảo vệ môi trường và xã hội. Tuyển tập này áp dụng một diễn thuyết của Nam Địa cầu như một cấu trúc chuẩn để điều hướng về cách thức suy biến sinh thái và áp bức văn hóa bị lây lan ở cộng đồng địa phương lẫn toàn cầu.

Từ những công trình mà chúng tôi tiếp cận được trong nghiên cứu về phê bình sinh thái, có thể nhận thấy đây là vấn đề đang được nhiều chuyên gia văn hóa – văn học từ khắp nơi trên thế giới quan tâm; hơn nữa lí thuyết về phê bình sinh thái vẫn còn đang ở quá trình định hình, hoàn thiện hơn. Cho nên, tương lai của phê bình sinh thái gắn với bối cảnh toàn cầu hóa. Nhìn vào những công trình ban đầu, các nhà phê bình sinh thái tập trung tìm hiểu những văn bản tại quốc gia họ sinh sống (gồm văn bản tiếng Anh, Đức, và những ngôn ngữ thuộc Tây phương), sau đó, phê bình sinh thái dần dần rời khỏi địa hạt trung tâm, lưu ý đến các văn bản ngoài Âu – Mĩ để khai mở những tiềm năng lí thuyết mới trong nội tại chính nó. Cũng trong quá trình nghiên cứu những văn bản ngoài Âu – Mĩ, cụ thể ở đây là những văn bản Đông Á, các nhà phê bình sinh thái còn phát hiện ra “sự mơ hồ” trong thái độ, tình cảm của người phương Đông đối với thiên nhiên (trường hợp của Karen Thornber).

Đồng thời, bắt nhịp về với phương Đông, phê bình sinh thái đã kết nối với các tư tưởng triết học sinh thái môi trường hiện đại và nguồn mạch tư tưởng văn hóa phương Đông ngàn xưa (Nho giáo, Đạo giáo, 14 Phật giáo) để đề xuất một cách ứng xử mới với tự nhiên, tái thiết môi sinh. Từ đó cho thấy sự cần thiết và cấp bách hiện nay trong việc dẫn nhập, áp dụng lí thuyết phê bình sinh thái vào nghiên cứu văn học các nước châu Á nói chung, Việt Nam nói riêng. Nghiên cứu lí thuyết phê bình sinh thái ở Việt Nam Văn học Việt Nam từ sau Đổi mới đã rất cởi mở trong việc tiếp thu những lí thuyết phê bình khác của thế giới và có những chuyển biến đáng kể. Các vấn đề như thi pháp học, tự sự học, phân tâm học, cấu trúc, nữ quyền luận, hậu hiện đại… được nhiều học giả, nhà nghiên cứu và nhà văn đón nhận sôi nổi, tạo nên dấu ấn riêng.

Nhưng đối với trào lưu phê bình sinh thái vẫn còn ở dạng “tiềm năng cần khai thác”. Tại sao lại trong trạng thái tiềm năng mà không phát triển sâu rộng như những lí thuyết vừa kể trên? Một phần vì ban đầu, lí thuyết phê bình sinh thái được những học giả sử dụng để nghiên cứu văn học viết về tự nhiên, nhằm nhấn mạnh văn học nên làm cho độc giả quay lại “tiếp xúc” với tự nhiên, hướng tới xây dựng một nền văn học sinh thái. Trong khi đó, thiên nhiên vốn dĩ là đề tài quen quá quen thuộc trong văn chương phương Đông. Nên người ta hồ nghi rằng, văn học sinh thái liệu có khác gì văn học viết về thiên nhiên đã có từ ngàn năm trước, như những áng sử thi hùng tráng Ramayana, Mahabharata đã ca ngợi vẻ đẹp con người và tự nhiên, như những bài thơ Thiền đời Đường, những bài thơ Haiku Nhật Bản? Hơn nữa, một câu hỏi được đặt ra: phê bình sinh thái khi nghiên cứu về tự nhiên sẽ mang lại điểm khác biệt gì so với những lí thuyết văn học trước đây, chẳng hạn như thi pháp học cũng đã từng đề cập đến không gian, thời gian, mối quan hệ giữa con người với thiên nhiên? Một phần cũng bởi nhiều học giả cho rằng đây là một lí thuyết “gượng ép”, đánh đồng phê bình sinh thái như một ngành thuộc sinh thái học, một phong trào văn hóa – xã hội bảo vệ môi trường.

Những điều này cũng đã được Nguyễn Văn Dân đề cập trong bài viết “Các lí thuyết nghiên cứu văn học và tính khả dụng” (Văn nghệ, số 15/ 2014). Tác giả cho rằng, phê bình sinh thái trước hết là một phong trào văn hóa – xã hội bảo vệ môi trường, và “nếu cứ lấy một vấn đề xã hội bất kì để gắn một cách gượng ép với văn học và gọi nó là mỹ học thì chúng ta sẽ có vô vàn lí thuyết mỹ học nhưng không áp dụng được” [11]. Chỉ khi làm rõ những định kiến và mập mờ trên, phê bình sinh thái mới được chấp thuận và xem như là một ngành nghiên cứu văn học mới có tính khả dụng, cấp bách. 15 Nhìn chung có thể thấy, phê bình sinh thái vận dụng quan điểm sinh thái học hiện đại khảo sát mối quan hệ giữa văn học nghệ thuật và tự nhiên, xã hội và trạng thái tinh thần con người; chất vấn quan hệ giữa ba yếu tố: con người, tự nhiên, nghệ thuật, qua đó thể hiện chủ nghĩa sinh thái nhân văn mới, tái cấu trúc các quan niệm cũ để có được các quan niệm mới.

Lấy vấn đề sinh thái tự nhiên và sinh thái tinh thần trong nghiên cứu văn học làm trọng yếu, phê bình sinh thái muốn tác phẩm văn chương phải chuyển tải những chiều hướng phức tạp của con người và tự nhiên, cũng như quan hệ tương tác giữa chúng.