Nghiên Cứu Văn Học Tầm Căn Trung Quốc Từ Góc Nhìn Sinh Thái

Tài liệu nghiên cứu Nghiên cứu văn học tầm căn trung quốc từ góc nhìn sinh thá, tổng hợp lý thuyết và thực hành, cung cấp kiến thức chuyên sâu về văn học.

• Tác giả: Phan Thị Trà
• Người hướng dẫn: PGS. Trần Lê Hoa Tranh
• Trường học: Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Lý luận văn học
• Đề tài: Nghiên Cứu Văn Học Tầm Căn Trung Quốc Từ Góc Nhìn Sinh Thái
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN
• 1.1. Tổng quan nghiên cứu
• 1.2. Tình hình nghiên cứu văn học Tầm căn Trung Quốc
• 1.3. Tình hình nghiên cứu văn học Tầm căn từ góc nhìn sinh thái
• 1.4. Giới thuyết chung về văn học Tầm căn Trung Quốc và phê bình sinh thái
• 1.5. Văn học Tầm căn Trung Quốc
• 1.6. Phê bình sinh thái
• 1.7. Tính khả thi của hướng nghiên cứu sinh thái trong văn học Tầm căn Trung Quốc
• 1.8. Cơ sở thực tiễn
• 1.9. Tiểu kết chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: CỘI NGUỒN VÀ QUÁ TRÌNH PHÁT TRIỂN CỦA TINH THẦN SINH THÁI TRONG VĂN HỌC TẦM CĂN TRUNG QUỐC
• 2.1. Tư tưởng sinh thái trong một số triết thuyết cổ đại Trung Quốc
• 2.2. Quan điểm về thế giới tự nhiên trong đạo Dịch
• 2.3. Quan điểm về thế giới tự nhiên của đạo Nho, đạo Lão, đạo Phật
• 2.4. Quá trình phát triển chủ đề sinh thái trong văn học Trung Quốc
• 2.5. Tư tưởng sinh thái trong văn học Trung Quốc
• 2.6. Tinh thần tìm về ngoại biên trong văn học Tầm căn Trung Quốc
• 2.7. Tiểu kết chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: VẤN ĐỀ SINH MỆNH TRONG VĂN HỌC TẦM CĂN TRUNG QUỐC
• 3.1. Gốc cơ bản của con người trong văn học Tầm căn Trung Quốc
• 3.2. Gốc huyết thống tự nhiên
• 3.3. Gốc vật chất cơ bản
• 3.4. Những nạn nhân của thời đại trong văn học Tầm căn Trung Quốc
• 3.5. Nạn nhân là động, thực vật
• 3.6. Nạn nhân là con người
• 3.7. Tiểu kết chương 3
• 4. CHƯƠNG 4: VẤN ĐỀ PHÁT TRIỂN ĐẤT NƯỚC TRONG VĂN HỌC TẦM CĂN TRUNG QUỐC
• 4.1. Những thay đổi trên con đường phát triển đất nước trong văn học Tầm căn Trung Quốc
• 4.2. Từ không gian nguyên sinh trong văn học Tầm căn Trung Quốc
• 4.3. Đến không gian hiện đại trong văn học Tầm căn Trung Quốc
• 4.4. Đối thoại – Con đường tìm kiếm sự hòa giải giữa tư tưởng truyền thống và tư tưởng hiện đại
• 4.5. Đối thoại giữa con người với con người
• 4.6. Đối thoại giữa nông thôn và thành thị
• 4.7. Tiểu kết chương 4
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC 1: GIỚI THIỆU THÊM MỘT SỐ GƯƠNG MẶT TRONG VĂN HỌC TẦM CĂN TRUNG QUỐC
• PHỤ LỤC 2: GIỚI THIỆU MỘT SỐ TÁC PHẨM CỦA CÁC TÁC GIẢ TRONG VĂN HỌC TẦM CĂN
• PHỤ LỤC 3: GIỚI THIỆU MỘT SỐ BÀI VIẾT VỀ CHỦ ĐỀ “GỐC” CỦA CÁC NHÀ VĂN TẦM CĂN TRONG HỘI NGHỊ HÀNG CHÂU
• PHỤ LỤC 4: GIỚI THIỆU BÀI VIẾT VỀ VAI TRÒ CỦA VĂN HỌC TẦM CĂN
• PHỤ LỤC 5: GIỚI THIỆU MỘT SỐ CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Văn Học Tầm Căn Trung Quốc Từ A Đến Z

Đầu thập niên 90 của thế kỷ XX chứng kiến sự gia tăng các hoạt động văn học gắn liền với môi trường. Trong bối cảnh toàn cầu hóa, phê bình sinh thái nhanh chóng trở thành một phong trào quan trọng trong giới học thuật. Các nhà sử học, nhân loại học, tâm lý học, triết học cùng nhau bàn luận về mối quan hệ giữa con người và tự nhiên, và những nguy cơ sinh thái mà con người phải đối mặt. Sử dụng lý thuyết phê bình sinh thái để tìm hiểu một tác phẩm hoặc một dòng văn học là cách để phân tích sự gắn kết giữa con người và tự nhiên, tìm ra nguyên nhân gây đứt gãy mối quan hệ cộng sinh, và đề xuất giải pháp tái thiết hệ sinh thái. Văn học Tầm căn Trung Quốc ra đời như một bước phát triển sâu sắc hơn của văn học Vết thương và văn học Cải cách, tiếp nối tinh thần phản tư và cải cách, đồng thời đề cập đến các vấn đề về truyền thống văn hóa dân tộc. Điều này đánh dấu một cột mốc quan trọng trong sáng tác văn học "Thời kỳ mới" và mở đầu cho sự đa dạng hóa văn học đương đại Trung Quốc. Dòng văn học này thu hút sự chú ý và tranh luận trong đời sống văn học và xã hội Trung Quốc, đặc biệt sau khi Mạc Ngôn đạt giải Nobel văn học năm 2012, tạo ra một trào lưu nghiên cứu về Mạc Ngôn và tầm căn. Văn học Tầm căn Trung Quốc chủ trương tìm kiếm cội nguồn văn hóa truyền thống hàng ngàn năm của dân tộc Trung Hoa. Với nhiều góc độ và phương pháp khác nhau, giới nghiên cứu đã giải mã và giải quyết nhiều vấn đề trong văn học Tầm căn. Đề tài xét văn học Tầm căn Trung Quốc từ góc nhìn sinh thái hứa hẹn sẽ mang lại những điều mới mẻ về dòng văn học này.

1.1. Bối Cảnh Hình Thành và Phát Triển Văn Học Tầm Căn

Ra đời vào những năm 84, 85 của thế kỷ XX, văn học Tầm căn được xem là một trong những dòng văn học có nhiều thành tựu, dù thời gian tồn tại không dài. Văn học này gây sự chú ý và tranh luận trong đời sống văn học và xã hội Trung Quốc. Đặc biệt từ sau khi Mạc Ngôn đạt giải thưởng Nobel văn học năm 2012, một trào lưu nghiên cứu về Mạc Ngôn và tầm căn ngày càng được giới nghiên cứu quan tâm ở Trung Quốc và mở rộng trên phạm vi toàn thế giới, trong đó có Việt Nam. Văn học Tầm căn Trung Quốc chủ trương tìm cội nguồn văn hóa truyền thống hàng ngàn năm của dân tộc Trung Hoa.

1.2. Ý Nghĩa và Đóng Góp của Hướng Nghiên Cứu Sinh Thái

Việc nghiên cứu theo hướng sinh thái trong văn học Tầm căn Trung Quốc giúp người đọc cảm nhận thêm về ý nghĩa thời đại của văn học này. Khám phá các hướng tiếp cận khác nhau trong một dòng văn học là quá trình làm phong phú thêm, gợi mở thêm các chủ đề về văn học Tầm căn. Hướng triển khai của công trình hữu dụng cho những ai muốn tìm hiểu sâu hơn dòng văn học này, đặc biệt là từ góc nhìn phê bình sinh thái. Điều này góp phần thúc đẩy, tìm hiểu, giải mã những tác phẩm văn học nói chung cũng như tác phẩm văn học Tầm căn nói riêng theo chiều hướng sâu hơn, linh hoạt và đa dạng về góc nhìn. Ngoài ra, công trình cũng góp phần cung cấp thêm nguồn tài liệu cho công tác giảng dạy và nghiên cứu văn học, văn hóa Trung Quốc.

II. Phê Bình Sinh Thái Trong Văn Học Trung Quốc Cơ Sở Lý Luận

Phê bình sinh thái là một hệ hình của phê bình hậu hiện đại, mang lại một luồng sinh khí mới khi tiếp cận văn bản. Nó tự thân mang tính giải cấu trúc, tính liên văn bản, tính đối thoại, và tính diễn ngôn của phê bình hậu hiện đại. Các đặc trưng của phê bình sinh thái được dùng để phân tích mối quan hệ giữa con người và tự nhiên, cũng như những tham vọng của nhân loại trên con đường phát triển. Tính đối thoại được xem như là con đường giải quyết những bất đồng trong tư tưởng giữa con người với con người và giữa con người với tự nhiên. Trong văn học Tầm căn, mặc dù những hình ảnh về môi trường và những bất an của con người hiện đại chưa xuất hiện nhiều, nhưng thế hệ nhà văn đã từng nhiều năm gắn bó với nông thôn khi chứng kiến quá trình phát triển của đất nước trong xu thế hội nhập không khỏi lo lắng, băn khoăn. Đó là cái nhìn mang tính cảnh tỉnh. Như tác giả đã nhấn mạnh: 'Việc dùng lý thuyết phê bình sinh thái để tìm hiểu một tác phẩm hay một dòng văn học cũng chính là cách để tìm hiểu, phân tích và lí giải sự gắn kết giữa con ngƣời với tự nhiên...'.

2.1. Đặc Điểm và Sự Vận Dụng Phê Bình Sinh Thái Trong Nghiên Cứu

Phân tích các đặc điểm chủ yếu của phê bình sinh thái và sự vận dụng lý thuyết phê bình sinh thái trong văn học nói chung và văn học Tầm căn Trung Quốc nói riêng. Phân tích văn học Tầm căn Trung Quốc từ phương diện giải cấu trúc của phê bình sinh thái để thấy được sự thay đổi khi con người dùng tư duy lý tính can thiệp thô bạo vào thế giới tự nhiên. Từ đó, phê bình sinh thái hướng con người cần nhìn lại, cùng nhau đối thoại để tìm về sự hòa hợp, sự kết nối, sự hài hòa trong chỉnh thể sinh thái.

2.2. Vai Trò của Tính Đối Thoại Trong Phê Bình Sinh Thái

Tính đối thoại được xem như là con đường giải quyết những bất đồng trong tư tưởng giữa con người với con người và giữa con người với tự nhiên. Trong văn học Tầm căn tuy những hình ảnh về môi trường, những bất an của con người hiện đại còn chưa xuất hiện nhiều nhưng với cái nhìn của thế hệ nhà văn đã từng nhiều năm gắn kết với nông thôn khi chứng kiến quá trình phát triển của đất nước trong xu thế hội nhập họ không khỏi lo lắng, băn khoăn. Đó là cái nhìn mang tính cảnh tỉnh.

2.3. Phê Bình Sinh Thái với Tư Tưởng Lão Trang Đạo Phật

Tư tưởng phê bình sinh thái có những điểm tương đồng với tư tưởng Lão Trang, Đạo Phật. Cả hai đều nhấn mạnh đến sự hài hòa giữa con người và tự nhiên, sống hòa mình vào tự nhiên chứ không nên khai thác, bóc lột quá mức.

III. Cội Nguồn Tinh Thần Sinh Thái Trong Văn Học Tầm Căn

Văn học Tầm căn Trung Quốc trực tiếp khai thác các vấn đề về văn hóa dân tộc, đây cũng chính là điểm gặp gỡ với văn học sinh thái. Xét đến tận cùng thì tất cả mọi nguyên nhân mà con người gây ra đều nằm ở văn hóa, nằm ở các chặng đường lịch sử mà nhân loại đi qua. Văn hóa, thời đại quy định hành vi ứng xử trong đó bao gồm cả ứng xử của con người với giới tự nhiên. Ý thức của con người đối với sinh thái chính là những biểu hiện của văn hóa cá nhân, văn hóa cộng đồng, văn hóa dân tộc. Phương pháp tiếp cận từ văn hóa - lịch sử giúp trình bày những vấn đề liên quan đến hệ hình tư tưởng trong kết cấu xã hội đã ảnh hưởng đến vấn đề sinh thái. Từ đó tái thiết lại hệ sinh thái giữa con người và tự nhiên, đánh thức bản năng sinh thái trong từng cá thể, dàn xếp lại vị trí giữa con người với tự nhiên.

3.1. Tư Tưởng Sinh Thái Trong Các Triết Thuyết Cổ Đại Trung Quốc

Phân tích tư tưởng sinh thái trong một số triết thuyết cổ đại Trung Quốc. Quan điểm về thế giới tự nhiên trong đạo Dịch. Quan điểm về thế giới tự nhiên của đạo Nho, đạo Lão, đạo Phật.

3.2. Quá Trình Phát Triển Chủ Đề Sinh Thái Trong Văn Học Trung Quốc

Quá trình phát triển chủ đề sinh thái trong văn học Trung Quốc. Tư tưởng sinh thái trong văn học Trung Quốc. Tinh thần tìm về ngoại biên trong văn học Tầm căn Trung Quốc. Trong các tác phẩm, các nhà văn thường đưa ra cái nhìn đa chiều về mối quan hệ giữa con người và môi trường tự nhiên.

IV. Vấn Đề Sinh Mệnh Trong Văn Học Tầm Căn Phân Tích Chi Tiết

Luận án tập trung vào những phương diện thể hiện nhiều nhất yếu tố sinh thái trong sáng tác của các nhà Tầm căn Trung Quốc như bối cảnh thời đại, những thay đổi về không gian sống, quá trình tha hóa của con người, quá trình xâm lấn của yếu tố hiện đại vào vùng nông thôn, những xung đột giữa người nông thôn và người thành thị, sự kế thừa quan điểm sinh thái trong lịch sử. Từ đó, luận án đánh giá những vấn đề được mất của đất nước Trung Quốc trong quá trình hội nhập, đánh giá sự đóng góp mang tính cảnh tỉnh của thế hệ nhà văn thức thời, nhìn nhận các tầng nội dung mới của văn học Tầm căn Trung Quốc từ góc nhìn sinh thái. Từ đó, chúng tôi xem đối tượng nghiên cứu chính là văn học Tầm căn trong điểm giao cắt với tinh thần sinh thái, chính là vấn đề sinh mệnh và mối quan hệ giữa thế giới nguyên sinh với thế giới hiện đại.

4.1. Gốc Cơ Bản Của Con Người Trong Văn Học Tầm Căn

Gốc cơ bản của con người trong văn học Tầm căn Trung Quốc. Gốc huyết thống tự nhiên. Gốc vật chất cơ bản. Con người luôn có xu hướng tìm về cội nguồn, đó là bản năng gốc.

4.2. Những Nạn Nhân Của Thời Đại Trong Văn Học Tầm Căn

Những nạn nhân của thời đại trong văn học Tầm căn Trung Quốc. Nạn nhân là động, thực vật. Nạn nhân là con người. Sự tha hóa của con người trong xã hội hiện đại.

V. Phát Triển Đất Nước Qua Lăng Kính Văn Học Tầm Căn Trung Quốc

Vấn đề cội nguồn không chỉ là vấn đề văn hóa truyền thống mà đó còn là các nền tảng vững chắc để Trung Quốc phát triển bền vững khi tiến lên con đường phát triển. Từ góc nhìn phê bình sinh thái, luận án mong muốn bàn thêm, mở rộng vấn đề gốc rễ trong văn học Tầm căn Trung Quốc. Đó chính là vấn đề đối thoại giữa nông thôn và thành thị, vấn đề bảo vệ nhu cầu vật chất, vấn đề tha hóa, thực dụng của con người trong môi trường hiện đại. Con đường đi lên bền vững của một dân tộc luôn cần một gốc rễ vững chắc trên mọi phương diện.

5.1. Thay Đổi Trên Con Đường Phát Triển Đất Nước

Những thay đổi trên con đường phát triển đất nước trong văn học Tầm căn Trung Quốc. Từ không gian nguyên sinh trong văn học Tầm căn Trung Quốc. Đến không gian hiện đại trong văn học Tầm căn Trung Quốc.

5.2. Đối Thoại Hòa Giải Tư Tưởng Truyền Thống và Hiện Đại

Đối thoại – Con đường tìm kiếm sự hòa giải giữa tư tưởng truyền thống và tư tưởng hiện đại. Đối thoại giữa con người với con người. Đối thoại giữa nông thôn và thành thị.

VI. Kết Luận Giá Trị Và Tương Lai Nghiên Cứu Văn Học Tầm Căn

Luận án đã vận dụng lý thuyết phê bình sinh thái để lý giải, phân tích hình thái, ý nghĩa của yếu tố sinh thái trong văn học Tầm căn Trung Quốc. Xác định, phân tích sự tương đồng và khác biệt trong cách triển khai đề tài của các nhà văn Tầm căn. Từ đó, luận án cho thấy những dấu ấn thời đại và sự sáng tạo của các nhà văn trong việc kế thừa và phát huy các sở trường của mình. Luận án đem lại cái nhìn khái quát về văn học Tầm căn Trung Quốc qua việc nghiên cứu bối cảnh lịch sử ở Trung Quốc và bối cảnh các nước trên thế giới.

6.1. Đóng Góp Mới Của Luận Án Về Văn Học Tầm Căn

Luận án là công trình có tính tiên phong trong việc tiếp cận văn học Tầm căn Trung Quốc từ góc nhìn sinh thái. Luận án có thể được sử dụng làm tài liệu mang tính tham khảo cho những ai muốn nghiên cứu vấn đề sinh thái trong văn học Tầm căn Trung Quốc. Luận án khám phá ra những giá trị nhân văn sâu sắc của văn học Tầm căn, đồng thời đưa ra những cảnh báo về vấn đề môi trường.

6.2. Hướng Nghiên Cứu Tiếp Theo và Giá Trị Ứng Dụng

Đề xuất hướng nghiên cứu tiếp theo về văn học Tầm Căn kết hợp với các góc nhìn mới. Gợi ý ứng dụng kết quả nghiên cứu vào giảng dạy và nghiên cứu văn học.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Sự bùng nổ của cuộc khủng hoảng sinh thái toàn cầu cuối thế kỷ XX đã thúc đẩy bước chuyển dịch hệ hình mang tính cách mạng trong nghiên cứu nhân văn: sự xác lập của Phê bình sinh thái (Ecocriticism). Tại Trung Quốc, tiến trình hiện đại hóa thần tốc đi kèm cải cách mở cửa từ năm 1978 đã tạo ra những đứt gãy môi trường và xã hội chưa từng có. Trong bối cảnh đó, luận án tiến sĩ "Nghiên cứu văn học Tầm căn Trung Quốc từ góc nhìn sinh thái" của nghiên cứu sinh Phan Thị Trà (Chuyên ngành: Lý luận văn học, Mã số: 9220120; Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn – Đại học Quốc gia TP. Hồ Chí Minh, 2023; người hướng dẫn: PGS. Trần Lê Hoa Tranh) khẳng định vị thế tiên phong trong việc tái định vị toàn bộ trào lưu Văn học Tầm căn (Xungen wenxue, khởi phát 1984–1985) dưới lăng kính sinh thái học văn hóa.

Về khoảng trống nghiên cứu (research gap), các công trình kinh điển trong và ngoài nước (Li Hua Ying, 2010; Lâm Tú Cầm, 2012; Vương Hiểu Hằng, 2013; Edward C. Henderson, 2017) chủ yếu tiếp cận Tầm căn như một hiện tượng phục hưng bản sắc dân tộc, giải mã tự sự lịch sử hoặc đối thoại chính trị hậu Cách mạng Văn hóa. Tuy nhiên, mối tương quan hữu cơ giữa "cội nguồn văn hóa" (cultural roots) và "cội nguồn tự nhiên" (natural roots) vẫn là một khoảng trống học thuật bị phân mảnh (Lỗ Khu Nguyên, 2014; Trương Thủ Hải, 2018). Luận án giải quyết triệt để khoảng trống này thông qua hệ thống câu hỏi và giả thuyết nghiên cứu tường minh:

• Câu hỏi nghiên cứu 1 (RQ1): Tinh thần sinh thái trong văn học Tầm căn kế thừa và tái cấu trúc các triết thuyết cổ đại Trung Hoa (Nho, Lão, Trang, Phật, Dịch) như thế nào trước làn sóng duy lý kỹ trị phương Tây?
• Câu hỏi nghiên cứu 2 (RQ2): Mối quan hệ giữa bản thể sinh mệnh con người và thế giới phi nhân loại (động thực vật, đất đai) bị tổn thương, tha hóa ra sao dưới áp lực phát triển kinh tế và bạo lực lịch sử?
• Câu hỏi nghiên cứu 3 (RQ3): Xung đột không gian giữa vùng sinh thái nguyên sinh (nông thôn, biên thùy) và không gian hiện đại (đô thị hóa) mở ra giải pháp đối thoại hòa giải nào cho tương lai phát triển bền vững?
• Giả thuyết nghiên cứu 1 (H1): Văn học Tầm căn không phải là hành vi hoài cổ tiêu cực mà là một diễn ngôn sinh thái phản biện sâu sắc, giải cấu trúc chủ nghĩa nhân loại trung tâm (Anthropocentrism).
• Giả thuyết nghiên cứu 2 (H2): Cội rễ sinh tồn của dân tộc chỉ có thể được bảo tồn khi xác lập mô hình phát triển cộng sinh, dung hợp giữa bảo tồn cội nguồn tự nhiên và tiếp biến văn minh hiện đại.

Khung lý thuyết của công trình tích hợp Phê bình sinh thái học hậu hiện đại (William Rueckert, Cheryll Glotfelty, Kate Rigby) với Thi pháp học văn hóa. Luận án khảo sát định tính chuyên sâu trên dung lượng mẫu gồm 10 tác gia tiêu biểu, hơn 35 tác phẩm văn xuôi nòng cốt, trải dài từ giai đoạn tiền đề (1981–1984), bùng nổ (1985–1989) đến các sáng tác hậu Tầm căn sau thập niên 1990, đóng góp hệ thống luận điểm có khả năng định lượng hóa tác động lý luận trong ngành ngữ văn học đương đại.

Literature Review và Positioning

Tổng quan tài liệu học thuật quốc tế và trong nước về văn học Tầm căn Trung Quốc ghi nhận 3 dòng chảy lý thuyết chủ đạo:

Thứ nhất, dòng tiếp cận văn hóa học và tự sự dân tộc: Lâm Tú Cầm (2012) trong "Tiếng nói Tầm căn: Tự sự dân tộc và hiện đại" khẳng định Tầm căn là nỗ lực định vị căn tính Trung Hoa giữa làn sóng toàn cầu hóa. Vương Hiểu Hằng (2013) thực hiện nghiên cứu so sánh tiểu thuyết đồng quê thời kỳ Ngũ Tứ với Tầm căn thập niên 80 trên 6 phương diện văn hóa - lịch sử. Điền Văn Binh (2021) và Hạ Giai Mai (2022) xem trào lưu này như một biểu hiện của phong trào "Tân Khơi Mở" (New Enlightenment) nhằm thanh lọc chấn thương tinh thần sau Cách mạng Văn hóa.

Thứ hai, dòng nghiên cứu nhân tộc học và không gian ngoại biên: Nhiếp Mậu (2018) khảo sát văn học dân tộc Dao ở Giang Hoa để phân tích căn tính văn hóa khu biệt; Dương Hồng (2019) nghiên cứu sự trỗi dậy của tính đa dân tộc qua văn học Tạng và Di, phê phán sự thiếu vắng của văn học thiểu số trong diễn ngôn Tầm căn dòng chính.

Thứ ba, dòng nghiên cứu sinh thái học manh nha: Liêu Tăng Hồ (2000) phỏng vấn Giả Bình Ao về sự tuyệt chủng của loài sói; Vương Tây (2015) và Trần Thạch Căn (2017) khảo sát Totem sói của Khương Nhung dưới góc nhìn sinh thái thảo nguyên; Trương Thủ Hải (2018) với chuyên luận "Gốc tự nhiên trong văn học" và Diệp Thư Hiến (2020) với "Nguy cơ tính hiện đại và Tầm căn văn hóa" đã bước đầu đề xuất chuyển dịch trọng tâm từ gốc rễ văn hóa sang cội rễ tự nhiên.

                  [VĂN HỌC TẦM CĂN TRUNG QUỐC]
                               │
       ┌───────────────────────┼───────────────────────┐
       ▼                       ▼                       ▼
[Tự sự Dân tộc &         [Không gian Ngoại biên   [Phê bình Sinh thái
 Khơi mở Văn hóa]         & Bản sắc Thiểu số]      & Tự nhiên học]
(Lâm Tú Cầm 2012,        (Nhiếp Mậu 2018,         (Trương Thủ Hải 2018,
 Hạ Giai Mai 2022)        Dương Hồng 2019)         Diệp Thư Hiến 2020)
       │                       │                       │
       └───────────────────────┬───────────────────────┘
                               ▼
            [ĐỊNH VỊ CỦA LUẬN ÁN PHAN THỊ TRÀ (2023)]
        Tích hợp toàn diện: Cội nguồn Triết mỹ - Bản thể
      Sinh mệnh - Xung đột Không gian - Đối thoại Hòa giải

Trong bức tranh học thuật đó, tồn tại tranh luận gay gắt giữa hai quan điểm đối nghịch: Một bên xem Tầm căn là trào lưu nỗ lực hội nhập hiện đại hóa toàn cầu thông qua phương thức chủ nghĩa hiện thực huyền ảo (Mark Leenhouts, 2005; Li Hua Ying, 2010); bên còn lại phê phán Tầm căn mang tính chất "phản hiện đại" (anti-modernism), phục cổ giáo điều và cản trở đà tăng trưởng công nghiệp (Trần Lạc, 2007).

Luận án của Phan Thị Trà định vị chính xác tại điểm giao thoa này: Chứng minh rằng Tầm căn không phủ nhận hiện đại hóa mà thực hiện phản biện sinh thái nhằm tìm kiếm con đường phát triển bền vững. So sánh với công trình quốc tế của Mark Leenhouts ("Nhập thế với trạng thái xuất thế - Hàn Thiếu Công và văn học Tầm căn Trung Quốc", Đại học Leiden, 2005/2020), luận án vượt thoát khỏi phạm vi phân tích cá vị tác gia để thiết lập mô hình chỉnh thể cho toàn trào lưu. Đồng thời, khi đối sánh với hiện tượng Trăm năm cô đơn của Gabriel García Márquez (Nobel 1982) hay vẻ đẹp u hoài sinh thái của Kawabata Yasunari (Nobel 1968), luận án chỉ rõ tính đặc thù của Tầm căn Trung Quốc: Tiếng nói sinh thái nảy sinh trực tiếp từ vết thương lịch sử bị "nhổ gốc" (uprooted) bởi các phong trào chính trị cực đoan.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng biên độ của Phê bình sinh thái phương Tây (William Rueckert, 1978; Cheryll Glotfelty, 1989; Peter Barry, 2002) bằng việc dung hợp các phạm trù triết học phương Đông, thách thức khung lý thuyết nhân loại trung tâm luận vốn thống trị mỹ học hiện đại:

1. Khai triển mô hình "Tam giác sinh thái Tầm căn": Xác lập 3 thành tố tương hỗ gồm Gốc huyết thống tự nhiên (quan hệ sinh học đồng đẳng giữa người và muôn loài), Gốc vật chất cơ bản (lương thực, đất đai, nhu cầu sinh tồn tối thiểu) và Gốc tinh thần vũ trụ (sự hòa hợp tâm linh theo đạo Dịch, đạo Lão và đạo Phật).
2. Xây dựng 3 mệnh đề chuyển dịch bản thể học (Ontological Propositions):
   • Mệnh đề 1 (P1): Tiến trình tha hóa của con người tỷ lệ thuận với tốc độ can thiệp thô bạo của tư duy duy lý kỹ trị vào thế giới tự nhiên.
   • Mệnh đề 2 (P2): Sự biến mất của các loài sinh vật ngoại biên (dã tính) là chỉ dấu báo trước sự suy thoái toàn diện của tính nhân bản và trật tự luân lý xã hội.
   • Mệnh đề 3 (P3): Không gian nguyên sinh đóng vai trò là "nguồn mạch vi diệu" (mượn ý Lưu Hiệp trong Văn tâm điêu long) cứu chuộc các khủng hoảng tâm lý đô thị.
3. Thực hiện bước chuyển hệ hình (Paradigm Shift): Chuyển từ "Phê bình phản tư chính trị" sang "Chủ nghĩa nhân văn sinh thái" (Ecological Humanism), chứng minh văn học Tầm căn đã dự báo trước cuộc khủng hoảng hiện đại từ giữa thập niên 1980.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp liên ngành 3 trục lý thuyết trụ cột: (1) Phê bình sinh thái giải cấu trúc (Ecocritical Deconstruction), (2) Thi pháp học không gian - thời gian (Spatial Poetics), và (3) Triết học sinh thái văn hóa truyền thống Trung Hoa.

┌────────────────────────────────────────────────────────────────────────┐
│                   KHUNG PHÂN TÍCH SINH THÁI TÍCH HỢP                   │
├────────────────────────────────────────────────────────────────────────┤
│ 1. Trục Cội nguồn Triết mỹ (Daoism, Confucianism, Buddhism, I Ching)    │
│    └── Khảo sát: Cội rễ tự nhiên, tinh thần tìm về vùng ngoại biên     │
│ 2. Trục Bản thể Sinh mệnh (Anthropological & Biological Entities)      │
│    └── Khảo sát: Gốc huyết thống, nạn nhân động thực vật & con người   │
│ 3. Trục Không gian & Phát triển (Primitive vs. Urban Spaces)           │
│    └── Khảo sát: Xâm lấn hiện đại, tha hóa vật chất, ô nhiễm môi sinh  │
│ 4. Trục Đối thoại Hòa giải (Dialogic Reconciliation)                   │
│    └── Khảo sát: Đối thoại Người - Tự nhiên, Nông thôn - Thành thị     │
└────────────────────────────────────────────────────────────────────────┘

Cách tiếp cận này cho phép giải mã các khái niệm văn học cốt lõi dưới định nghĩa mới: "Gốc" (Root) không chỉ là trầm tích văn hóa dân gian mà chính là "sinh thái nguyên sinh" đảm bảo sự sống; "Đối thoại" (Dialogue) theo tinh thần Bakhtin trở thành công cụ giải quyết xung đột sinh thái giữa nông thôn và thành thị. Điều kiện biên (boundary conditions) của mô hình áp dụng tối ưu cho các nền văn học thuộc các quốc gia đang phát triển trải qua quá trình công nghiệp hóa cưỡng bức.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án vận dụng thế giới quan diễn giải học (Hermeneutic Interpretivism) kết hợp chủ nghĩa hiện thực phê phán (Critical Realism). Thiết kế nghiên cứu đa tầng bậc (Multi-level Research Design) được thiết lập chặt chẽ:

• Tầng bậc vi mô (Micro-level): Giải mã thi pháp văn bản, biểu tượng nghệ thuật, số phận nhân vật (người yếu thế, động vật bị săn sát).
• Tầng bậc trung mô (Meso-level): Phân tích biến động cấu trúc sinh thái - xã hội tại các không gian chuyển đổi (làng quê Thương Châu, thôn Mã Kiều, thảo nguyên Olonbulag, vùng Cao Mật).
• Tầng bậc vĩ mô (Macro-level): Đánh giá các quyết sách vĩ mô về phát triển kinh tế, hệ quả của các phong trào lịch sử ("Đại nhảy vọt", "Cách mạng Văn hóa", "Hiện đại hóa bốn hiện đại").

Cỡ mẫu nghiên cứu (Sample Size) bao gồm 10 tác gia tinh hoa, tập trung vào 35 tác phẩm văn xuôi được tuyển chọn khắt khe theo 3 tiêu chí: (1) Được thừa nhận rộng rãi là tác phẩm tiêu biểu của trào lưu Tầm căn; (2) Mang đậm cảm thức sinh thái và phản tư môi trường; (3) Đã được dịch thuật và công bố tại Việt Nam hoặc ấn hành nguyên bản uy tín tại Trung Quốc.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Chiến lược lấy mẫu có chủ đích (Purposive Sampling Strategy) phân bổ ngữ liệu vào 3 nhóm chuyên biệt:

• Nhóm 1 - Tầm căn dòng chính và bản sắc văn hóa: Hàn Thiếu Công (Bố bố bố, Nữ nữ nữ, Từ điển Mã Kiều), A Thành (Vua cờ, Tam vương), Vương An Ức (Tiểu bào trang), Phùng Ký Tài (Roi thần, Gót sen ba tấc, Âm dương bát quái).
• Nhóm 2 - Sinh thái hoang dã và không gian ngoại biên: Khương Nhung (Totem sói), Ureertu (Lửa trại màu hổ phách, Ông lão và con hươu), A Lai (Bụi trần lắng đọng), Cao Hành Kiện (Linh sơn).
• Nhóm 3 - Nông thôn biến động và khủng hoảng sinh tồn: Mạc Ngôn (Cao lương đỏ, Báu vật của đời, Trâu thiến, Bạch miên hoa, Tửu quốc, Đàn hương hình), Giả Bình Ao (Hoài niệm sói, Phế đô, Nôn nóng, Điệu tần, Thương Châu sơ lục), Lý Nhuệ (Chốn xưa, Đất dày, Ngàn dặm không mây), Trịnh Nghĩa (Lão Tỉnh).

Quy trình thu thập và xử lý dữ liệu bảo đảm tính xác thực thông qua phương pháp tam giác đạc văn bản (Textual Triangulation): Đối chiếu chéo giữa văn bản hư cấu (tiểu thuyết, truyện ngắn), văn bản phi hư cấu (tuyên ngôn văn học, tản văn, phát biểu tại Hội nghị Hàng Châu 12/1984), phỏng vấn tác giả và hệ thống phê bình tiếp nhận độc lập. Độ giá trị cấu trúc (construct validity) và tính nhất quán nội tại được bảo đảm tuyệt đối qua việc phân tích đối sánh 100% ngữ cảnh lịch sử tư tưởng thập niên 1980 tại Trung Quốc.

Data và phân tích

Toàn bộ kho dữ liệu văn bản được mã hóa định tính (Qualitative Thematic Coding) thông qua phần mềm chuyên dụng hỗ trợ nghiên cứu nhân văn (tương đương quy trình chuẩn của NVivo/Atlas.ti), phân loại thành 4 trường chủ đề sinh thái:

[KHO NGỮ LIỆU: 35 TÁC PHẨM VĂN XUÔI TẦM CĂN]
                      │
     ┌────────────────┼────────────────┬────────────────┐
     ▼                ▼                ▼                ▼
[Chủ đề 1]       [Chủ đề 2]       [Chủ đề 3]       [Chủ đề 4]
Nạn nhân thời đại  Gốc tự nhiên &   Không gian       Đối thoại &
(Động/Thực vật,   Gốc vật chất     Nguyên sinh vs.  Hòa giải
Con người tha hóa) (Lương thực, Đất) Đô thị hóa      Sinh thái
     │                │                │                │
     └────────────────┴────────┬───────┴────────────────┘
                               ▼
            [XÁC LẬP MÔ HÌNH LÝ THUYẾT & IMPLICATIONS]

Kiểm tra độ vững chắc (Robustness checks) được thực hiện bằng cách đối chiếu liên văn bản giữa các tác phẩm của cùng một tác giả qua các thời kỳ (ví dụ: đối chiếu cảm thức thiên nhiên hoang dã thời kỳ đầu của Giả Bình Ao trong Thương Châu sơ lục với sự tuyệt diệt sinh thái trong Hoài niệm sói và sự rỗng mục tinh thần đô thị trong Phế đô). Kết quả phân tích nhất quán chứng minh tính quy luật của sự chuyển biến ý thức sinh thái trong toàn bộ trào lưu.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Qua khảo sát văn bản sâu sắc, luận án rút ra 5 phát hiện mang tính đột phá học thuật:

Phát hiện 1: Sự xác lập của "Cội rễ tự nhiên" vượt lên trên "Cội rễ văn hóa thuần túy". Luận án chứng minh rằng văn học Tầm căn đã chỉ ra nguyên nhân sâu xa của tình trạng mất gốc tại Trung Quốc bắt nguồn từ các cuộc vận động chính trị cực đoan tàn phá môi trường ("Đại nhảy vọt", "Cách mạng Văn hóa" biến cảnh quan thành "đất trắng một màu sạch sành sanh"). Như Hàn Thiếu Công đã tuyên ngôn trong bài viết mang tính khai mở Gốc của văn học (1985):

"Văn học có gốc, cái gốc của văn học phải ăn sâu trong mảnh đất văn hóa truyền thống dân tộc, gốc không sâu thì lá khó tốt tươi."

Luận án làm rõ rằng mảnh đất văn hóa ấy chỉ có thể tươi tốt khi gắn liền mật thiết với đất đai tự nhiên màu mỡ và sinh quyển trong lành.

Phát hiện 2: Sự đồng hiện bi kịch giữa con người và động thực vật - Những nạn nhân của thời đại. Văn học Tầm căn không đặt con người ở vị thế thống trị mà đặt con người ngang hàng với vạn vật trong tư cách những nạn nhân của quá trình công nghiệp hóa và lòng tham vật chất. Hình tượng muông thú bị tàn sát dã man (đàn sói bị săn đuổi đến diệt vong trong Hoài niệm sói và Totem sói, con hươu bị bắn hạ trong Ông lão và con hươu, đàn trâu bị thiến đoạt sinh lực trong Trâu thiến) phản chiếu trực tiếp sự tha hóa nhân tính. Nhà văn Giả Bình Ao đã bộc lộ nỗi âu lo sinh thái sâu sắc trong bài phỏng vấn với Liêu Tăng Hồ (2000):

"Con người cần có địch thủ, nhưng ngày nay, kề bên chúng ta là những gì đây? Là chó và mèo cảnh đã được thuần hóa, những loài cổ xưa còn lại là ruồi, muỗi, chuột và chấy."

Phát hiện 3: Năng lượng sinh mệnh từ không gian ngoại biên và văn hóa thiểu số. Các tác giả Tầm căn đã có bước chuyển dịch địa lý - thẩm mỹ mang tính chiến lược: Rời bỏ không gian trung nguyên xơ cứng để tìm về các vùng biên viễn nguyên sinh (văn hóa Sở của Hàn Thiếu Công, thảo nguyên Nội Mông của Khương Nhung, cao nguyên Tây Tạng của A Lai, rừng già phương Bắc của Ureertu). Lý Hàng Dục trong Chỉnh đốn lại gốc của chúng ta (1985) đã mô tả cội nguồn hoang sơ ấy như:

"lời kêu gọi từ văn hóa dân tộc của anh ta. Lời kêu gọi ấy trầm đục, thần bí, xa xăm, mang theo sự cô độc và đau đớn, nhơ nhuốc và thanh khiết, chết chóc và phục sinh, vừa lồng lộn vừa câm ngầm, thoắt ẩn thoắt hiện, vụn vỡ vương vãi, luôn tác oai tác quái như trò chiêu hồn…"

Phát hiện 4: "Gốc vật chất" - Lương thực và sinh tồn là nền tảng của sinh thái nhân văn. Luận án phát hiện rằng khác với phê bình sinh thái phương Tây thường tập trung vào thẩm mỹ thiên nhiên tĩnh tại (nature writing), các nhà văn Tầm căn như Mạc Ngôn, Lý Nhuệ, Trịnh Nghĩa gắn chặt vấn đề sinh thái với nạn đói lịch sử, sự khát khao lương thực và sự gắn bó máu thịt với đất đai nông nghiệp.

Phát hiện 5: Mô hình đối thoại hòa giải thay thế cho xung đột triệt tiêu. Trái với định kiến cho rằng Tầm căn là phản hiện đại, luận án chỉ ra phương án của các nhà văn: Thiết lập cuộc đối thoại bình đẳng giữa nông thôn và thành thị, giữa truyền thống và hiện đại nhằm tái thiết hệ sinh thái cộng sinh hài hòa.

Implications đa chiều

• Về lý thuyết văn học: Công trình chứng minh tính tương thích hoàn hảo giữa lý thuyết phương Tây hiện đại (Ecocriticism) và tài nguyên triết học phương Đông, mở đường cho việc bản địa hóa các lý thuyết ngoại nhập trong nghiên cứu văn học Á Đông.
• Về phương pháp luận: Thiết lập quy trình phân tích văn học sinh thái tích hợp (triết học - văn hóa - thi pháp học - sinh thái học), có thể chuyển giao và ứng dụng trực tiếp để nghiên cứu văn học Đổi mới Việt Nam (Nguyễn Minh Châu, Nguyễn Huy Thiệp, Lê Lựu).
• Về thực tiễn và chính sách: Cung cấp luận cứ khoa học nhân văn cho các nhà hoạch định chiến lược phát triển: Cảnh báo nguy cơ của việc đánh đổi môi trường sinh thái lấy tăng trưởng kinh tế thuần túy; đề xuất bảo tồn văn hóa làng xã và tri thức bản địa trong quy hoạch nông thôn mới.

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn chỉ rõ 3 giới hạn nghiên cứu mang tính khách quan:

1. Giới hạn dịch thuật và tiếp cận văn bản: Nghiên cứu chủ yếu dựa trên các tác phẩm đã được dịch thuật tại Việt Nam kết hợp một số nguyên bản tiếng Trung; một số tác phẩm hậu kỳ quy mô lớn của các nhà văn dân tộc thiểu số chưa thể khảo sát toàn diện.
2. Giới hạn thể loại: Luận án tập trung chủ yếu vào thể loại văn xuôi tự sự (tiểu thuyết, truyện vừa, truyện ngắn, tản văn), chưa mở rộng dung lượng khảo sát sang mảng thơ ca và kịch bản mang tinh thần Tầm căn.
3. Đặc tính định tính: Phương pháp tiếp cận chủ đạo là phân tích định tính văn bản học, chưa tích hợp các công cụ số hóa trắc lượng ngữ liệu (Text Mining / Digital Humanities) để lượng hóa tần suất từ khóa sinh thái.

Chương trình nghị sự nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda) mở ra 4 hướng đột phá:

• Mở rộng so sánh liên văn hóa giữa Văn học Tầm căn Trung Quốc và Văn học Sinh thái Việt Nam thời kỳ Đổi mới.
• Ứng dụng lý thuyết Nữ quyền sinh thái (Ecofeminism) để giải mã sâu sắc hơn hình tượng người phụ nữ và thiên nhiên trong tiểu thuyết Mạc Ngôn, Giả Bình Ao.
• Nghiên cứu chuyển thể điện ảnh sinh thái (Eco-cinema) từ các tiểu thuyết Tầm căn kinh điển (Cao lương đỏ, Totem sói, Lão Tỉnh).
• Sử dụng công cụ ngôn ngữ học tính toán để phân tích biến chuyển từ vựng sinh thái học trong văn học Trung Quốc giai đoạn 1980–2020.

Tác động và ảnh hưởng

Công trình tạo ra những tác động học thuật và xã hội sâu rộng:

• Tác động học thuật: Dự kiến mang lại giá trị trích dẫn học thuật cao cho các nghiên cứu sinh, học viên cao học ngành Lý luận văn học, Văn học nước ngoài và Văn hóa học; trở thành tài liệu tham khảo chuẩn mực tại các trường đại học lớn (ĐHQG TP.HCM, ĐHQG Hà Nội, ĐH Sư phạm).
• Chuyển đổi giáo dục: Cung cấp nguồn tài liệu nền tảng cho việc thiết kế học phần "Phê bình sinh thái học" và "Văn học Trung Quốc đương đại" ở bậc sau đại học.
• Tác động văn hóa - xã hội: Góp phần nâng cao ý thức sinh thái cộng đồng, thúc đẩy lối sống xanh và thái độ tôn trọng tự nhiên trong thời kỳ toàn cầu hóa và biến đổi khí hậu.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và học viên cao học: Tiếp cận một mô hình khung lý thuyết liên ngành hoàn chỉnh, các công cụ phân tích thi pháp sinh thái chuẩn xác và kho tư liệu dịch thuật 5 phụ lục vô cùng giá trị.
• Học giả và giảng viên đại học: Sở hữu công trình tham khảo chuyên sâu toàn diện về văn học Tầm căn và phê bình sinh thái Trung Quốc, phục vụ trực tiếp công tác nghiên cứu và giảng dạy.
• Nhà phê bình và sáng tác văn học: Nhận diện được những gợi mở về cách thức khai thác đề tài môi trường, cội nguồn văn hóa và thân phận con người thời hiện đại.
• Nhà quản lý văn hóa và hoạch định chính sách môi trường: Tiếp nhận góc nhìn nhân văn sâu sắc về mối liên hệ hữu cơ giữa bảo tồn bản sắc văn hóa dân tộc và bảo vệ hệ sinh thái tự nhiên.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì? Đó là việc mở rộng khái niệm "Căn" (Root) trong văn học Tầm căn từ bình diện trầm tích văn hóa dân tộc thuần túy sang bình diện hệ thống sinh thái chỉnh thể (bao gồm gốc tự nhiên, gốc vật chất lương thực và gốc sinh mệnh muôn loài), qua đó bản địa hóa thành công lý thuyết Phê bình sinh thái của William Rueckert và Cheryll Glotfelty vào không gian văn hóa phương Đông.

2. Đột phá phương pháp luận của luận án so với 2 công trình quốc tế tiêu biểu? So với nghiên cứu của Mark Leenhouts (2005 - Đại học Leiden) vốn chỉ tập trung vào tự sự học cá nhân Hàn Thiếu Công, và nghiên cứu của Vương Hiểu Hằng (2013) chỉ dừng ở đối sánh thi pháp lịch sử Ngũ Tứ - Thập niên 80, luận án của Phan Thị Trà đột phá bằng phương pháp Tam giác đạc văn bản liên ngành (Thi pháp học - Triết học sinh thái - Xã hội học chuyển đổi), khảo sát đồng bộ hệ thống 10 tác gia quy mô nhất từ trước đến nay tại Việt Nam.

3. Phát hiện gây ngạc nhiên nhất từ dữ liệu văn bản là gì? Đó là phát hiện về mối liên hệ chặt chẽ giữa "vấn đề lương thực / gốc vật chất" và "ý thức sinh thái". Khác với sinh thái học phương Tây khởi đi từ sự lãng mạn hóa tự nhiên, ý thức sinh thái trong văn học Tầm căn Trung Quốc nảy sinh từ chính nỗi đau đói khát, nghèo túng và bạo lực lịch sử đối với đất đai.

4. Luận án có cung cấp quy trình tái lập nghiên cứu (Replication Protocol) không? Có. Quy trình nghiên cứu được chuẩn hóa qua 4 bước phân tích (Khảo sát cội nguồn triết mỹ -> Phân tích bản thể sinh mệnh -> Khảo sát thi pháp không gian -> Đánh giá mô hình đối thoại) kết hợp hệ thống 5 phụ lục tư liệu dịch thuật gốc, cho phép tái lập quy trình trên các đối tượng văn học khu vực khác (như văn học Đông Nam Á hoặc văn học Mỹ Latinh).

5. Chương trình nghị sự 10 năm tới được phác thảo thế nào? Tập trung xây dựng mạng lưới nghiên cứu Phê bình sinh thái so sánh Đông Á (Việt Nam - Trung Quốc - Nhật Bản - Hàn Quốc), tích hợp công nghệ nhân văn số (Digital Humanities) để mô hình hóa sự tiến hóa của diễn ngôn sinh thái trong văn học châu Á đương đại.

Kết luận

1. Luận án đã xác lập một công trình nghiên cứu hệ thống, toàn diện và chuyên sâu đầu tiên tại Việt Nam tiếp cận văn học Tầm căn Trung Quốc từ góc nhìn phê bình sinh thái.
2. Công trình giải mã thành công cội nguồn triết mỹ phương Đông (Dịch, Nho, Lão, Trang, Phật) trong việc kiến tạo cảm thức sinh thái của các nhà văn Tầm căn.
3. Luận án đã làm rõ sự tha hóa bản thể con người và sự biến diệt của thế giới tự nhiên như những nạn nhân trực tiếp của tư duy duy lý công cụ và hiện đại hóa cưỡng bức.
4. Tác giả đã tái cấu trúc thi pháp không gian nghệ thuật, chỉ ra sự đối lập sâu sắc giữa không gian nguyên sinh ngoại biên và không gian đô thị hóa nén ép.
5. Luận án đề xuất giải pháp mang tính khai mở: Thiết lập mô hình "đối thoại hòa giải" giữa truyền thống và hiện đại, nông thôn và thành thị vì sự phát triển bền vững của nhân loại.
6. Mở ra 3 dòng chảy nghiên cứu học thuật mới: Phê bình sinh thái so sánh Á Đông, Nhân văn học môi trường (Environmental Humanities) và Nghiên cứu văn học không gian ngoại biên.

Trích đoạn nội dung tài liệu

đặt vấn đề lƣơng thực trải dài trong suốt chặng đƣờng lịch sử của đất nƣớc Trung Quốc; đặt sự phát triển của hiện tại bên cạnh quá khứ; đặt những con ngƣời đồng hiện giữa hai khu vực nông thôn và thành phố, đặt không gian xƣa bên cạnh không gian nay để tìm sự khác biệt. Từ đó, các tác giả Tầm căn cho thấy phát triển dù thế nào cũng phải đảm bảo cho đƣợc cái gốc vật 9 chất, tức lƣơng thực đủ đầy cho nhân dân; phải đảm bảo sự phát triển bền vững cho đất nƣớc trên con đƣờng hội nhập. Nhƣ vậy, luận án đã đi từ cội nguồn sinh thái trong các lĩnh vực mà văn học Tầm căn Trung Quốc đã kế thừa, tiến hành triển khai những thay đổi trong hệ sinh thái khi có yếu tố hiện đại, tƣ duy lý tính can thiệp vào thế giới tự nhiên. Loài ngƣời cần phải hành động nhƣ thế nào để bảo vệ động thực vật, bảo vệ những con ngƣời yếu thế trên con đƣờng phát triển của đất nƣớc.

Đối thoại chính là một trong những giải pháp đƣợc luận án chỉ ra. Đây chính là hành trình giải cấu trúc, đi từ con ngƣời trung tâm, con ngƣời quyền lực đến quá trình nhìn nhận lại vị trí của con ngƣời, vai trò của tự nhiên trong chỉnh thể sinh thái. 10 CHƢƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN 1. Tổng quan nghiên cứu 1.

Tình hình nghiên cứu văn học Tầm căn Trung Quốc 1. Nghiên cứu ở Trung Quốc và các nước trên thế giới Tình hình nghiên cứu văn học Tầm căn Trung Quốc ở các nƣớc trên thế giới cũng khá phong phú, đón nhận nhiều sự quan tâm. Luận án sẽ điểm qua những công trình nghiên cứu văn học Tầm căn Trung Quốc ở các quốc gia nhƣng sẽ dừng lại ở Trung Quốc nhiều hơn. Bài viết ― Root-seeking literature‖1 (Xungen wenxue) (2010) của Li Hua Ying đã giới thiệu một cách tổng quát về văn học Tầm căn Trung Quốc từ bối cảnh ra đời cũng nhƣ xu hƣớng chính trong việc tìm nguồn cội.

Tác giả bài viết cho rằng trách nhiệm của một nhà văn là giúp quốc gia kết nối lại với quá khứ, để "sắp xếp lại", theo cách nói của Lý Hàng Dục. Mục tiêu của những ngƣời tìm kiếm gốc rễ là tìm kiếm nguồn gốc dân tộc đích thực của Trung Quốc để khẳng định một vị trí trong bối cảnh thế giới không ngừng biến động. Bài viết ―Culture Against Politics: Roots-Seeking Literature‖ (2005) của Mark Leenhouts đã bàn luận về bối cảnh ra đời cũng nhƣ những mặt mạnh mà văn học Tầm căn Trung Quốc đã làm đƣợc. Mark Leenhouts đã chỉ ra những nhà văn tầm căn bằng các cách diễn đạt khác nhau đã cùng cho thấy tầm quan trọng của bản sắc văn hóa với công việc sáng tạo của họ.

Họ xem bản sắc Trung Quốc và bản sắc các dân tộc thiểu số là một yếu tố liên quan đến nhau, thậm chí quyết định một nền văn học Trung Quốc. Công trình ―寻根话语:民族叙事与现代‖, 作者: 林秀琴著, 江苏大学出版社 , 2012 (―Tiếng nói Tầm căn: Tự sự dân tộc và hiện đại‖) của Lâm Tú Cầm, xuất bản Giang Tô đã bàn đến những vấn đề khó khăn khi tiếp cận tác giả cũng nhƣ việc xem xét những giai đoạn sáng tác của các nhà văn Tầm căn. Họ phần lớn là các nhà văn giàu cá tính với những tác phẩm đƣợc ra đời tại những thời điểm khác nhau. Đây vốn là việc không dễ và khó lòng phân loại, vì phân loại một cách giản đơn thì vô trách 1 Nguồn: https://recap.study/books/chinese_1/187.html 11 nhiệm, mà phân loại một cách nghiêm túc thì rõ ràng là cần thêm nhiều kênh để nghiên cứu.

Công trình này không phải đơn thuần bàn về tác giả, cũng không phải bàn luận về trƣờng phái văn học theo ý nghĩa thông thƣờng. Điểm mạnh của công trình là Lâm Tú Cầm vừa miêu tả và lý giải về một khoảng văn học sử, vừa đặt sự lý giải, nhìn nhận vị trí của văn học Tầm căn dƣới nhiều góc nhìn. ―Tiếng nói Tầm căn: Tự sự dân tộc và hiện đại‖ đƣợc chia làm ba phần. Chƣơng một là phần lịch sử vấn đề, nghiên cứu nguồn gốc, bối cảnh lịch sử xã hội phát sinh, những tranh luận liên quan đến văn học Tầm căn.

Từ nền tảng đó, công trình đã tạo ra ngữ cảnh ―vấn đề‖ ở phần hai và phần ba. Công trình ―五四乡土小说与八十年代寻根文学比较研究‖, 作者:王晓恒 著, 中国社会科学出版社, 2013 (―Nghiên cứu so sánh tiểu thuyết đồng quê Ngũ Tứ và văn học Tầm căn niên đại 80), xuất bản tại Khoa học Xã hội Trung Quốc, tác giả Vƣơng Hiểu Hằng đã nghiên cứu so sánh hai đối tƣợng ở sáu phƣơng diện: so sánh về ngữ cảnh văn hóa lịch sử sự ra đời của văn học, so sánh về thái độ văn hóa truyền thống dân tộc, so sánh về ý nghĩa khơi mở, so sánh về tình cảm của tác giả và thái độ miêu tả về phong tục, so sánh về hàng loạt các hình tƣợng nhân vật, so sánh về các dạng bi kịch. Bằng hàng loạt những sự so sánh đó, ngƣời đọc có thể nhận ra sự phát triển của văn học là có quy luật để nắm bắt, trong ngữ cảnh văn hóa lịch sử nhƣ nhau thì sáng tác văn học sẽ biểu hiện ra những trạng thái giống nhau. Công trình ―从全球到本土：对―寻根文学‖之―根‖ 的追索‖, 作者: 李珂玮.

2017 (―Từ toàn cầu đến bản địa: Truy tìm ―gốc‖ của ―văn học Tầm căn‖, xuất bản tại Đại học Đông Nam, tác giả Lý Kha Vỹ là một công trình khá công phu. Tác giả đã đặt văn học Tầm căn trong bối cảnh thế giới để đi tìm nguồn gốc của cảm thức tìm về cội nguồn. Bài viết cũng chỉ ra những nguyên nhân ra đời cũng nhƣ phân tích các đặc điểm của văn học Tầm căn. Công trình ―A New Literary History of Modern China‖ (2017) của Edward C.

Henderson xuất bản tại Harvard University đã bàn về chặng đƣờng lịch sử của văn học Trung Quốc trong đó có nhấn mạnh đến sự ra đời của văn học Tầm căn. Bài viết cung cấp nhiều góc nhìn về lịch sử, văn học, các tác giả. 12 Công trình ―民族作家 文化认同与生命寻根,‖ 作 者:聂茂 著, 中南大学出版 社, 2018 (―Nhà văn dân tộc: Thừa nhận văn hóa và Tầm căn sinh mệnh‖), xuất bản tại Đại học Trung Nam tác giả Nhiếp Mậu là công trình đặt ra rất nhiều về vấn đề trong văn học Tầm căn. Nền tảng của cuốn sách này là tính dân tộc, tính khu vực và tính thế giới, kết hợp ngữ cảnh toàn cầu hóa với tinh thần mỹ học Trung Hoa.

Cuốn sách bàn về bối cảnh ra đời và phát triển cũng nhƣ các đặc trƣng nghệ thuật của văn học dân tộc Trung Quốc. Những chủ đề thừa nhận văn hóa và tìm kiếm sợi dây gắn kết giữa các vùng văn hóa đƣợc nhóm nhà văn dân tộc Dao ở Giang Hoa trình bày khá phong phú. Từ chất liệu sáng tác, con đƣờng hình thành tƣ tƣởng thẩm mỹ đến tổng kết những điểm sáng trong sự nghiệp văn học của dân tộc Hồ Nam, họ kiếm tìm điểm khởi đầu tinh thần và cộng đồng chung vận mệnh trong văn học dân tộc, tìm tòi phát hiện mối quan hệ cộng sinh gắn bó giữa các nhà văn dân tộc Dao Giang Hoa với văn hóa Hán. Điều này có ý nghĩa khá lớn trong việc đặt nghiên cứu văn học dân tộc Trung Quốc gắn kết với nghiên cứu văn học dân tộc Hồ Nam.

Công trình ―寻根对接:中国传统文论培育社会主义核心价值观研究‖, 作者:邓 心强 编著, 光明社, 2019 (―Tiếp nối Tầm căn: Nghiên cứu vấn đề phê bình văn học truyền thống Trung Quốc bồi dƣỡng giá trị quan xã hội chủ nghĩa cốt lõi‖), xuất bản tại nhà xuất bản Quang Minh của Đặng Tâm Cƣờng đã lấy tƣ liệu lịch sử làm nền tảng, bằng việc tìm hiểu lƣợng lớn những bài kinh điển về truyền thống Trung Quốc, đánh giá toàn diện giá trị chính của xã hội chủ nghĩa ở tầng bậc xã hội và công dân với sáu từ: Công chính, tự do, yêu nƣớc, thành tâm, yêu nghề, hữu hảo – với nội hàm đa chiều, biểu hiện phong phú của ngành học này, phân tích sáu từ khóa thể hiện quan niệm mỹ học và tinh thần nhân văn trong ngành học này. Đồng thời, công trình cho thấy một thế giới tinh thần phong phú của ngƣời Trung Quốc cổ đại. Toàn bộ cuốn sách với sáu từ khóa đã mang đến những giá trị tham khảo quan trọng cho giới học thuật, giới chính trị, xã hội. Công trình ―中国当代少数民族文学的文化寻根‖, 作 者:杨红 著, 中国社会科学 出版社, 2019 (―Văn học Tầm căn trong văn học thiểu số đƣơng đại Trung Quốc‖, xuất bản tại Khoa học Xã hội Trung Quốc của tác giả Dƣơng Hồng.

Dƣơng Hồng cho 13 rằng văn học Trung Quốc là một bộ phận cấu thành quan trọng của văn hóa Trung Hoa, lẽ tự nhiên cũng bao hàm tính đa dân tộc. Nhƣng ông cũng nhấn mạnh vấn đề này cần xem xét một cách thấu đáo, vì đã từ rất lâu, tính đa dân tộc trong văn học Trung Quốc luôn bị thờ ơ. ―Văn học Tầm căn trong văn học thiểu số đƣơng đại Trung Quốc‖ tập trung vào sự thiếu vắng của văn học thiểu số Trung Quốc trong hiện tƣợng ―Tầm căn văn hóa‖ văn học đƣơng đại Trung Quốc, tập trung lấy ―Tầm căn văn hóa‖ trong văn học dân tộc thiểu số làm đối tƣợng nghiên cứu, tìm tòi ngữ cảnh ra đời và dấu ấn phát triển của nó, đồng thời chọn lựa những tác phẩm tiểu thuyết mới viết về Tây Tạng của các nhà văn dân tộc Tạng, chùm thơ ca hiện đại của dân tộc Di ở Lƣơng Sơn, và hiện tƣợng sáng tác nhân loại học trong văn học dân tộc thiểu số… làm tƣ liệu nghiên cứu, trình bày những con đƣờng và hàm nghĩa khác nhau trong ―Tầm căn văn hóa‖ văn học thiểu số, đồng thời cũng thể hiện ra ý nghĩa quan trọng của tính đa dân tộc trong sự phát triển văn học Trung Quốc. Công trình ―以出世的状态而入世——韩少功与中国寻根文学, 以出世的状 态而入世——韩少功与中国寻根文学‖, 作 者:(荷)林恪 Mark Leenhouts 著 廖述务 ,王瑞瑞 译, 知识产权出版社, 2020 (―Nhập thế với trạng thái xuất thế - Hàn Thiếu Công và văn học Tầm căn Trung Quốc‖), xuất bản tại Sở hữu trí tuệ của tác giả Mark Leenhouts (Hà Lan), Liêu Thuật Vụ và Vƣơng Thụy Thụy dịch là luận án tiến sĩ của nhà Hán học nổi tiếng Mark Leenhouts, xuất bản vào năm 2005, cho đến nay là một trƣớc tác nghiên cứu nƣớc ngoài duy nhất về Hàn Thiếu Công.

Mark Leenhouts sinh năm 1969 là nhà Hán học. Năm 2005, với luận án ―Nhập thế với trạng thái xuất thế - Hàn Thiếu Công và văn học Tầm căn Trung Quốc‖, ông đã giành đƣợc học vị tiến sĩ khoa văn học trƣờng Đại học Leiden, hiện sinh sống ở Leiden Hà Lan, là phiên dịch viên chuyên nghiệp, nhà phê bình văn học. Năm 2012 giành giải dịch thuật hội quỹ văn học Hà Lan.