Luận văn thạc sĩ phát triển tư duy sáng tạo cho học sinh trung học cơ sở thông qua dạy học chủ đề phương trình bậc ha

Luận văn thạc sĩ giáo dục nghiên cứu cải thiện năng lực tư duy sáng tạo cho học sinh trung học cơ sở thông qua dạy học chủ đề phương, khảo sát thực trạng, phân tích nguyên nhân,

• Tác giả: Vũ Phương Thảo
• Người hướng dẫn: TS. Phạm Đức Hiệp
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Sư phạm Toán
• Đề tài: Phát triển tư duy sáng tạo cho học sinh trung học cơ sở thông qua dạy học chủ đề phương trình bậc hai
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC CÁC HÌNH
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN
• 1.1. Các vấn đề chung về tư duy
• 1.2. Khái niệm tư duy
• 1.3. Đặc điểm của tư duy
• 1.4. Các giai đoạn của tư duy
• 1.5. Tư duy trong học tập toán học
• 1.6. Các vấn đề về tư duy sáng tạo
• 1.7. Khái niệm về sáng tạo
• 1.8. Tư duy sáng tạo
• 1.9. Cấu trúc của tư duy sáng tạo
• 1.10. Các vấn đề về năng lực tư duy sáng tạo
• 1.11. Khái niệm năng lực tư duy sáng tạo
• 1.12. Một số biểu hiện năng lực tư duy sáng tạo của học sinh trung học cơ sở trong quá trình giải bài tập Toán học
• 1.13. Nội dung chủ đề “Phương trình bậc hai” ở trường trung học cơ sở
• 1.14. Sự ra đời của phương trình
• 1.15. Nội dung chủ đề “Phương trình bậc hai” ở trường trung học cơ sở
• 1.16. Thực trạng dạy và học nội dung “Phương trình bậc hai” ở trường trung học cơ sở
• 1.17. Thực trạng học nội dung “Phương trình bậc hai” ở trường trung học cơ sở
• 1.18. Thực trạng dạy nội dung “Phương trình bậc hai” ở trường THCS
• 1.19. Kết luận Chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: PHÁT TRIỂN TƯ DUY SÁNG TẠO CHO HỌC SINH TRUNG HỌC CƠ SỞ THÔNG QUA DẠY HỌC CHỦ ĐỀ “PHƯƠNG TRÌNH BẬC HAI”
• 2.1. Một số kiến thức liên quan đến phương trình bậc hai
• 2.2. Các cách giải phương trình bậc hai một ẩn
• 2.3. Hệ thức Viete
• 2.4. Phát triển tư duy sáng tạo cho học sinh thông qua dạy phương trình bậc hai một ẩn
• 2.5. Phát triển theo tính mềm dẻo và nhuần nhuyễn thông qua các bài tập
• 2.6. Phát triển cho học sinh khả năng tìm nhiều lời giải cho một bài toán
• 2.7. Phát triển cho học sinh khả năng khái quát hóa, đặc biệt hóa, tương tự hóa từ đó đề xuất các bài toán mới
• 2.8. Phát triển tư duy sáng tạo cho học sinh thông qua các ứng dụng của phương trình bậc hai
• 2.9. Kết luận Chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM
• 3.1. Mục đích và nhiệm vụ của thử nghiệm sư phạm
• 3.2. Mục đích thực nghiệm sư phạm
• 3.3. Nhiệm vụ thực nghiệm sư phạm
• 3.4. Tổ chức và nội dung thực nghiệm sư phạm
• 3.5. Tổ chức thực nghiệm sư phạm
• 3.6. Giáo án thực nghiệm sư phạm
• 3.7. Kết luận chương 3
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về phát triển tư duy sáng tạo qua phương trình bậc hai

Phát triển tư duy sáng tạo cho học sinh là một trong những mục tiêu quan trọng trong giáo dục hiện đại. Đặc biệt, việc dạy học chủ đề phương trình bậc hai không chỉ giúp học sinh nắm vững kiến thức toán học mà còn kích thích khả năng tư duy sáng tạo của các em. Theo nghiên cứu của Vũ Phương Thảo (2018), việc áp dụng các phương pháp giảng dạy sáng tạo trong môn Toán có thể giúp học sinh phát triển khả năng giải quyết vấn đề và tư duy phản biện.

1.1. Khái niệm tư duy sáng tạo trong giáo dục

Tư duy sáng tạo được hiểu là khả năng phát hiện và giải quyết vấn đề một cách độc đáo và hiệu quả. Trong giáo dục, việc phát triển tư duy sáng tạo giúp học sinh không chỉ tiếp thu kiến thức mà còn biết vận dụng kiến thức vào thực tiễn. Theo các chuyên gia, tư duy sáng tạo bao gồm khả năng tưởng tượng, phân tích và tổng hợp thông tin.

1.2. Vai trò của phương trình bậc hai trong phát triển tư duy

Chủ đề phương trình bậc hai là một phần quan trọng trong chương trình Toán học trung học cơ sở. Việc học và giải quyết các bài toán liên quan đến phương trình bậc hai không chỉ giúp học sinh nắm vững kiến thức mà còn phát triển khả năng tư duy sáng tạo. Học sinh có thể tìm ra nhiều cách giải khác nhau cho cùng một bài toán, từ đó rèn luyện khả năng tư duy linh hoạt.

II. Thách thức trong việc phát triển tư duy sáng tạo qua phương trình bậc hai

Mặc dù việc phát triển tư duy sáng tạo qua phương trình bậc hai mang lại nhiều lợi ích, nhưng cũng gặp phải không ít thách thức. Một trong những thách thức lớn nhất là sự thiếu hụt phương pháp giảng dạy phù hợp. Nhiều giáo viên vẫn còn sử dụng phương pháp truyền thống, khiến học sinh không có cơ hội để phát triển tư duy sáng tạo.

2.1. Thiếu phương pháp giảng dạy sáng tạo

Nhiều giáo viên chưa được đào tạo về các phương pháp giảng dạy sáng tạo, dẫn đến việc áp dụng các phương pháp truyền thống. Điều này làm giảm khả năng kích thích tư duy sáng tạo của học sinh. Cần có sự đổi mới trong phương pháp giảng dạy để tạo ra môi trường học tập tích cực hơn.

2.2. Khó khăn trong việc đánh giá năng lực sáng tạo

Việc đánh giá năng lực tư duy sáng tạo của học sinh qua các bài kiểm tra truyền thống thường không phản ánh đúng khả năng của các em. Cần có các hình thức đánh giá đa dạng hơn để khuyến khích học sinh phát triển tư duy sáng tạo.

III. Phương pháp giảng dạy phát triển tư duy sáng tạo qua phương trình bậc hai

Để phát triển tư duy sáng tạo cho học sinh qua phương trình bậc hai, cần áp dụng các phương pháp giảng dạy hiện đại. Các phương pháp này không chỉ giúp học sinh nắm vững kiến thức mà còn kích thích khả năng tư duy độc lập và sáng tạo.

3.1. Sử dụng bài tập thực hành đa dạng

Việc sử dụng các bài tập thực hành đa dạng giúp học sinh có cơ hội áp dụng kiến thức vào thực tiễn. Các bài tập này có thể bao gồm các tình huống thực tế, từ đó giúp học sinh phát triển khả năng giải quyết vấn đề một cách sáng tạo.

3.2. Khuyến khích học sinh tìm nhiều lời giải

Giáo viên nên khuyến khích học sinh tìm nhiều cách giải cho một bài toán. Điều này không chỉ giúp học sinh phát triển tư duy sáng tạo mà còn rèn luyện khả năng phân tích và tổng hợp thông tin.

3.3. Tổ chức các hoạt động nhóm

Các hoạt động nhóm giúp học sinh trao đổi ý tưởng và học hỏi lẫn nhau. Qua đó, học sinh có thể phát triển tư duy sáng tạo thông qua việc thảo luận và giải quyết vấn đề cùng nhau.

IV. Ứng dụng thực tiễn của tư duy sáng tạo trong phương trình bậc hai

Việc phát triển tư duy sáng tạo qua phương trình bậc hai không chỉ có ý nghĩa trong học tập mà còn trong cuộc sống hàng ngày. Học sinh có thể áp dụng những kiến thức đã học vào các tình huống thực tế, từ đó nâng cao khả năng giải quyết vấn đề.

4.1. Giải quyết vấn đề thực tiễn

Học sinh có thể áp dụng kiến thức về phương trình bậc hai để giải quyết các vấn đề thực tiễn như tính toán chi phí, dự đoán kết quả trong các tình huống cụ thể. Điều này giúp học sinh thấy được giá trị của kiến thức toán học trong cuộc sống.

4.2. Phát triển kỹ năng tư duy phản biện

Việc học và giải quyết các bài toán liên quan đến phương trình bậc hai giúp học sinh phát triển kỹ năng tư duy phản biện. Học sinh sẽ biết cách phân tích và đánh giá các thông tin, từ đó đưa ra quyết định đúng đắn.

V. Kết luận và tương lai của phát triển tư duy sáng tạo qua phương trình bậc hai

Phát triển tư duy sáng tạo cho học sinh qua phương trình bậc hai là một nhiệm vụ quan trọng trong giáo dục hiện đại. Cần có sự đổi mới trong phương pháp giảng dạy để tạo ra môi trường học tập tích cực, khuyến khích học sinh phát triển tư duy sáng tạo. Tương lai của giáo dục sẽ phụ thuộc vào khả năng phát triển tư duy sáng tạo của học sinh.

5.1. Định hướng phát triển giáo dục

Cần có các chính sách và chương trình giáo dục phù hợp để phát triển tư duy sáng tạo cho học sinh. Điều này không chỉ giúp học sinh nắm vững kiến thức mà còn chuẩn bị cho các em những kỹ năng cần thiết trong tương lai.

5.2. Tăng cường hợp tác giữa nhà trường và gia đình

Sự hợp tác giữa nhà trường và gia đình là rất quan trọng trong việc phát triển tư duy sáng tạo cho học sinh. Cần có sự phối hợp chặt chẽ để tạo ra môi trường học tập tốt nhất cho các em.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Phát triển tư duy sáng tạo cho học sinh trung học cơ sở là một trong những mục tiêu quan trọng của giáo dục hiện đại, đặc biệt trong bối cảnh nền kinh tế tri thức ngày càng phát triển. Theo ước tính, việc rèn luyện tư duy sáng tạo góp phần nâng cao năng lực giải quyết vấn đề và khả năng thích ứng với những thay đổi nhanh chóng của xã hội. Luận văn tập trung nghiên cứu phát triển tư duy sáng tạo cho học sinh thông qua dạy học chủ đề “Phương trình bậc hai” – một nội dung trọng tâm trong chương trình Toán lớp 9 tại trường THCS Đào Duy Từ, Hà Nội. Mục tiêu cụ thể là xây dựng và thực nghiệm các phương pháp dạy học nhằm hình thành, rèn luyện và phát triển tư duy sáng tạo cho học sinh trong quá trình tiếp cận chủ đề này. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào học sinh lớp 9 trong năm học 2017-2018, với trọng tâm là các bài tập và phương pháp giải phương trình bậc hai một ẩn. Ý nghĩa của nghiên cứu được thể hiện qua việc nâng cao hiệu quả học tập Toán, phát triển năng lực tư duy sáng tạo – một kỹ năng thiết yếu trong giáo dục phổ thông, góp phần chuẩn bị hành trang cho học sinh bước vào các cấp học cao hơn và cuộc sống hiện đại.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên các lý thuyết về tư duy và tư duy sáng tạo trong tâm lý học và giáo dục học. Khái niệm tư duy được hiểu là quá trình nhận thức cao cấp, phản ánh bản chất và quy luật của sự vật thông qua các hình thức biểu tượng, khái niệm, phán đoán và suy luận. Tư duy sáng tạo được định nghĩa là dạng tư duy độc lập, tạo ra ý tưởng mới độc đáo và có hiệu quả giải quyết vấn đề cao, bao gồm các thành phần cơ bản như tính mềm dẻo (flexibility), tính nhuần nhuyễn (fluency) và tính độc đáo (originality). Mô hình phát triển tư duy sáng tạo được xây dựng dựa trên việc rèn luyện các thao tác tư duy như phân tích, tổng hợp, so sánh, trừu tượng hóa và khái quát hóa. Ngoài ra, luận văn vận dụng các phương pháp giải phương trình bậc hai như công thức nghiệm, công thức nghiệm thu gọn, nhẩm nghiệm và phương pháp đặt ẩn phụ để phát triển tư duy sáng tạo cho học sinh.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu chính được thu thập từ thực nghiệm sư phạm tại trường THCS Đào Duy Từ, Hà Nội, với mẫu khảo sát gồm học sinh lớp 9. Phương pháp chọn mẫu là chọn mẫu thuận tiện dựa trên điều kiện thực tế và sự phối hợp của nhà trường. Phương pháp nghiên cứu bao gồm: nghiên cứu lý luận dựa trên tài liệu chuyên ngành, văn bản pháp luật về giáo dục và các công trình nghiên cứu liên quan; điều tra, quan sát quá trình dạy và học chủ đề “Phương trình bậc hai”; thực nghiệm sư phạm với thiết kế bài giảng và chuyên đề phát triển tư duy sáng tạo; và phân tích thống kê toán học để xử lý số liệu thu thập được từ các bài kiểm tra 20 phút và 45 phút của lớp thực nghiệm và lớp đối chứng. Timeline nghiên cứu kéo dài trong năm học 2017-2018, bao gồm giai đoạn chuẩn bị, thực nghiệm và đánh giá kết quả.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Phát triển tính mềm dẻo và nhuần nhuyễn trong giải phương trình bậc hai: Qua thực nghiệm, học sinh được rèn luyện khả năng linh hoạt sử dụng các phương pháp giải như công thức nghiệm, nghiệm thu gọn, nhẩm nghiệm và đặt ẩn phụ. Ví dụ, học sinh biết lựa chọn phương pháp giải phù hợp với từng dạng bài, như sử dụng công thức nghiệm thu gọn khi hệ số b chẵn, hoặc nhẩm nghiệm khi tổng hệ số a, b, c thỏa mãn điều kiện đặc biệt. Kết quả kiểm tra cho thấy lớp thực nghiệm có tỷ lệ học sinh đạt điểm trên trung bình cao hơn lớp đối chứng khoảng 15%.

2. Khả năng tìm nhiều lời giải cho một bài toán: Học sinh được khuyến khích tìm và so sánh nhiều cách giải khác nhau cho cùng một bài toán, từ đó lựa chọn cách giải tối ưu. Ví dụ, bài toán tìm giá trị m để phương trình có hai nghiệm phân biệt nhỏ hơn 2 được giải theo ba cách khác nhau, giúp học sinh phát triển tư duy đa chiều. Tỷ lệ học sinh có thể trình bày ít nhất hai cách giải tăng lên khoảng 20% so với trước thực nghiệm.

3. Phát triển khả năng khái quát hóa, đặc biệt hóa và tương tự hóa: Qua các bài tập đặt ẩn phụ và mở rộng bài toán, học sinh hình thành kỹ năng chuyển đổi giữa các dạng toán, từ đó đề xuất các bài toán mới dựa trên kiến thức đã học. Ví dụ, học sinh biết đặt ẩn phụ thích hợp để đưa phương trình bậc bốn về phương trình bậc hai, hoặc sử dụng các bất đẳng thức để tìm nghiệm nguyên. Kết quả thực nghiệm cho thấy học sinh lớp thực nghiệm có khả năng đề xuất bài toán mới tăng khoảng 18% so với lớp đối chứng.

4. Nâng cao năng lực tư duy sáng tạo trong giải toán: Học sinh thể hiện năng lực tự chuyển tải tri thức, nhận diện vấn đề mới, đề xuất giải pháp đa dạng và xác nhận giả thuyết bằng lý thuyết. Qua các bài kiểm tra, tỷ lệ học sinh đạt điểm cao trong phần bài tập yêu cầu tư duy sáng tạo tăng khoảng 12% so với trước thực nghiệm.

Thảo luận kết quả

Kết quả nghiên cứu cho thấy việc áp dụng các phương pháp dạy học phát triển tư duy sáng tạo trong chủ đề “Phương trình bậc hai” có tác động tích cực đến năng lực tư duy của học sinh. Nguyên nhân chính là do các phương pháp này giúp học sinh không chỉ nắm vững kỹ thuật giải toán mà còn phát triển khả năng tư duy linh hoạt, sáng tạo và độc lập. So sánh với các nghiên cứu trong và ngoài nước, kết quả phù hợp với quan điểm của các nhà tâm lý học như Guilford về tầm quan trọng của tư duy phân kỳ trong sáng tạo. Việc tổ chức các hoạt động học tập đa dạng, khuyến khích học sinh tìm nhiều lời giải và đặt câu hỏi mở đã tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển năng lực tư duy sáng tạo. Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ so sánh tỷ lệ học sinh đạt điểm cao giữa lớp thực nghiệm và lớp đối chứng ở các bài kiểm tra 20 phút và 45 phút, cũng như bảng thống kê số lượng cách giải được học sinh đề xuất trong các bài tập.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tổ chức các hoạt động dạy học đa dạng, linh hoạt: Giáo viên cần thiết kế bài giảng và bài tập theo hướng phát triển tư duy sáng tạo, khuyến khích học sinh vận dụng nhiều phương pháp giải khác nhau, tìm kiếm nhiều lời giải cho cùng một bài toán. Mục tiêu tăng tỷ lệ học sinh đạt điểm cao trong các bài tập tư duy sáng tạo lên ít nhất 20% trong vòng một năm học. Chủ thể thực hiện là giáo viên bộ môn Toán và tổ chuyên môn.

2. Rèn luyện kỹ năng đặt ẩn phụ và chuyển đổi dạng toán: Tăng cường các bài tập yêu cầu học sinh vận dụng kỹ năng đặt ẩn phụ, khái quát hóa và đặc biệt hóa để phát triển tư duy sáng tạo. Mục tiêu là giúp học sinh linh hoạt trong việc chuyển đổi các dạng phương trình, nâng cao khả năng giải quyết các bài toán phức tạp. Thời gian thực hiện trong học kỳ 1 và 2, do giáo viên chủ nhiệm và giáo viên bộ môn phối hợp thực hiện.

3. Xây dựng hệ thống bài tập phát triển tư duy sáng tạo: Thiết kế bộ đề luyện tập chuyên sâu về chủ đề “Phương trình bậc hai” với các dạng bài tập đa chiều, có tính mở, tạo điều kiện cho học sinh phát triển tư duy mềm dẻo, nhuần nhuyễn và độc đáo. Mục tiêu hoàn thành bộ đề trong vòng 6 tháng, do nhóm nghiên cứu và giáo viên bộ môn thực hiện.

4. Tổ chức các buổi tập huấn nâng cao năng lực cho giáo viên: Đào tạo giáo viên về phương pháp dạy học phát triển tư duy sáng tạo, kỹ năng tổ chức hoạt động học tập sáng tạo và đánh giá năng lực tư duy sáng tạo của học sinh. Mục tiêu tổ chức ít nhất 2 khóa tập huấn trong năm học, do phòng giáo dục và nhà trường phối hợp thực hiện.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Giáo viên bộ môn Toán trung học cơ sở: Luận văn cung cấp các phương pháp dạy học cụ thể, bài tập mẫu và hướng dẫn phát triển tư duy sáng tạo, giúp giáo viên nâng cao chất lượng giảng dạy và hiệu quả học tập của học sinh.

2. Nhà quản lý giáo dục và chuyên viên phòng giáo dục: Tài liệu giúp xây dựng các chương trình đào tạo, tập huấn giáo viên và phát triển chương trình giảng dạy phù hợp với xu hướng đổi mới giáo dục, đặc biệt là phát triển năng lực tư duy sáng tạo.

3. Sinh viên sư phạm chuyên ngành Toán: Luận văn là nguồn tham khảo quý giá về lý luận và thực tiễn dạy học phát triển tư duy sáng tạo, hỗ trợ sinh viên nâng cao năng lực chuyên môn và kỹ năng sư phạm.

4. Các nhà nghiên cứu giáo dục và tâm lý học: Cung cấp cơ sở lý luận và kết quả thực nghiệm về phát triển tư duy sáng tạo trong dạy học Toán, góp phần mở rộng nghiên cứu trong lĩnh vực giáo dục sáng tạo và phát triển năng lực học sinh.

Câu hỏi thường gặp

1. Tư duy sáng tạo là gì và tại sao cần phát triển cho học sinh?
   Tư duy sáng tạo là khả năng tạo ra ý tưởng mới độc đáo và hiệu quả trong giải quyết vấn đề. Phát triển tư duy sáng tạo giúp học sinh linh hoạt, độc lập trong học tập và cuộc sống, đáp ứng yêu cầu của xã hội hiện đại.

2. Phương trình bậc hai có vai trò gì trong phát triển tư duy sáng tạo?
   Phương trình bậc hai là chủ đề trọng tâm trong chương trình Toán trung học cơ sở với nhiều dạng bài tập đa dạng, đòi hỏi học sinh vận dụng linh hoạt các phương pháp giải, từ đó rèn luyện tư duy mềm dẻo, nhuần nhuyễn và sáng tạo.

3. Làm thế nào để giáo viên phát triển tư duy sáng tạo cho học sinh qua dạy học phương trình bậc hai?
   Giáo viên cần thiết kế bài giảng đa dạng, khuyến khích học sinh tìm nhiều cách giải, đặt câu hỏi mở, sử dụng các phương pháp như đặt ẩn phụ, khái quát hóa, đặc biệt hóa và tổ chức các hoạt động nhóm để tăng cường tư duy sáng tạo.

4. Phương pháp đặt ẩn phụ giúp phát triển tư duy sáng tạo như thế nào?
   Đặt ẩn phụ giúp học sinh chuyển đổi các dạng phương trình phức tạp về dạng đơn giản hơn, từ đó phát triển khả năng phân tích, tổng hợp và linh hoạt trong giải toán, góp phần nâng cao tư duy sáng tạo.

5. Kết quả thực nghiệm cho thấy hiệu quả của phương pháp dạy học phát triển tư duy sáng tạo ra sao?
   Kết quả thực nghiệm tại trường THCS Đào Duy Từ cho thấy học sinh lớp thực nghiệm có tỷ lệ đạt điểm cao trong các bài kiểm tra tư duy sáng tạo tăng khoảng 12-20% so với lớp đối chứng, đồng thời khả năng đề xuất nhiều lời giải và bài toán mới cũng được cải thiện rõ rệt.

Kết luận

• Luận văn đã làm rõ khái niệm, đặc điểm và biểu hiện của tư duy sáng tạo trong học tập Toán, đặc biệt qua chủ đề “Phương trình bậc hai”.
• Các phương pháp dạy học phát triển tư duy sáng tạo như linh hoạt sử dụng công thức nghiệm, đặt ẩn phụ, tìm nhiều lời giải đã được xây dựng và thực nghiệm thành công.
• Kết quả thực nghiệm cho thấy sự cải thiện rõ rệt về năng lực tư duy sáng tạo của học sinh lớp thực nghiệm so với lớp đối chứng.
• Đề xuất các giải pháp cụ thể nhằm phát triển tư duy sáng tạo cho học sinh, đồng thời khuyến nghị tổ chức tập huấn giáo viên và xây dựng hệ thống bài tập chuyên sâu.
• Các bước tiếp theo là mở rộng thực nghiệm tại nhiều trường khác, hoàn thiện bộ đề luyện tập và tổ chức các khóa đào tạo giáo viên để nhân rộng mô hình.

Hành động ngay: Các nhà giáo dục và quản lý giáo dục nên áp dụng và phát triển các phương pháp dạy học sáng tạo được đề xuất để nâng cao chất lượng giáo dục và phát triển năng lực tư duy sáng tạo cho học sinh trung học cơ sở.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo luận văn gồm các nội dung chính sau: Chƣơng 1: Cơ sở lí luận và thực tiễn Chƣơng 2: Một số giải pháp góp phần bồi dƣỡng tƣ duy sáng tạo cho học sinh thông qua dạy học chủ đề phƣơng trình bậc hai. Chƣơng 3: Thực nghiệm sƣ phạm. 10 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] CHƢƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 1. Các vấn đề chung về tƣ duy 1.

Khái niệm tư duy Tƣ duy là gì? Có rất nhiều ngành khoa học cũng nhƣ các nhà khoa học nghiên cứu về vấn đề này nhƣng chúng ta có thể đƣa ra một số khái niệm nổi bật nhƣ sau: Từ điển tiếng Việt [18] nêu rõ: “Tư duy là giai đoạn cao của quá trình nhận thức, đi sâu vào bản chất và phát hiện ra tính quy luật của sự vật bằng những hình thức như biểu tượng, khái niệm, phán đoán và suy lý”. Trong Cuốn “Tâm lý học đại cƣơng” [19], tác giả Nguyễn Quang Uẩn cho rằng: “Tư duy là một quá trình nhận thức, phản ánh những thuộc tính của bản chất, những mối liên hệ và quan hệ có tính quy luật của sự vật hiện tượng mà trước đó ta chưa biết”. Theo Spieecskin [13] thì: “Tư duy của con người, phản ánh hiện thực, về bản chất là quá trình truyền đạt gồm hai tính chất: Một mặt, con người hướng về vật chất, phản ánh những nét đặc trưng và những mối liên hệ của vật ấy với vật khác, và mặt khác con người hướng về xã hội để truyền đạt những kết quả của tư duy của mình”. Tóm lại, ta có thể hiểu tƣ duy, sản phẩm cao nhất của vật chất đƣợc tổ chức một cách đặc biệt là bộ não, là quá trình phản ánh tích cực thế giới quan trong các khái niệm, phán đoán, lí luận.

Tƣ duy xuất hiện trong quá trình hoạt động sản xuất xã hội của con ngƣời và đảm bảo phản ánh thực tại một cách gián tiếp, phát hiện những mối liên hệ hợp quy luật. Tƣ duy chỉ tồn tại trong những mối liên hệ không thể tách rời khỏi hoạt động lao động và lời nói, là hoạt động đặc biệt tiêu biểu trong xã hội loài ngƣời, do vậy, tƣ duy của con ngƣời đƣợc thực hiện trong mối liên hệ chặt chẽ với lời nói và những kết quả của tƣ duy đƣợc ghi nhận trong ngôn ngữ. Các quá trình nhƣ phân tích, tổng 11 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] hợp, trừu tƣợng hóa, nêu lên vấn đề và tìm cách giải quyết, việc đƣa ra giả thiết, khái niệm. là những quá trình tiêu biểu của tƣ duy.

Tƣ duy là sản phẩm của hoạt động xã hội, là quá trình tâm lí mà nhờ đó con ngƣời không những tiếp thu đƣợc các tri thức khái quát mà còn tiếp tục nhận thức và sáng tạo cái mới. Đặc điểm của tư duy Với tƣ cách là một mức độ của hoạt động nhận thức, tƣ duy có những đặc điểm sau :  Tính có vấn đề của tư duy. Không phải hoàn cảnh nào cũng gây đƣợc tƣ duy của con ngƣời. Muốn kích thích đƣợc tƣ duy phải đồng thời có cả hai điều kiện sau: - Hoàn cảnh (tình huống) có vấn đề: Tƣ duy chỉ nảy sinh trong những hoàn cảnh(tình huống) ở đó nảy sinh những mục đích mới, vấn đề mới mà những phƣơng pháp hoạt động cũ không đủ để giải quyết, để nhận thức, con ngƣời phải vƣợt ra khỏi phạm vi hiểu biết cũ và phải tìm cách giải quyết mới tức là phải tƣ duy.

- Hoàn cảnh (tình huống) có vấn đề đó phải đƣợc cá nhân nhận thức đầy đủ , đƣợc chuyển thành nhiệm vụ cá nhân: tức là cá nhân phải xác định đƣợc cái gì đã biết, cái gì chƣa biết cần phải tìm, đồng thời phải có động cơ (nhu cầu) tìm kiếm nó.  Tính gián tiếp của tư duy. - Tƣ duy của con ngƣời có khả năng nhận thức một cách gián tiếp bằng ngôn ngữ. Thông qua ngôn ngữ con ngƣời sử dụng vốn kinh nghiệm, những phát minh, kết quả tƣ duy của ngƣời khác để thực hiện quá trình tƣ duy.

- Nhờ có tính gián tiếp mà tƣ duy của con ngƣời đã mở rộng không giới hạn khả năng nhận thức của con ngƣời, con ngƣời không chỉ phản ánh những gì diễn ra trong hiện tại mà còn phản ánh đƣợc cả quá khứ và tƣơng lai.  Tính trừu tượng và khái quát của tư duy. 12 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] - Tƣ duy có khả năng tách trừu tƣợng khỏi sự vật, hiện tƣợng những thuộc tính, những dấu hiệu cá biệt, cụ thể, chỉ giữ lại những thuộc tính bản chất chung cho nhiều sự vật hiện tƣợng. Dựa trên cơ sở đó tƣ duy khái quát những sự vật, hiện tƣợng riêng lẻ, nhƣng có những thuộc tính chung thành một nhóm, một loại, một phạm trù.

Nói cách khác tƣ duy mang tính trừu tƣợng và khái quát.  Tư duy quan hệ chặt chẽ với ngôn ngữ. - Tƣ duy có quan hệ mật thiết với ngôn ngữ, chúng thống nhất nhƣng không đồng nhất với nhau, cũng không tách rời nhau đƣợc. Tƣ duy không thể tồn tại bên ngoài ngôn ngữ , ngƣợc lại ngôn ngữ cũng không thể có đƣợc nếu không có tƣ duy.

- Nếu không có ngôn ngữ thì các sản phẩm của tƣ duy sẽ không đƣợc chủ thể và ngƣời khác tiếp nhận, cũng nhƣ chính bản thân quá trình tƣ duy cũng không diễn ra đƣợc. Ngƣợc lại, nếu không có tƣ duy thì ngôn ngữ chỉ là chuỗi âm thanh vô nghĩa, không có nội dung. Tuy vậy ngôn ngữ không phahir là tƣ duy mà chỉ là phƣơng tiện của tƣ duy.  Tư duy quan hệ chặt chẽ với nhận thức cảm tính.

- Tƣ duy là sự phát triển cấp cao của nhận thức, kết quả của nhận thức. Tƣ duy và nhận thức có mối quan hệ hai chiều: Tƣ duy đƣợc tiến hành trên cơ sở những tài liệu nhận thức cảm tính mang lại, kết quả tƣ duy đƣợc kiểm tra bằng thực tiễn dƣới hình thức trực quan, ngƣợc lại tƣ duy và kết quả của nó có ảnh hƣởng đến quá trình nhận thức cảm tính. Các giai đoạn của tư duy Tƣ duy là một quá trình bao gồm nhiều giai đoạn:  Xác định vấn đề và biểu đạt vấn đề: - Tƣ duy chỉ xuất hiện khi gặp những tình huống có vấn đề: Tình huống là điều kiện quan trọng của tƣ duy. Song, không phải tình huống nào cũng nảy sinh tƣ duy.

Chỉ có những tình huống mà con ngƣời nhận thức rằng “có vấn 13 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] đề” và cần phải giải quyết nó đễ thỏa mãn nhu cầu thì trong tình huống đó tƣ duy mới nảy sinh. - Mỗi ngƣời sẽ nhìn nhận vấn đề một cách khác nhau tùy thuộc vào kiến thức, kinh nghiệm và nhu cầu cá nhân. Một ngƣời càng có nhiều kinh nghiệm trong một lĩnh vực nào đó càng dễ dàng nhìn ra một cách đầy đủ các mâu thuẫn. - Và nhu cầu của mỗi ngƣời cũng rất quan trọng.

Nếu ngƣời nào có nhu cầu cao trong vấn đề đó thì sẽ nhìn nhận vấn đề sâu sắc hơn những ngƣời có nhu cầu cơ bản. - Trong giai đoạn này cần chú ý tránh xác định chệch hƣớng vấn đề. Nếu xác định sai sẽ ảnh hƣởng đến những bƣớc sau và có thể không tìm ra phƣơng pháp giải quyết.  Huy động các tri thức, kinh nghiệm: Chủ thể tƣ duy huy động các tri thức, kinh nghiệm liên quan đến vấn đề cần giải quyết từ đó xuất hiện các liên tƣởng.

Sau khi xác định vấn đề chủ thể tƣ duy bắt tay vào việc tìm kiếm tài liệu từ nhiều nguồn khác nhau và tập hợp những kinh nghiệm của bản thân hoặc kinh nghiệm học hỏi từ ngƣời đi trƣớc có liên quan đến vấn đề, từ đó liên tƣởng trong đầu những nội dung có liên quan đến vấn đề.  Sàng lọc các liên tưởng và hình thành giả thuyết: - Các tri thức kinh nghiệm thoạt đầu mang tính chất rộng rãi, bao trùm nên cần đƣợc sàng lọc cho phù hợp với nhiệm vụ. Chủ thể tƣ duy tìm kiếm thông tin từ nhiều phía nên lƣợng thông tin thu đƣợc rất lớn nhƣng không phải thông tin nào cũng chính xác, cần phải lựa chọn những thông tin phù hợp và đáng tin cậy đễ đƣa vào giải quyết vấn đề. - Từ cơ sở dữ liệu vừa thu đƣợc hình thành một số phƣơng án có thể có đễ giải quyết nhiệm vụ nhanh chóng và tiết kiệm thời gian.

 Kiểm tra giả thuyết: 14 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] - Nên trải qua một quá trình kiểm tra trƣớc khi thực hiện các phƣơng án. Cần kiểm tra xem phƣơng án nào tƣơng ứng với điều kiện và giải quyết vấn đề một cách hiệu quả nhất. Nếu: + Phƣơng án đƣợc khẳng định thì sẽ đi đến giải quyết vấn đề bằng phƣơng án đó. + Phƣơng án bị phủ dịnh thì hình thành một quá trình tƣ duy mới tìm ra phƣơng án mới phù hợp hơn đễ giải quyết vấn đề.

- Trong giai đoạn này sau khi kểm tra các phƣơng án đôi khi chủ thể tƣ duy sẽ phát hiện ra một số nhiệm vụ mới cần giải quyết.  Giải quyết vấn đề: - Là khâu cuối cùng của quá trình tƣ duy. - Khi giả thuyết đã đƣợc kiểm tra và khẳng định thì sẽ đƣợc thực hiện, nghĩa là đi đến câu trả lời cho vấn đề đƣợc đặt ra. - Sau khi giải quyết vấn đề đôi khi một số vấn đề mới lại nảy sinh.

Lúc đó, một quá trình tƣ duy mới lại bắt đầu. - Trong quá trình giải quyết nhiệm vụ, con ngƣời thƣờng gặp nhiều khó khăn do nhiều nguyên nhân. Có 3 nguyên nhân thƣờng gặp: + Chủ thể không nhận thấy một số dữ kiện của bài toán (nhiệm vụ). + Chủ thể đƣa vào bài toán một điều kiện thừa.

+ Tính chất cứng nhắc, khuôn sáo của tƣ duy.  Sơ đồ: các giai đoạn của một quá trình tư duy. 15 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail. Các giai đoạn của một quá trình tư duy Đây là sơ đồ logic của tƣ duy do nhà tâm lí học K.

Số lƣợng các giai đoạn có thể không cần đầy đủ trong những trƣờng hợp nhất định, nhƣng thứ tự các giai đoạn phải tuân thủ theo sơ đồ. Các thao tác tư duy Tính giai đoạn của tƣ duy mới chỉ phản ánh đƣợc cấu trúc bên ngoài còn nội dung bên trong của mỗi giai đoạn trong hành động tƣ duy lại là một quá trình diễn ra trên cơ sở những thao tác tƣ duy. Có thể nói các thao tác trí tuệ chính là các quy luật bên trong của tƣ duy.