Luận văn thạc sĩ phát triển tư duy phê phán cho học sinh trong dạy học hình học không gian lớp 11 ban cơ bản

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu phát triển tư duy phê phán cho học sinh lớp 11 trong dạy học hình học không gian, nâng cao khả năng tư duy.

• Tác giả: Nguyễn Thị Thắm
• Người hướng dẫn: PGS. Vũ Đỗ Long
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Sư phạm Toán
• Đề tài: Phát Triển Tư Duy Phê Phán Trong Dạy Học Hình Học Lớp 11
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC BIỂU ĐỒ
• MỞ ĐẦU
• 0.1. Lý do chọn đề tài
• 0.2. Mục đích nghiên cứu, nhiệm vụ nghiên cứu
• 0.3. Phạm vi nghiên cứu
• 0.4. Giả thuyết nghiên cứu
• 0.5. Phương pháp nghiên cứu
• 0.6. Cấu trúc luận văn
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VỀ TƯ DUY PHÊ PHÁN
• 1.1. Một số vấn đề chung về tư duy
• 1.1.1. Khái niệm tư duy
• 1.1.2. Đặc điểm của tư duy
• 1.1.3. Các loại hình tư duy
• 1.1.4. Các giai đoạn cơ bản của quá trình tư duy và thao tác tư duy
• 1.2. Tư duy phê phán
• 1.2.1. Khái niệm tư duy phê phán
• 1.2.2. Biểu hiện năng lực tư duy phê phán trong toán học
• 1.2.3. Nguyên tắc cơ bản của tư duy phê phán
• 1.2.4. Mối quan hệ giữa tư duy phê phán và tư duy sáng tạo
• 1.2.5. Yêu cầu phát triển tư duy phê phán trong dạy học
• 1.2.6. Vai trò của tư duy phê phán trong dạy học
• 1.2.7. Quá trình dạy học với việc phát triển tư duy phê phán
• 1.3. Thực tiễn dạy và học nội dung hình học không gian ở trường trung học phổ thông
• 1.3.1. Nội dung kiến thức hình học lớp 11
• 1.3.2. Dạy học hình học không gian lớp 11
• 1.3.3. Tình hình dạy và học nội dung hình học không gian lớp 11 ở các trường trung học phổ thông
• 1.3.4. Hoạt động học tập và sự phát triển trí tuệ của học sinh trường trung học phổ thông
• 1.4. Kết luận chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: THIẾT KẾ MỘT SỐ BIỆN PHÁP PHÁT TRIỂN TƯ DUY PHÊ PHÁN CHO HỌC SINH TRONG DẠY HỌC HÌNH HỌC KHÔNG GIAN LỚP 11, BAN CƠ BẢN
• 2.1. Cơ sở đề xuất các biện pháp thực hiện
• 2.2. Một số biện pháp cụ thể
• 2.2.1. Biện pháp 1: Tạo điều kiện thuận lợi cho việc phát triển tư duy phê phán thông qua việc nâng cao nhận thức của giáo viên và học sinh về rèn luyện tư duy phê phán
• 2.2.2. Biện pháp 2: Rèn luyện kĩ năng phân tích dữ kiện, phân tích sâu yêu cầu của đề bài để tìm chiến lược giải
• 2.2.3. Biện pháp 3: Rèn luyện cho học sinh cách nhìn nhận bài toán, hình vẽ theo khía cạnh khác để từ đó có phương pháp làm bài thích hợp
• 2.2.4. Biện pháp 4: Rèn luyện cho học sinh cách đặt câu hỏi và rèn luyện các thao tác tư duy
• 2.2.5. Biện pháp 5: Tạo điều kiện để học sinh tự trình bày các cách giải và đánh giá các cách giải
• 2.2.6. Biện pháp 6: Tạo điều kiện để học sinh phát hiện và khắc phục khó khăn, sai lầm khi giải toán
• 2.3. Kết luận chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM
• 3.1. Mục đích, nhiệm vụ, đối tượng thực nghiệm
• 3.2. Đối tượng thực nghiệm
• 3.3. Tổ chức thực nghiệm
• 3.4. Kế hoạch thực nghiệm
• 3.5. Nội dung thực nghiệm
• 3.6. Giáo án thực nghiệm
• 3.7. Kết luận chung về thực nghiệm
• 3.8. Cơ sở để đánh giá kết quả thực nghiệm
• 3.9. Đánh giá định tính
• 3.10. Đánh giá định lượng
• 3.11. Kết luận chương 3
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về phát triển tư duy phê phán trong dạy học hình học lớp 11

Phát triển tư duy phê phán trong dạy học hình học lớp 11 là một vấn đề quan trọng trong giáo dục hiện đại. Tư duy phê phán giúp học sinh không chỉ tiếp thu kiến thức mà còn phát triển khả năng phân tích, đánh giá và giải quyết vấn đề. Trong bối cảnh giáo dục hiện nay, việc rèn luyện tư duy phê phán cho học sinh là cần thiết để chuẩn bị cho các em bước vào thế giới thực tế với những thách thức đa dạng.

1.1. Khái niệm và vai trò của tư duy phê phán trong giáo dục

Tư duy phê phán được định nghĩa là khả năng phân tích và đánh giá thông tin một cách logic và có hệ thống. Trong giáo dục, nó đóng vai trò quan trọng trong việc giúp học sinh phát triển khả năng tự học và tự đánh giá. Việc rèn luyện tư duy phê phán không chỉ giúp học sinh hiểu sâu hơn về kiến thức mà còn tạo ra những tư duy độc lập và sáng tạo.

1.2. Tình hình dạy học hình học lớp 11 hiện nay

Trong chương trình dạy học hình học lớp 11, nhiều giáo viên vẫn chưa chú trọng đến việc phát triển tư duy phê phán cho học sinh. Các phương pháp dạy học truyền thống thường tập trung vào việc truyền đạt kiến thức mà chưa khuyến khích học sinh tự phân tích và đánh giá. Điều này dẫn đến việc học sinh thiếu khả năng tư duy độc lập và sáng tạo.

II. Những thách thức trong việc phát triển tư duy phê phán trong dạy học hình học

Việc phát triển tư duy phê phán trong dạy học hình học lớp 11 gặp phải nhiều thách thức. Một trong những thách thức lớn nhất là sự thiếu hụt về phương pháp giảng dạy phù hợp. Nhiều giáo viên chưa được đào tạo để áp dụng các phương pháp dạy học tích cực, dẫn đến việc học sinh không được khuyến khích tham gia vào quá trình học tập một cách chủ động.

2.1. Thiếu phương pháp dạy học tích cực

Nhiều giáo viên vẫn sử dụng phương pháp giảng dạy truyền thống, trong đó học sinh chỉ là người tiếp nhận thông tin. Điều này không khuyến khích học sinh phát triển tư duy phê phán. Cần có những phương pháp dạy học mới, như học tập dựa trên dự án hoặc thảo luận nhóm, để khuyến khích học sinh tham gia tích cực hơn.

2.2. Sự thiếu hụt tài liệu hỗ trợ

Tài liệu giảng dạy hiện nay chưa đáp ứng đủ nhu cầu phát triển tư duy phê phán cho học sinh. Nhiều tài liệu chỉ tập trung vào lý thuyết mà không có các bài tập thực hành giúp học sinh rèn luyện kỹ năng phân tích và đánh giá. Cần thiết phải phát triển các tài liệu giảng dạy phong phú và đa dạng hơn.

III. Phương pháp phát triển tư duy phê phán trong dạy học hình học lớp 11

Để phát triển tư duy phê phán cho học sinh trong dạy học hình học lớp 11, cần áp dụng một số phương pháp giảng dạy hiệu quả. Các phương pháp này không chỉ giúp học sinh tiếp thu kiến thức mà còn khuyến khích các em tham gia vào quá trình học tập một cách chủ động.

3.1. Tạo điều kiện cho học sinh tham gia thảo luận

Thảo luận nhóm là một phương pháp hiệu quả để phát triển tư duy phê phán. Khi tham gia thảo luận, học sinh có cơ hội trình bày ý kiến, lắng nghe và phản biện ý kiến của bạn bè. Điều này giúp các em phát triển khả năng phân tích và đánh giá thông tin một cách sâu sắc hơn.

3.2. Sử dụng bài tập thực hành đa dạng

Các bài tập thực hành phong phú và đa dạng sẽ giúp học sinh rèn luyện tư duy phê phán. Các bài tập này nên được thiết kế để khuyến khích học sinh tìm ra nhiều cách giải khác nhau cho một bài toán, từ đó phát triển khả năng tư duy độc lập và sáng tạo.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu về tư duy phê phán

Nghiên cứu cho thấy việc phát triển tư duy phê phán trong dạy học hình học lớp 11 có thể mang lại nhiều lợi ích cho học sinh. Các em không chỉ nắm vững kiến thức mà còn phát triển khả năng tự học và tự đánh giá. Kết quả nghiên cứu cũng chỉ ra rằng học sinh có tư duy phê phán tốt thường có kết quả học tập cao hơn.

4.1. Kết quả từ các nghiên cứu thực nghiệm

Nhiều nghiên cứu đã chỉ ra rằng việc áp dụng các phương pháp dạy học tích cực giúp học sinh phát triển tư duy phê phán hiệu quả hơn. Các em có khả năng giải quyết vấn đề tốt hơn và tự tin hơn trong việc trình bày ý kiến của mình.

4.2. Ứng dụng trong thực tiễn dạy học

Việc áp dụng các phương pháp phát triển tư duy phê phán trong dạy học hình học không chỉ giúp học sinh nắm vững kiến thức mà còn tạo ra môi trường học tập tích cực. Học sinh sẽ cảm thấy hứng thú hơn với môn học và có động lực học tập cao hơn.

V. Kết luận và triển vọng tương lai của tư duy phê phán trong giáo dục

Phát triển tư duy phê phán trong dạy học hình học lớp 11 là một nhiệm vụ quan trọng và cần thiết. Việc áp dụng các phương pháp dạy học tích cực sẽ giúp học sinh phát triển khả năng tư duy độc lập và sáng tạo. Tương lai, cần tiếp tục nghiên cứu và phát triển các phương pháp giảng dạy mới để nâng cao chất lượng giáo dục.

5.1. Tầm quan trọng của tư duy phê phán trong giáo dục hiện đại

Tư duy phê phán không chỉ là một kỹ năng cần thiết trong học tập mà còn là một phẩm chất quan trọng trong cuộc sống. Học sinh có tư duy phê phán sẽ có khả năng giải quyết vấn đề tốt hơn và tự tin hơn trong các quyết định của mình.

5.2. Định hướng phát triển tư duy phê phán trong tương lai

Trong tương lai, cần có những chính sách và chương trình đào tạo giáo viên nhằm nâng cao khả năng phát triển tư duy phê phán cho học sinh. Việc này sẽ góp phần nâng cao chất lượng giáo dục và chuẩn bị cho học sinh bước vào thế giới thực tế với những kỹ năng cần thiết.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong bối cảnh đổi mới giáo dục hiện nay, việc phát triển năng lực tư duy phê phán cho học sinh được xem là một trong những mục tiêu trọng tâm nhằm nâng cao chất lượng dạy và học. Theo Luật Giáo dục năm 2005 của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, phương pháp giáo dục phổ thông phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của học sinh, đồng thời rèn luyện kỹ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn. Tuy nhiên, thực tế cho thấy tư duy phê phán ở học sinh phổ thông, đặc biệt trong môn Toán, còn hạn chế do chưa được quan tâm đúng mức trong quá trình dạy học. Nội dung hình học không gian lớp 11, ban cơ bản, với tính trực quan và đa dạng bài tập, là một lĩnh vực phù hợp để phát triển tư duy phê phán cho học sinh.

Mục tiêu nghiên cứu của luận văn là phát triển các biện pháp rèn luyện tư duy phê phán cho học sinh trong dạy học hình học không gian lớp 11, nhằm nâng cao chất lượng học tập môn Toán tại các trường trung học phổ thông. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào nội dung hình học không gian trong chương trình lớp 11 ban cơ bản, với đối tượng thực nghiệm là học sinh lớp 11A2 và 11A5 trường THPT Lê Hoàn, tỉnh Hà Nam. Nghiên cứu có ý nghĩa quan trọng trong việc góp phần đổi mới phương pháp dạy học, phát triển năng lực tư duy bậc cao cho học sinh, đồng thời hỗ trợ giáo viên trong việc tổ chức các hoạt động học tập tích cực, sáng tạo và hiệu quả.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên các lý thuyết về tư duy và tư duy phê phán, trong đó:

• Khái niệm tư duy: Tư duy là quá trình tâm lý phản ánh bản chất, mối liên hệ của sự vật hiện tượng một cách gián tiếp thông qua ngôn ngữ và các công cụ nhận thức. Tư duy có các đặc điểm như tính có vấn đề, tính trừu tượng, tính logic và quan hệ chặt chẽ với ngôn ngữ và nhận thức cảm tính.

• Tư duy phê phán: Là loại tư duy có mục đích, logic, bao gồm khả năng phân tích, đánh giá, so sánh, đưa ra kết luận và tự điều chỉnh dựa trên các tiêu chuẩn nhất định. Tư duy phê phán được biểu hiện qua năng lực đặt câu hỏi, phân tích dữ kiện, đánh giá các giải pháp và sửa chữa sai sót.

• Mối quan hệ giữa tư duy phê phán và tư duy sáng tạo: Hai loại tư duy này bổ trợ lẫn nhau, trong đó tư duy phê phán giúp đánh giá và chọn lọc các ý tưởng sáng tạo, còn tư duy sáng tạo tạo ra các giải pháp mới. Sự kết hợp này tạo nên hệ phương pháp tư duy hiệu quả trong dạy học.

• Các thao tác tư duy toán học: Phân tích, tổng hợp, so sánh, trừu tượng hóa và khái quát hóa là các thao tác quan trọng giúp học sinh phát triển tư duy phê phán trong quá trình giải quyết các bài toán hình học không gian.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng các phương pháp sau:

• Phương pháp nghiên cứu lý luận: Tổng hợp, phân tích các tài liệu chuyên ngành, sách giáo khoa, luận văn, tạp chí liên quan đến tư duy phê phán và dạy học hình học không gian.

• Phương pháp điều tra quan sát: Quan sát hoạt động dạy học của giáo viên và học tập của học sinh trong các tiết học Toán tại một số trường trung học phổ thông để đánh giá thực trạng và rút ra kinh nghiệm.

• Phương pháp tổng kết kinh nghiệm: Thu thập và phân tích kinh nghiệm giảng dạy của các giáo viên có nhiều năm kinh nghiệm, kết hợp với các nghiên cứu trước đây.

• Phương pháp thử nghiệm sư phạm: Thực nghiệm tại trường THPT Lê Hoàn, Hà Nam với mẫu gồm học sinh lớp 11A2 và 11A5, nhằm kiểm nghiệm tính khả thi và hiệu quả của các biện pháp phát triển tư duy phê phán.

Cỡ mẫu thực nghiệm khoảng 60 học sinh, được chọn theo phương pháp chọn mẫu thuận tiện. Phân tích dữ liệu sử dụng các công cụ thống kê mô tả, bảng phân bố tần suất, biểu đồ kết quả kiểm tra trước và sau thực nghiệm. Thời gian nghiên cứu kéo dài trong một học kỳ, bao gồm giai đoạn chuẩn bị, thực hiện và đánh giá kết quả.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Hiện trạng tư duy phê phán của học sinh còn hạn chế: Qua khảo sát và quan sát, phần lớn học sinh chưa chủ động phân tích sâu yêu cầu đề bài, thường dựa vào hướng dẫn của giáo viên và chưa phát triển kỹ năng đặt câu hỏi phản biện. Khoảng 70% học sinh thể hiện sự ỷ lại, lười suy nghĩ độc lập trong giải toán hình học không gian.

2. Hiệu quả của các biện pháp phát triển tư duy phê phán: Sau khi áp dụng các biện pháp như nâng cao nhận thức về tư duy phê phán, rèn luyện kỹ năng phân tích dữ kiện, khuyến khích học sinh trình bày và đánh giá các cách giải, kết quả kiểm tra giữa kỳ và cuối kỳ cho thấy điểm trung bình tăng từ 5,8 lên 7,4, tỷ lệ học sinh đạt loại khá trở lên tăng từ 35% lên 62%.

3. Tác động tích cực của việc tổ chức hoạt động nhóm và tranh luận: Việc tạo điều kiện cho học sinh thảo luận nhóm, trình bày các cách giải khác nhau và phản biện lẫn nhau giúp tăng cường sự tự tin, khả năng tư duy độc lập và phê phán. Hơn 80% học sinh tham gia thực nghiệm đánh giá cao hình thức học tập này.

4. Khó khăn trong việc áp dụng biện pháp do thói quen dạy học truyền thống: Một số giáo viên vẫn giữ thói quen giảng dạy truyền thống, ít tạo cơ hội cho học sinh phát biểu ý kiến, dẫn đến hiệu quả phát triển tư duy phê phán chưa cao. Khoảng 40% giáo viên tham gia khảo sát cho biết gặp khó khăn trong việc chuyển đổi phương pháp dạy học.

Thảo luận kết quả

Kết quả nghiên cứu phù hợp với các báo cáo của ngành giáo dục về thực trạng phát triển tư duy phê phán ở học sinh phổ thông. Việc tăng điểm trung bình và tỷ lệ học sinh khá giỏi sau thực nghiệm chứng tỏ các biện pháp đề xuất có tính khả thi và hiệu quả trong điều kiện thực tế. Các biểu đồ phân bố tần suất điểm kiểm tra trước và sau thực nghiệm minh họa rõ sự chuyển biến tích cực về năng lực tư duy phê phán.

Nguyên nhân của những hạn chế ban đầu chủ yếu do phương pháp dạy học còn mang tính truyền thống, chưa phát huy được tính tích cực, chủ động của học sinh. Việc áp dụng các biện pháp như nâng cao nhận thức của giáo viên và học sinh, rèn luyện kỹ năng phân tích, đặt câu hỏi và tranh luận đã tạo môi trường học tập tích cực, giúp học sinh phát triển tư duy phê phán một cách tự nhiên và hiệu quả hơn.

So sánh với các nghiên cứu quốc tế, kết quả này cũng khẳng định vai trò quan trọng của việc tổ chức hoạt động học tập tích cực, lấy học sinh làm trung tâm trong phát triển năng lực tư duy bậc cao. Đồng thời, nghiên cứu cũng chỉ ra rằng sự hỗ trợ và đào tạo giáo viên là yếu tố then chốt để đảm bảo thành công của các biện pháp đổi mới.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường đào tạo, bồi dưỡng giáo viên về phát triển tư duy phê phán

   • Tổ chức các khóa tập huấn chuyên sâu về phương pháp dạy học tích cực, kỹ năng đặt câu hỏi và tổ chức tranh luận.
   • Mục tiêu: 100% giáo viên Toán lớp 11 được đào tạo trong vòng 1 năm.
   • Chủ thể thực hiện: Sở Giáo dục và Đào tạo phối hợp với các trường đại học sư phạm.

2. Xây dựng và áp dụng hệ thống câu hỏi phát triển tư duy phê phán trong dạy học hình học không gian

   • Thiết kế bộ câu hỏi đa dạng, phù hợp với từng dạng bài tập để kích thích học sinh phân tích, đánh giá và sáng tạo.
   • Mục tiêu: Tăng tỷ lệ học sinh chủ động đặt câu hỏi và tham gia thảo luận lên ít nhất 70% trong mỗi tiết học.
   • Chủ thể thực hiện: Giáo viên bộ môn Toán.

3. Tổ chức các hoạt động học tập nhóm và tranh luận trong lớp học

   • Khuyến khích học sinh trình bày nhiều cách giải, đánh giá và phản biện lẫn nhau nhằm phát triển kỹ năng tư duy phê phán và sáng tạo.
   • Mục tiêu: 80% tiết học có hoạt động nhóm và tranh luận hiệu quả.
   • Chủ thể thực hiện: Giáo viên và học sinh.

4. Phát triển tài liệu và bài tập nâng cao phù hợp với năng lực tư duy phê phán

   • Soạn thảo tài liệu bài tập đa dạng, có tính thách thức, giúp học sinh vận dụng linh hoạt kiến thức và kỹ năng tư duy.
   • Mục tiêu: Cập nhật tài liệu mới trong vòng 2 năm, áp dụng rộng rãi tại các trường phổ thông.
   • Chủ thể thực hiện: Bộ môn Toán các trường đại học sư phạm và Sở Giáo dục.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Giáo viên Toán trung học phổ thông

   • Lợi ích: Nắm vững cơ sở lý luận và phương pháp phát triển tư duy phê phán, áp dụng hiệu quả trong giảng dạy hình học không gian.
   • Use case: Thiết kế bài giảng, tổ chức hoạt động học tập tích cực, nâng cao chất lượng dạy học.

2. Sinh viên sư phạm Toán

   • Lợi ích: Hiểu rõ các khái niệm tư duy phê phán, kỹ năng phân tích và phương pháp dạy học hiện đại.
   • Use case: Chuẩn bị kiến thức và kỹ năng sư phạm trước khi ra trường.

3. Nhà quản lý giáo dục và chuyên viên đào tạo

   • Lợi ích: Định hướng chính sách, xây dựng chương trình bồi dưỡng giáo viên, nâng cao chất lượng giáo dục phổ thông.
   • Use case: Xây dựng kế hoạch đào tạo, đánh giá hiệu quả đổi mới phương pháp dạy học.

4. Nghiên cứu sinh và nhà nghiên cứu giáo dục

   • Lợi ích: Tham khảo cơ sở lý luận, phương pháp nghiên cứu và kết quả thực nghiệm về phát triển tư duy phê phán trong dạy học Toán.
   • Use case: Phát triển đề tài nghiên cứu, mở rộng nghiên cứu trong lĩnh vực giáo dục và phát triển năng lực tư duy.

Câu hỏi thường gặp

1. Tư duy phê phán là gì và tại sao nó quan trọng trong dạy học Toán?
   Tư duy phê phán là khả năng phân tích, đánh giá và đưa ra kết luận dựa trên các tiêu chuẩn logic và bằng chứng. Trong dạy học Toán, nó giúp học sinh hiểu sâu sắc kiến thức, phát hiện sai sót và sáng tạo giải pháp mới, từ đó nâng cao hiệu quả học tập.

2. Làm thế nào để giáo viên phát triển tư duy phê phán cho học sinh trong lớp học?
   Giáo viên cần tạo môi trường học tập tích cực, khuyến khích học sinh đặt câu hỏi, tranh luận, trình bày nhiều cách giải và đánh giá lẫn nhau. Sử dụng hệ thống câu hỏi mở và tổ chức hoạt động nhóm là những phương pháp hiệu quả.

3. Các biện pháp phát triển tư duy phê phán có thể áp dụng cho những môn học khác không?
   Có, các biện pháp như nâng cao nhận thức, rèn luyện kỹ năng phân tích, đặt câu hỏi và tranh luận có thể áp dụng rộng rãi trong nhiều môn học nhằm phát triển năng lực tư duy bậc cao cho học sinh.

4. Thời gian cần thiết để thấy được hiệu quả của việc phát triển tư duy phê phán là bao lâu?
   Theo thực nghiệm, hiệu quả có thể nhận thấy rõ sau một học kỳ áp dụng các biện pháp đổi mới phương pháp dạy học, với sự tăng điểm trung bình và cải thiện thái độ học tập của học sinh.

5. Làm thế nào để khắc phục khó khăn khi giáo viên còn giữ thói quen dạy học truyền thống?
   Cần tổ chức các khóa đào tạo, bồi dưỡng chuyên môn, đồng thời tạo điều kiện cho giáo viên trao đổi kinh nghiệm, thực hành phương pháp mới trong môi trường hỗ trợ và khuyến khích đổi mới sáng tạo.

Kết luận

• Luận văn đã làm rõ cơ sở lý luận về tư duy phê phán và vai trò quan trọng của nó trong dạy học hình học không gian lớp 11, ban cơ bản.
• Đã thiết kế và đề xuất các biện pháp cụ thể nhằm phát triển tư duy phê phán cho học sinh, phù hợp với thực tế dạy học tại các trường trung học phổ thông.
• Thực nghiệm sư phạm cho thấy các biện pháp này có tính khả thi và hiệu quả, góp phần nâng cao điểm số và năng lực tư duy của học sinh.
• Kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở khoa học cho việc đổi mới phương pháp dạy học Toán, đồng thời hỗ trợ giáo viên và nhà quản lý giáo dục trong việc phát triển năng lực tư duy bậc cao cho học sinh.
• Đề xuất các bước tiếp theo bao gồm mở rộng thực nghiệm, đào tạo giáo viên và phát triển tài liệu giảng dạy nhằm nhân rộng hiệu quả nghiên cứu.

Các nhà giáo dục, quản lý và nghiên cứu hãy áp dụng và tiếp tục phát triển các biện pháp này để nâng cao chất lượng giáo dục, góp phần đào tạo thế hệ học sinh có tư duy phê phán vững vàng, đáp ứng yêu cầu của thời đại mới.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Cơ sở lí luận về tư duy phê phán. Chương 2: Thiết kế một số biện pháp phát triển tư duy phê phán cho học sinh trong dạy học hình học không gian lớp 11, ban cơ bản. Chương 3: Thực nghiệm sư phạm. 3 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] CHƢƠNG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VỀ TƢ DUY PHÊ PHÁN 1.

Một số vấn đề chung về tƣ duy 1. Khái niệm tư duy Theo tâm lý học đại cương – Nguyễn Quang Uẩn : “Tư duy là một quá trình tâm lý phản ánh những thuộc tính, bản chất, mối liên hệ và quan hệ bên trong có tính quy luật của sự vật hiện tượng trong hiện thực khách quan mà trước đó ta chưa biết” [14]. Theo từ điển tiếng Việt: “Tư duy là giai đoạn cao của quá trình nhận thức, đi sâu vào bản chất và phát hiện ra tính quy luật của sự vật bằng những hình thức như biểu tượng, khái niệm, phán đoán và suy lý”[10]. Hiện thực có nhiều cái mà con người chưa biết.

Nhiệm vụ của hoạt động thực tiễn đòi hỏi con người phải hiểu biết cái chưa biết đó một cách đúng đắn, sâu sắc và chính xác hơn.Quá trình nhận thức đó gọi là tư duy. Tư duy, sản phẩm cao nhất của vật chất được tổ chức một cách đặc biệt là bộ não, là quá trình phảnánhtích cực thế giới quan trong các khái niệm, phán đoán, lí luận. Tư duy xuất hiện trong quá trình hoạt động sản xuất xã hội của con người và đảm bảo phản ánh thực tại một cách gián tiếp, phát hiện những mối liên hệ hợp quy luật. Tư duy chỉ tồn tại trong những mối liên hệ không thể tách rời khỏi hoạt động lao động và lời nói, là hoạt động đặc biệt tiêu biểu trong xã hội loài người, do vậy, tư duy của con người được thực hiện trong mối liên hệ chặt chẽ với lời nói và những kết quả của tư duy được ghi nhận trong ngôn ngữ.

Các quá trình như phân tích, tổng hợp, trừu tượng hóa, nêu lên vấn đề và tìm cách giải quyết, việc đưa ra giả thiết, khái niệm. là những quá trình tiêu biểu của tư duy. Tư duy là sản phẩm của hoạt động xã hội, là quá trình tâm lí mà nhờ đó con người không những tiếp thu được các tri thức khái quát mà còn tiếp tục nhận thức và sáng tạo cái mới. 4 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.

Đặc điểm của tư duy. Theo [14], tư duy có những đặc điểm cơ bản sau đây: + Tính có vấn đề của tư duy Khi gặp những tình huống mà vốn hiểu biết đã có, phương pháp hành động đã có của chúng ta không đủ giải quyết, lúc đó chúng ta rơi vào “tình huống có vấn đề”. Đó là những tình huống mà ở đó nảy sinh những mục đích mới, những phương tiện, phương pháp trước đây trở nên không đủ để đạt được mục đích đó. Muốn nhận thức được tư duy thì hoàn cảnh có vấn đề phải được cá nhân nhận thức đầy đủ, được chuyển thành nhiệm vụ tư duy của cá nhân nghĩa là phải xác định được cái gì đã biết, cái gì chưa biết, cần phải tìm và có nhu cầu tìm kiếm.

+ Tính gián tiếp của tư duy Tư duy phản ánh sự vật hiện tượng một cách gián tiếp bằng ngôn ngữ (định nghĩa, định lý …) Mặt khác, tư duy còn nhận thức một cách gián tiếp nhờ các công cụ. Những phát minh, những kết quả tư duy của người khác cũng như kinh nghiệm cá nhân của con người đều là công cụ giúp chúng ta hiểu biết được những hiện tượng có trong hiện thực mà không thể tri giác chúng một cách trực tiếp được. Nhiệm vụ của tư duy là phát hiện ra những đối tượng, những thuộc tính, những quan hệ mới, không được phát hiện một cách trực tiếp trong tri giác, còn chưa biết hay nói chung là chưa tồn tại. Tư duy cũng bao hàm cả việc biến đổi những dữ liệu đã có, mà nhờ sự biến đổi đó người ta đạt được mục đích đề ra.

+ Tính trừu tượng và khái quát Tư duy có khả năng tách trừu tượng khỏi sự vật hiện tượng, những thuộc tính, những dấu hiệu cụ thể cá biệt, chỉ giữ lại những thuộc tính bản chất,chung cho nhiều sự vật, hiện tượng. Trên cơ sở đó khái quát các sự vật hiện tượng riêng lẻ khác nhau, nhưng có những thuộc tính bản chất cùng một nhóm, một loại phạm trù. Tư duy có khả năng phản ánh những thuộc tính chung, những mối liên hệ, quan 5 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] hệ có tính quy luật của hàng loạt sự vật hiện tượng. Do đó, tư duy mang tính khái quát.

+ Tính chất lí tính của tư duy Tư duy giúp cho con người phản ánh được những bản chất của của sự vật hiện tượng và những mối liên hệ; các quan hệ có tính chất quy luật của chúng. Nhưng nói như vậy không có nghĩa là tư duy phản ánh hoàn toàn đúng đắn bản chất của sự vật hiện tượng, tư duy có phản ánh đúng bản chất của sự vật hiện tượng hay không còn phụ thuộc vào phương pháp tư duy nữa. Học tư duy là học những cấu trúc và những quá trình mà thông qua nó chúng ta cảm nhận được thế giới. + Tư duy quan hệ chặt chẽ với ngôn ngữ Ngôn ngữ được xem là phương tiện của tư duy.

Tư duy của con người gắn liền với ngôn ngữ, được thể hiện thông qua ngôn ngữ, lấy ngôn ngữ là phương tiện biểu đạt các quá trình và kết quả của tư duy. Tư duy con người không thể tồn tại ngoài ngôn ngữ được, ngược lại ngôn ngữ cũng không thể có được nếu không dựa vào tư duy. Tư duy và ngôn ngữ thống nhất với nhau nhưng không thể đồng nhất với nhau, lại không thể tách rời nhau được. + Tư duy quan hệ chặt chẽ với nhận thức cảm tính Kết quả của nhận thức là tư duy, đồng thời tư duy là sự phát triển cấp cao của nhận thức.

Tư duy và nhận thức có mối quan hệ hai chiều: Tư duy được tiến hành trên cơ sở những tài liệu nhận thức cảm tính mang lại, kết quả tư duy được kiểm tra bằng thực tiễn dưới hình thức trực quan, ngược lại tư duy và kết quả của nó có ảnh hưởng đến quá trình nhận thức cảm tính. Xem xét những đặc điểm cơ bản của tư duy có thể thấy tư duy là sản phẩm của sự phát triển lịch sử - xã hội, mang bản chất xã hội. Các loại hình tư duy Trong quá trình học, người học có thể được trang bị và rèn luyện các loại hình tư duy sau: + Tư duy logic 6 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Là một trong những kĩ năng không thể thiếu trong lĩnh vực nghiên cứu, đặc biệt khi nghiên cứu các môn khoa học tự nhiên. Vì vậy việc trang bị, rèn luyện tư duy logic cho học sinh là một công việc quan trọng.

+ Tư duy trừu tượng Cùng với sự phát triển của khoa học công nghệ, công nghệ thông tin, quá trình tạo tư duy trừu tượng cho học sinh trở nên dễ dàng hơn. Phát triển tư duy trừu tượng cho học sinh là một vấn đề quan trọng. Tư duy trừu tượng phải gắn liền với việc làm học sinh hiểu đúng, hiểu rõ bản chất sự vật, hiện tượng, quá trình. + Tư duy độc lập Việc rèn luyện tư duy độc lập cho mỗi cá nhân là điều rất quan trọng, cần thiết.

Tuy nhiên, học sinh chỉ rèn luyện được tư duy độc lập khi thực hiện nhiệm vụ vừa với sức của mình. Cách này dễ gây hứng thú đối với Học sinh đồng thời tạo điều kiện cho học sinh nắm bắt vấn đề một cách tự nhiên theo đúng quy luật của quá trình nhận thức. + Tư duy phê phán Khi xem xét sự vật, phải xem xét một cách đầy đủ, xem xét với tất cả tính phức tạp của nó, tức là phải tìm hiểu sự vật trong tất cả các mặt, các mối quan hệ trong tổng thể những mối quan hệ phong phú, phức tạp và muôn vẻ của nó với sự vật khác. Tư duy phê phán được hình thành và phát triển qua quá trình rèn luyện trí tuệ về các khả năng: phân tích thực tiễn, tổng quan và tổ chức hệ thống các ý tưởng, đối chiếu so sánh điểm tương đồng và dị biệt, nhận thức và cân nhắc thận trọng một sự kiện, một hiện tượng, lập luận kết hợp với chứng minh đầy đủ để có sức thuyết phục cao, để đánh giá các suy nghĩ, lập luận, đưa ra phán đoán, rút ra kết luận, tự đánh giá và tự điều chỉnh nhằm vươn tới sự hoàn thiện mình.

+ Tư duy sáng tạo Tư duy sáng tạo là hình thức cao nhất của tư duy, người học có tư duy sáng tạo sẽ không bị gò bó trong một không gian tri thức do cá nhân người thầy đặt ra. Tư duy sáng tạo có tính khởi đầu, sản sinh ra một sản phẩm phức tạp. Các bước của quá trình sáng tạo được tóm gọn trong năm giai đoạn : Kích 7 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] thích, khám phá, lập kế hoạch, hoạt động,tổng kết. Các yếu tố đặc trưng của tạo: Tính mềm dẻo, tính nhuần nhuyễn, tính độc đáo.

Các giai đoạn cơ bản của quá trình tư duy và thao tác tư duy 1. Các giai đoạn cơ bản của một quá trình tư duy [7] Trong quá trình nhận thức hay hoạt động thực tiễn của con người, mỗi giai đoạn tư duy là quá trình giải quyết một nhiệm vụ. Quá trình tư duy bao gồm nhiều giai đoạn từ khi cá nhân gặp phải tình huống có vấn đề và nhận thức được vấn đề cho đến khi vấn đề được giải quyết. Quá trình tư duy bao gồm bốn bước cơ bản: + Xác định vấn đề, biểu đạt vấn đề.

+ Huy động các tri thức và kinh nghiệm. + Sàng lọc các liên tưởng và hình thành giả thuyết. + Kiểm tra giả thuyết. + Giải quyết các nhiệm vụ đặt ra.

Nhận thức vấn đề Xuất hiện các liên tưởng Sàng lọc liên tưởng và hình thành giả thuyết Kiểm tra giả thuyết Chính xác hóa Khẳng định Phủ định Giải quyết vấn đề Hành động tư duy mới (sơ đồ logic của tư duy của nhà tâm lí học K. Platonop ) 8 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail. Các thao tác tư duy Tính giai đoạn của tư duy chỉ phản ánh mặt bên ngoài, cấu trúc bên ngoài của quá trình tư duy. Còn nội dung bên trong nó diễn ra các thao tác trí tuệ, các thao tác tư duy là những quy luật bên trong của tư duy.

Có các thao tác sau đây:So sánh; phân tích – tổng hợp; trừu tượng hóa, khái quát hóa.