Luận Án Tiến Sĩ Kinh Tế: Phát Triển Thị Trường Ngoại Hối Việt Nam Trong Tiến Trình Hội Nhập

Luận án tiến sĩ kinh tế phân tích Phát triển thị trường ngoại hối việt nam trong tiến trình hội nhập quốc tế và khu vực luận án tiến, xây dựng cơ sở lý luận, kiểm chứng thực

• Tác giả: Lê Thị Anh Đào
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Thị Nhung
• Trường học: Trường Đại học Ngân hàng TP. Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Kinh tế tài chính ngân hàng
• Đề tài: Phát triển thị trường ngoại hối Việt Nam trong tiến trình hội nhập quốc tế và khu vực
• Loại tài liệu: luận án tiến sỹ kinh tế
• Năm xuất bản: 2011
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: LÝ LUẬN VỀ THỊ TRƯỜNG NGOẠI HỐI VÀ PHÁT TRIỂN THỊ TRƯỜNG NGOẠI HỐI TRONG HỘI NHẬP KINH TẾ QUỐC TẾ
• 1.1. Tổng quan về thị trường ngoại hối
• 1.1.1. Khái niệm, chức năng của thị trường ngoại hối
• 1.1.2. Đặc điểm của thị trường ngoại hối
• 1.1.3. Phân loại thị trường ngoại hối
• 1.1.3.1. Theo phạm vi hoạt động
• 1.1.3.2. Theo tính chất giao dịch
• 1.1.3.3. Theo tính chất pháp lý của thị trường
• 1.1.3.4. Theo tính chất tập trung của thị trường
• 1.1.4. Các chủ thể tham gia thị trường ngoại hối
• 1.1.4.1. Phân loại theo hình thức tổ chức
• 1.1.4.2. Phân loại theo chức năng trên thị trường
• 1.1.5. Những nghiệp vụ trên TTNH
• 1.1.5.1. Nghiệp vụ ngoại hối giao ngay
• 1.1.5.2. Nghiệp vụ ngoại hối kỳ hạn (Forex Forward Transaction)
• 1.1.5.3. Nghiệp vụ hoán đổi ngoại hối (Forex Swap Transaction)
• 1.1.5.4. Giao dịch tiền tệ tương lai
• 1.1.5.5. Hợp đồng quyền chọn tiền tệ
• 1.2. Những nhân tố tác động đến việc phát triển thị trường ngoại hối của một quốc gia
• 1.2.1. Tác động của qui luật thị trường
• 1.2.2. Quá trình toàn cầu hóa và hội nhập kinh tế
• 1.2.3. Chính sách quản lý ngoại hối của quốc gia
• 1.2.3.1. Chính sách tỷ giá
• 1.2.3.2. Chính sách quản lý ngoại hối đối với các giao dịch trên tài khoản vãng lai
• 1.2.3.3. Chính sách quản lý ngoại hối đối với tài khoản vốn
• 1.3. Những điều kiện để phát triển TTNH trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế
• 1.3.1. TTNTLNH đóng vai trò trung tâm
• 1.3.2. Doanh số giao dịch trên TTNH phải tương thích với hoạt động ngoại thương và đầu tư quốc tế
• 1.3.3. Đồng nội tệ có khả năng chuyển đổi
• 1.3.4. Nguồn nhân lực có kiến thức về TTNH
• 1.3.5. Hệ thống tài chính có đầy đủ hạ tầng cơ sở với trang bị thiết bị kỹ thuật hiện đại
• 1.3.6. Hệ thống quản lý giám sát thị trường tài chánh hoạt động hiệu quả
• 1.3.7. TTNH có sự liên thông với thị trường tài chính của khu vực và quốc tế
• 1.3.8. Một cơ chế kiểm soát ngoại hối thông thoáng và một chính sách tỷ giá linh hoạt
• 1.4. Những bài học kinh nghiệm
• 1.5. Kết luận chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG THỊ TRƯỜNG NGOẠI HỐI VIỆT NAM
• 2.1. KHÁI QUÁT TÌNH HÌNH TTNH TRÊN THẾ GIỚI
• 2.1.1. Nhận định chung về thị trường ngoại hối thế giới
• 2.1.2. Những nét đặc trưng của TTNH Châu Á trong giai đoạn hiện nay
• 2.2. Tác động của quá trình hội nhập kinh tế đến sự phát triển TTNH Việt Nam
• 2.2.1. Nguồn cung ngoại tệ gia tăng do hoạt động đầu tư trực tiếp nước ngoài, chuyển tiền kiều hối, xuất khẩu phát triển
• 2.2.2. Nguồn cung ngoại tệ từ những hoạt động khác gia tăng
• 2.2.3. Cầu ngoại tệ cho hoạt động nhập khẩu gia tăng
• 2.2.4. Tăng cường sự hợp tác hổ trợ và nâng cao trình độ nghiệp vụ cho các tổ chức kinh tế, tài chính của Việt Nam
• 2.2.5. Đối mặt với những bất ổn do quá trình mở cửa thị trường tài chính
• 2.2.6. Sự canh tranh gay gắt hơn với những đối thủ hơn hẳn về tiềm lực và bề dày kinh nghiệm
• 2.3. Thực trạng hoạt động của thị trường ngoại hối Việt Nam
• 2.3.1. Những văn bản pháp lý qui định hoạt động kinh doanh ngoại hối
• 2.3.2. Thực trạng hoạt động kinh doanh ngoại hối của các ngân hàng trên TTNH Việt Nam
• 2.3.2.1. Quá trình hình thành và hoạt động TTNT liên ngân hàng
• 2.3.2.2. Thực trạng thị trường ngoại tệ khách hàng của Việt Nam
• 2.3.2.3. Thực trạng sử dụng các giao dịch ngoại hối phái sinh tại các NHTM Việt Nam
• 2.3.2.4. Thực trạng yết giá kinh doanh và mua bán ngoại tệ
• 2.3.3. Thị trường ngoại tệ không chính thức
• 2.3.3.1. Những hình thức biểu hiện
• 2.3.3.2. Những nguồn cung cấp ngoại tệ trên thị trường không chính thức
• 2.3.4. Vai trò của NHNN đối với TTNH Việt Nam trong giai đoạn vừa qua
• 2.3.4.1. Thực hiện vai trò can thiệp TTNH và điều hành chính sách tỷ giá
• 2.3.4.2. Những biện pháp góp phần hạn chế hoạt động của thị trường ngoại tệ không chính thức
• 2.4. Đánh giá quá trình phát triển TTNH của Việt Nam trong thời gian qua và nguyên nhân của những tồn tại
• 2.4.1. Những mặt đạt được
• 2.4.2. Những hạn chế của Thị trường ngoại hối Việt Nam
• 2.4.2.1. Hoạt động TTNTLNH còn khiêm tốn
• 2.4.2.2. Hàng hóa trên thị trường ngoại hối chưa đa dạng
• 2.4.2.3. Sự thiếu vắng nhu cầu bảo hiểm rủi ro tỷ giá và mục đích tham gia thị trường ngoại hối cũng chưa đa dạng
• 2.4.2.4. Thị trường phái sinh còn sơ khai
• 2.4.3. Nguyên nhân của những thực trạng trên
• 2.4.3.1. Cơ chế điều hành tỷ giá chưa linh động với diễn biến của thị trường
• 2.4.3.2. Sự tồn tại và ảnh hưởng mạnh mẽ của thị trường ngoại tệ không chính thức
• 2.4.3.3. Tính chuyển đổi của VND chưa cao
• 2.4.3.4. Dự trữ ngoại hối thấp
• 2.4.3.5. Môi trường pháp lý chưa hoàn thiện
• 2.5. Kết luận chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: NHỮNG BIỆN PHÁP GÓP PHẦN PHÁT TRIỂN THỊ TRƯỜNG NGOẠI HỐI VIỆT NAM TRONG TIẾN TRÌNH HỘI NHẬP
• 3.1. Cơ sở và định hướng phát triển TTNH
• 3.1.1. Cơ sở phát triển thị trường ngoại hối
• 3.1.1.1. Căn cứ vào thành quả đạt được trong quản lý kinh tế của Việt Nam trong những năm gần đây
• 3.1.1.2. Căn cứ vào sự tăng trưởng của hệ thống ngân hàng
• 3.1.1.3. Căn cứ mức độ hội nhập kinh tế quốc tế của Việt Nam
• 3.1.2. Định hướng phát triển TTNH
• 3.1.2.1. Phát triển TTNH là bước đi tất yếu trong quá trình hoàn thiện và phát triển thị trường tài chính của Việt Nam
• 3.1.2.2. Xây dựng hệ thống tài chính an toàn và hội nhập
• 3.2. Những biện pháp phát triển TTNH trong hội nhập kinh tế
• 3.2.1. Hoàn thiện TTNH theo hướng hiện đại và hội nhập
• 3.2.1.1. Minh bạch hóa thông tin trên thị trường
• 3.2.1.2. Mở rộng các chủ thể kiến tạo thị trường
• 3.2.1.3. Hoàn thiện các sản phẩm ngoại hối phái sinh
• 3.2.1.4. Khuyến khích thành lập các công ty môi giới, công ty tư vấn
• 3.2.1.5. Xây dựng lộ trình thành lập sàn giao dịch ngoại tệ
• 3.2.1.6. Đa dạng hóa các ngoại tệ trong giao dịch
• 3.2.2. Hoàn thiện cơ chế quản lý ngoại hối
• 3.2.2.1. Về điều hành tỷ giá
• 3.2.2.2. Về tự do hóa tài khoản vãng lai và tự do hóa tài khoản vốn theo lộ trình
• 3.2.3. Phát huy vai trò của NHNN - phát triển TTNT liên ngân hàng
• 3.2.3.1. Phát huy vai trò của NHNN
• 3.2.3.2. Phát triển TTNTLNH về khối lượng giao dịch và số lượng thành viên
• 3.2.4. Biện pháp thu hút lượng ngoại tệ vào hệ thống ngân hàng
• 3.2.5. Tăng cường kiểm soát, hạn chế và tiến tới loại bỏ dần hoạt động của thị trường ngoại tệ không chính thức
• 3.2.6. Hạn chế tình trạng đôla hóa và tạo khả năng chuyển đổi dần cho đồng Việt Nam
• 3.2.6.1. Hạn chế tình trạng đôla hóa một cách triệt để hơn
• 3.2.6.2. Nâng cao tính chuyển đổi của VND
• 3.2.7. Nâng cao khả năng cạnh tranh của các ngân hàng Việt Nam trong hoạt động kinh doanh ngoại hối
• 3.2.8. Hoàn chỉnh khung pháp lý
• 3.3. Kết luận chương 3
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH LIÊN QUAN ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về thị trường ngoại hối và hội nhập quốc tế

Thị trường ngoại hối là một bộ phận quan trọng của thị trường tài chính, đóng vai trò trung tâm trong việc điều tiết dòng vốn quốc tế. Trong bối cảnh hội nhập quốc tế, kinh tế Việt Nam đã có những bước tiến đáng kể, đặc biệt là từ khi gia nhập WTO năm 2006. Đầu tư nước ngoài và kiều hối đã trở thành nguồn cung ngoại tệ chính, góp phần thúc đẩy tăng trưởng kinh tế. Tuy nhiên, thị trường ngoại hối Việt Nam vẫn còn nhiều hạn chế, đặc biệt là sự thiếu đa dạng trong các công cụ giao dịch ngoại hối và sự tồn tại của thị trường ngoại tệ không chính thức.

1.1. Khái niệm và chức năng của thị trường ngoại hối

Thị trường ngoại hối là nơi diễn ra các hoạt động mua bán, trao đổi các loại tiền tệ khác nhau. Chức năng chính của nó là hỗ trợ các giao dịch quốc tế, quản lý rủi ro tỷ giá và tạo điều kiện cho đầu tư nước ngoài. Trong bối cảnh hội nhập quốc tế, thị trường ngoại hối càng trở nên quan trọng khi các dòng vốn quốc tế gia tăng mạnh mẽ.

1.2. Tác động của hội nhập quốc tế đến thị trường ngoại hối

Hội nhập quốc tế đã mang lại nhiều cơ hội cho kinh tế Việt Nam, đặc biệt là sự gia tăng đầu tư nước ngoài và kiều hối. Tuy nhiên, nó cũng đặt ra nhiều thách thức, đặc biệt là sự biến động của tỷ giá hối đoái và sự cạnh tranh gay gắt từ các thị trường tài chính quốc tế. Ngân hàng trung ương đóng vai trò quan trọng trong việc điều tiết và ổn định thị trường ngoại hối.

II. Thực trạng thị trường ngoại hối Việt Nam

Thị trường ngoại hối Việt Nam đã có những bước phát triển đáng kể từ khi gia nhập WTO, đặc biệt là sự gia tăng đầu tư nước ngoài và kiều hối. Tuy nhiên, thị trường ngoại hối vẫn còn nhiều hạn chế, đặc biệt là sự thiếu đa dạng trong các công cụ giao dịch ngoại hối và sự tồn tại của thị trường ngoại tệ không chính thức. Ngân hàng trung ương đã có nhiều nỗ lực trong việc điều tiết và ổn định thị trường ngoại hối, nhưng hiệu quả vẫn còn hạn chế.

2.1. Hoạt động của thị trường ngoại hối chính thức

Thị trường ngoại hối chính thức của Việt Nam chủ yếu tập trung vào các giao dịch giao ngay và kỳ hạn. Các ngân hàng thương mại là những chủ thể chính tham gia vào thị trường này. Tuy nhiên, các công cụ giao dịch ngoại hối phái sinh vẫn còn hạn chế, làm giảm khả năng quản lý rủi ro tỷ giá của các doanh nghiệp.

2.2. Thị trường ngoại tệ không chính thức

Thị trường ngoại tệ không chính thức vẫn tồn tại và hoạt động mạnh mẽ tại Việt Nam, đặc biệt là trong các giao dịch nhỏ lẻ và không được kiểm soát. Sự tồn tại của thị trường này đã gây khó khăn cho việc thu hút ngoại tệ vào hệ thống ngân hàng chính thức, làm giảm hiệu quả của chính sách tiền tệ.

III. Giải pháp phát triển thị trường ngoại hối Việt Nam

Để phát triển thị trường ngoại hối Việt Nam trong bối cảnh hội nhập quốc tế, cần có những giải pháp đồng bộ từ việc hoàn thiện cơ chế quản lý, nâng cao năng lực của các ngân hàng thương mại, và đẩy mạnh sử dụng các công cụ giao dịch ngoại hối phái sinh. Ngân hàng trung ương cần đóng vai trò chủ động hơn trong việc điều tiết và ổn định thị trường ngoại hối, đồng thời hạn chế sự tồn tại của thị trường ngoại tệ không chính thức.

3.1. Hoàn thiện cơ chế quản lý ngoại hối

Cần hoàn thiện cơ chế quản lý ngoại hối để tạo điều kiện thuận lợi cho các giao dịch quốc tế, đồng thời đảm bảo sự ổn định của tỷ giá hối đoái. Ngân hàng trung ương cần có những biện pháp linh hoạt trong việc điều hành chính sách tiền tệ, đặc biệt là trong bối cảnh hội nhập quốc tế.

3.2. Phát triển các công cụ giao dịch ngoại hối phái sinh

Việc phát triển các công cụ giao dịch ngoại hối phái sinh sẽ giúp các doanh nghiệp quản lý rủi ro tỷ giá hiệu quả hơn. Cần khuyến khích các ngân hàng thương mại và các tổ chức tài chính tham gia tích cực hơn vào thị trường này, đồng thời nâng cao nhận thức của các doanh nghiệp về lợi ích của các công cụ phái sinh.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Công trình nghiên cứu "Phát triển thị trường ngoại hối Việt Nam trong tiến trình hội nhập quốc tế và khu vực" được tác giả Lê Thị Anh Đào thực hiện năm 2011 tại Trường Đại học Ngân hàng Thành phố Hồ Chí Minh, thuộc chuyên ngành Kinh tế Tài chính Ngân hàng (Mã số: 62.01), dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Nguyễn Thị Nhung và TS. Lê Thị Kim Xuân.

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Quá trình mở cửa kinh tế của Việt Nam bắt đầu từ năm 1990 và trải qua hơn 20 năm với nhiều mốc hội nhập quan trọng. Năm 2005, Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) công nhận Việt Nam chấp thuận Điều VIII Điều lệ IMF – điều kiện tiên quyết để đàm phán gia nhập Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO). Đến tháng 12/2006, Việt Nam chính thức trở thành thành viên WTO. Việc gia nhập WTO tạo ra áp lực cải cách thể chế, buộc Việt Nam phải tuân thủ kỷ cương thị trường, hạn chế các biện pháp can thiệp hành chính phi thị trường, đồng thời xây dựng cơ sở hạ tầng thị trường tài chính để đón nhận dòng vốn và luồng chu chuyển thương mại quốc tế.

Giai đoạn 2007–2008 ghi nhận tăng trưởng kinh tế cao, thu hút mạnh mẽ vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI), kiều hối và gia tăng kim ngạch xuất nhập khẩu, biến thị trường ngoại hối (TTNH) thành kênh truyền dẫn luồng vốn ngoại tệ vào và ra khỏi nền kinh tế. Tuy nhiên, sau hơn 4 năm gia nhập WTO, nền kinh tế Việt Nam bộc lộ sự thiếu ổn định. TTNH vận hành trong tình trạng sơ khai:

• Nguồn vốn ngoại tệ luân chuyển kém linh hoạt;
• Tình trạng căng thẳng cung – cầu giả tạo thường xuyên xuất hiện;
• Hoạt động can thiệp, quản lý của Ngân hàng Nhà nước (NHNN) còn mang tính bị động, hiệu quả chưa cao;
• Năng lực quản trị rủi ro và kinh doanh ngoại tệ của các ngân hàng thương mại (NHTM) chưa theo kịp tiến trình mở cửa;
• Các công cụ ngoại hối phái sinh chưa phát huy hiệu quả phòng ngừa rủi ro tỷ giá;
• Thị trường ngoại tệ không chính thức (thị trường chợ đen) cạnh tranh mạnh mẽ với thị trường chính thức, gây thất thoát nguồn ngoại tệ và làm suy giảm hiệu quả phân bổ vốn.

Từ những vấn đề thực tiễn trên, việc nghiên cứu có hệ thống về cơ chế vận hành, tác động của chính sách quản lý ngoại hối và đề xuất giải pháp phát triển TTNH là yêu cầu cấp thiết.

Mục tiêu và các nội dung nghiên cứu chính

Mục đích nghiên cứu của luận án là đánh giá thực trạng TTNH Việt Nam, phân tích tác động của việc điều hành chính sách quản lý ngoại hối đến thị trường, từ đó xác định các giải pháp phát triển TTNH ổn định và vững chắc trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế.

Luận án tập trung giải quyết 4 nội dung nghiên cứu:

1. Thứ nhất: Cơ sở lý luận về hoạt động và phát triển TTNH; những bài học kinh nghiệm quốc tế về điều hành và phát triển TTNH có thể áp dụng cho Việt Nam.
2. Thứ hai: Thực trạng TTNH Việt Nam có đáp ứng được các điều kiện và yêu cầu phát triển trong bối cảnh mới hay không.
3. Thứ ba: Tác động của hội nhập kinh tế đến cung cầu ngoại tệ và ảnh hưởng của chính sách quản lý ngoại hối đến sự phát triển của TTNH Việt Nam.
4. Thứ tư: Hệ thống giải pháp nhằm phát triển TTNH Việt Nam ổn định, hiện đại và hội nhập vững chắc.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu: Thực trạng thị trường ngoại hối Việt Nam trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế và khu vực.
• Phạm vi không gian: TTNH Việt Nam đặt trong mối liên hệ với hội nhập khu vực và quốc tế.
• Phạm vi thời gian: Giai đoạn từ năm 1990 đến năm 2010 (tập trung phân tích sâu giai đoạn hậu gia nhập WTO từ năm 2007 đến 2010).
• Giới hạn nội dung: Mặc dù Pháp lệnh Ngoại hối năm 2006 quy định phạm vi ngoại hối gồm ngoại tệ, vàng, chứng từ có giá ghi bằng ngoại tệ và bản tệ thanh toán quốc tế, luận án tập trung nghiên cứu hoạt động kinh doanh ngoại hối theo nghĩa hẹp là các giao dịch liên quan đến ngoại tệ, do ngoại tệ chiếm tỷ trọng chi phối trong các giao dịch thực tế.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án điểm luận và phân tích các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước có liên quan trực tiếp đến thị trường ngoại hối:

Tác giả / Năm công bố	Tên công trình	Đóng góp chính	Giới hạn mà luận án kế thừa và phát triển
Ng Beoy Kui (1988)	The Development and Growth of Foreign Exchange Market in the SEACEN countries	Phân tích cấu trúc, đặc điểm và các điều kiện cơ bản để TTNH hoạt động vững chắc tại các nước Đông Nam Á.	Công trình thực hiện năm 1988, khi Việt Nam chưa mở cửa kinh tế và thế giới chưa trải qua các cuộc khủng hoảng tài chính hiện đại. Luận án kế thừa khung điều kiện này để đối chiếu với bối cảnh kinh tế mở của Việt Nam.
Tran Phuc Nguyen (2010)	Vietnam’s Exchange Rate Policy and Implications for its Foreign Exchange Market, 1986–2009	Phân tích nguyên nhân hoạt động hạn chế của TTNH Việt Nam từ góc độ chính sách tỷ giá.	Chưa phân tích toàn diện tác động của chính sách quản lý ngoại hối (tài khoản vãng lai, tài khoản vốn) và tác động của hội nhập đến cung – cầu ngoại tệ. Luận án mở rộng phân tích các yếu tố này.
Nguyễn Văn Tiến (2000)	Phát triển và hoàn thiện thị trường ngoại hối Việt Nam	Xây dựng khung lý thuyết cơ bản về TTNH và các nghiệp vụ kinh doanh ngoại tệ theo chuẩn mực quốc tế giai đoạn 1995–2000.	Luận án kế thừa hệ thống lý thuyết chuẩn mực và cập nhật phân tích thực trạng thị trường giai đoạn hậu WTO (2007–2010).
Nguyễn Đức Thanh (2002)	Determinants of Vietnam Informal Market Exchange Rates. The Asset Market Approach	Phân tích các nhân tố hình thành tỷ giá trên thị trường phi chính thức (chợ đen) và tác động của chính sách kinh tế vĩ mô.	Luận án tiếp cận mô hình này để đánh giá sự tồn tại của thị trường phi chính thức ảnh hưởng như thế nào đến TTNH chính thức sau khi mở cửa kinh tế.
Zhang Jikang & Liang Yuanyuan (2004)	The Institutional and Structural Problems of China’s Foreign Exchange Market & Implication for the New Exchange Rate	Đánh giá thể chế, kết cấu TTNH Trung Quốc và tác động của cải cách chính sách ngoại hối, tự do hóa tài khoản vãng lai và tài khoản vốn.	Cung cấp bài học kinh nghiệm tương đồng về thể chế và quản lý vĩ mô cho Việt Nam.
Trần Nguyên Nam (2009)	Giải pháp phát triển TTNH Việt Nam	Luận án Tiến sĩ nghiên cứu các giải pháp phát triển TTNH.	Đóng vai trò tài liệu tham khảo bổ trợ về thực trạng giao dịch ngân hàng.
Lê Đình Thu (2009)	Về tiền đề "cần" và "đủ" và bước đi để đưa đồng Việt Nam trở thành đồng tiền tự do chuyển đổi trong bối cảnh hội nhập kinh tế và thị trường tài chính quốc tế	Luận giải điều kiện chuyển đổi của đồng Việt Nam (VND).	Cung cấp cơ sở lý luận về tính chuyển đổi tiền tệ phục vụ định hướng phát triển TTNH.
Lưu Minh Ngọc (2008)	Interview through Yahoo! Messenger regarding the operation of the current forex market of Vietnam	Khảo sát thực nghiệm ý kiến chuyên gia về hoạt động TTNH.	Luận án tham khảo đánh giá thực tế về tâm lý và tập quán giao dịch của các thành viên thị trường.
Yang Bai (2009)	Hệ thống luật pháp quản lý ngoại hối của Trung Quốc	Phân tích tác động của các quy định trên tài khoản vãng lai và tài khoản vốn đối với TTNH.	Làm rõ ảnh hưởng của khung pháp lý đối với việc phát triển thị trường có tổ chức.

Khoảng trống nghiên cứu luận án lựa chọn giải quyết: Hệ thống hóa toàn diện mối quan hệ biện chứng giữa hội nhập kinh tế quốc tế, cơ chế quản lý ngoại hối (chính sách tỷ giá, quản lý tài khoản vãng lai, tài khoản vốn) với sự vận hành của TTNH Việt Nam; nhận diện bản chất và tác động tiêu cực của thị trường phi chính thức trong giai đoạn 2007–2010 để xây dựng hệ thống giải pháp phát triển thị trường ngoại hối đồng bộ, hiện đại.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết và khái niệm nền tảng

• Khái niệm và chức năng TTNH: TTNH là nơi thực hiện mua bán các đồng tiền khác nhau nhằm chuyển hóa giá trị tiền tệ thông qua quan hệ cung cầu. Thị trường thực hiện 3 chức năng cốt lõi:
  1. Thỏa mãn nhu cầu thanh khoản phát sinh từ thương mại và đầu tư quốc tế.
  2. Cung cấp các công cụ bảo hiểm rủi ro tỷ giá (giao dịch kỳ hạn, hoán đổi, tương lai, quyền chọn).
  3. Cung cấp môi trường để NHTW can thiệp điều tiết tỷ giá và thực thi chính sách tiền tệ.
• Đặc tính thị trường: Thị trường có tính thanh khoản cao nhất thế giới (doanh số toàn cầu theo khảo sát BIS tháng 9/2010 đạt trên 3.900 tỷ USD/ngày, trong đó USD hiện diện trong gần 85% tổng giao dịch); vận hành liên tục 24/24 giờ qua mạng lưới viễn thông toàn cầu; thị trường liên ngân hàng đóng vai trò trung tâm (chiếm 85% doanh số toàn cầu).
• Phân loại cấu trúc thị trường:
  • Theo phạm vi hoạt động: Thị trường liên ngân hàng/bán buôn (giao dịch trực tiếp giữa các dealer hoặc gián tiếp qua nhà môi giới) và thị trường khách hàng/bán lẻ.
  • Theo tính chất giao dịch: Thị trường giao ngay (spot) và thị trường phái sinh (forward, swap, futures, options).
  • Theo tính pháp lý: Thị trường chính thức và thị trường không chính thức (chợ đen/thị trường song song).
  • Theo tính chất tập trung: Thị trường phi tập trung (OTC) và thị trường tập trung (Sở giao dịch).
• Khung điều kiện phát triển TTNH (kế thừa mô hình Ng Beoy Kui, 1988):
  1. Cho phép các chủ thể thiết lập trạng thái ngoại hối mở để tự doanh trên cơ sở tự do hóa kiểm soát ngoại hối.
  2. Tỷ giá phải biến động thực tế theo cung cầu để kích thích nhu cầu phòng ngừa rủi ro và các nghiệp vụ kinh doanh chênh lệch giá.
  3. Thị trường tiền tệ phát triển và sự can thiệp hiệu quả của NHTW.
  4. Sự hình thành và phát triển của các công cụ tài chính phái sinh.
• Chính sách tỷ giá và cơ chế quản lý ngoại hối: Phân loại 8 chế độ tỷ giá theo IMF (từ không có đồng tiền pháp định riêng, bảng tiền tệ, neo cố định, trượt biên độ đến thả nổi có điều tiết và thả nổi độc lập). Chế độ quản lý ngoại hối trên tài khoản vãng lai (theo dõi thu xuất khẩu, giám sát thanh toán nhập khẩu, chính sách kiều hối, chuyển tiền một chiều) và tài khoản vốn.

Phương pháp nghiên cứu

• Phương pháp luận: Luận án sử dụng phương pháp luận duy vật biện chứng, phương pháp lịch sử và logic để đánh giá quá trình chuyển dịch của chính sách quản lý ngoại hối gắn liền với từng giai đoạn phát triển kinh tế.
• Kỹ thuật phân tích: Sử dụng phương pháp định tính kết hợp phân tích thống kê mô tả, tổng hợp, so sánh và đối chiếu.
• Nguồn dữ liệu: Dữ liệu thứ cấp thu thập từ các báo cáo chính thức của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam, Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF), Ngân hàng Thế giới (World Bank), Ngân hàng Thanh toán Quốc tế (BIS), Tổng cục Thống kê, Báo cáo thường niên của các NHTM Việt Nam và các tạp chí chuyên ngành.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Lý luận về thị trường ngoại hối và phát triển thị trường ngoại hối trong hội nhập kinh tế quốc tế

Chương 1 hệ thống hóa cơ sở lý luận về thị trường ngoại hối, các chủ thể tham gia và cơ chế giao dịch:

• Các chủ thể trên thị trường:
  • Theo hình thức tổ chức: Khách hàng mua bán lẻ (doanh nghiệp, cá nhân), NHTM, các định chế tài chính khác (quỹ đầu tư, công ty tài chính), các nhà môi giới ngoại hối và NHTW.
  • Theo chức năng: Nhà tạo giá sơ cấp (bán buôn trên Interbank), nhà tạo giá thứ cấp (bán lẻ cho khách hàng), nhà chấp nhận giá, nhà cung cấp dịch vụ thông tin (Reuters, Telerate), nhà môi giới (môi giới qua thoại hoặc khớp lệnh điện tử), nhà đầu cơ và cơ quan can thiệp thị trường (NHTW).
• Các nghiệp vụ ngoại hối:
  • Giao ngay (Spot): Thanh toán trong vòng 2 ngày làm việc, phục vụ nhu cầu chuyển đổi tiền tệ tức thời.
  • Kỳ hạn (Forward): Cố định tỷ giá hôm nay cho giao dịch tương lai; xác định dựa trên tỷ giá giao ngay và chênh lệch lãi suất giữa hai đồng tiền; ứng dụng bảo hiểm rủi ro tỷ giá hoặc kinh doanh chênh lệch lãi suất có bảo hiểm (CIA).
  • Hoán đổi (Swap): Giao dịch kép đồng thời mua và bán cùng một lượng ngoại tệ với hai ngày giá trị khác nhau; tạo trạng thái luồng tiền phục vụ quản lý thanh khoản mà không làm đổi trạng thái ngoại hối mở.
  • Tương lai (Futures): Giao dịch chuẩn hóa qua sàn, thanh toán lãi lỗ hàng ngày (mark-to-market), khắc phục rủi ro tín dụng của hợp đồng kỳ hạn.
  • Quyền chọn (Option): Hợp đồng cấp quyền mua (Call) hoặc quyền bán (Put) theo kiểu Mỹ hoặc kiểu Châu Âu; bảo hiểm rủi ro bất đối xứng cho doanh nghiệp đấu thầu quốc tế và phục vụ hoạt động đầu cơ.
• Nhân tố tác động và điều kiện phát triển: Phân tích tác động của các quy luật thị trường (giá trị, cung cầu, cạnh tranh), toàn cầu hóa luồng thương mại - dòng vốn đầu tư và chính sách kiểm soát ngoại hối. Nêu rõ 8 điều kiện để phát triển TTNH: TTNT liên ngân hàng làm trung tâm; doanh số tương thích với ngoại thương/đầu tư; tính chuyển đổi của đồng nội tệ; nguồn nhân lực chuyên môn; hạ tầng công nghệ hiện đại; hệ thống giám sát hiệu quả; liên thông quốc tế; cơ chế kiểm soát ngoại hối thông thoáng kết hợp chính sách tỷ giá linh hoạt.
• Bài học kinh nghiệm quốc tế: Tổng kết quá trình cải cách tỷ giá và tự do hóa ngoại hối tại các nước SEACEN (Indonesia, Malaysia, Philippines, Thái Lan) và kinh nghiệm cải cách thể chế TTNH của Trung Quốc thông qua Sàn Giao dịch Ngoại hối Trung Quốc (CFETS).

Chương 2: Thực trạng thị trường ngoại hối Việt Nam

Chương 2 phân tích sâu thực trạng hoạt động của TTNH Việt Nam giai đoạn 1990–2010, tập trung vào giai đoạn hậu gia nhập WTO (2007–2010):

• Tác động của hội nhập đến cung – cầu ngoại tệ:
  • Nguồn cung ngoại tệ: Tăng trưởng mạnh nhờ dòng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI), kiều hối chuyển về chính thức (giai đoạn 1999–2010) và kim ngạch xuất khẩu gia tăng.
  • Nhu cầu ngoại tệ: Tăng mạnh do nhu cầu nhập khẩu phục vụ sản xuất (khoảng 90% kim ngạch nhập khẩu là hàng tư liệu sản xuất giai đoạn 2000–2010).
  • Thách thức: Mở cửa thị trường tài chính khiến Việt Nam đối mặt với sự bất ổn của dòng vốn ngắn hạn, nguy cơ lây lan khủng hoảng và áp lực cạnh tranh gay gắt từ các định chế tài chính quốc tế có quy mô vốn lớn.
• Thực trạng vận hành các phân đoạn thị trường:
  • Khung khổ pháp lý: Được củng cố thông qua Pháp lệnh Ngoại hối năm 2006, Nghị định 160/2006/NĐ-CP và việc thực hiện cam kết Điều VIII của IMF.
  • Thị trường ngoại tệ liên ngân hàng (TTNTLNH): Hoạt động còn khiêm tốn, tính thanh khoản thấp, chưa thực sự đóng vai trò trung tâm điều tiết vốn cho toàn hệ thống. Tỷ trọng giao dịch liên ngân hàng so với thị trường khách hàng còn thấp.
  • Thị trường ngoại tệ khách hàng: Chiếm tỷ trọng áp đảo trong tổng doanh số, chủ yếu phục vụ nhu cầu thanh toán xuất nhập khẩu trực tiếp.
  • Hoạt động kinh doanh ngoại hối tại các NHTM: Quy mô vốn điều lệ của các NHTM Việt Nam còn nhỏ so với các ngân hàng trong khu vực. Tỷ lệ lợi nhuận từ kinh doanh ngoại tệ trên tổng lợi nhuận trước thuế còn biến động và thiếu tính bền vững.
  • Giao dịch phái sinh: Tỷ lệ giao dịch kỳ hạn (Forward) và hoán đổi (Swap) trong tổng doanh số giao dịch còn thấp. Thị trường phái sinh ở trạng thái sơ khai, các công cụ quyền chọn (Option) chưa phát triển, doanh nghiệp thiếu động lực chủ động phòng ngừa rủi ro tỷ giá.
  • Thị trường ngoại tệ không chính thức (chợ đen): Tồn tại song song với quy mô giao dịch đáng kể. Chênh lệch giữa tỷ giá bình quân liên ngân hàng và tỷ giá thị trường tự do diễn biến phức tạp (giai đoạn 1999–2006 và 2007–2010), gây hiện tượng găm giữ ngoại tệ và tạo ra các cơn sốt ngoại tệ giả tạo.
• Vai trò của Ngân hàng Nhà nước:
  • Cơ chế điều hành tỷ giá bình quân liên ngân hàng kèm biên độ dao động chưa phản ánh kịp thời diễn biến cung cầu khách quan.
  • Quy mô dự trữ ngoại hối nhà nước giai đoạn 2001–2010 còn ở mức thấp, làm hạn chế năng lực can thiệp trực tiếp của NHNN nhằm bình ổn thị trường khi có biến động lớn.
• Đánh giá hạn chế và nguyên nhân:
  • Hạn chế: TTNTLNH quy mô nhỏ; danh mục hàng hóa ngoại hối đơn điệu; thị trường phái sinh sơ khai; thiếu vắng nhu cầu phòng ngừa rủi ro tỷ giá chuyên nghiệp.
  • Nguyên nhân: Cơ chế điều hành tỷ giá thiếu tính linh hoạt; sự can thiệp và lấn át của thị trường ngoại tệ phi chính thức; tính chuyển đổi của đồng Việt Nam (VND) chưa cao; dự trữ ngoại hối mỏng; môi trường pháp lý về các sản phẩm tài chính phức tạp chưa hoàn chỉnh.

Chương 3: Những biện pháp góp phần phát triển thị trường ngoại hối Việt Nam trong tiến trình hội nhập

Chương 3 xây dựng các căn cứ, định hướng và nhóm giải pháp phát triển TTNH Việt Nam:

• Căn cứ và định hướng phát triển: Dựa trên thành tựu tăng trưởng kinh tế, sự lớn mạnh của hệ thống ngân hàng và cam kết hội nhập quốc tế; xác định phát triển TTNH là yêu cầu tất yếu nhằm hoàn thiện cấu trúc thị trường tài chính quốc gia an toàn, hiện đại.
• Nhóm giải pháp hoàn thiện thị trường ngoại hối hiện đại:
  1. Minh bạch hóa thông tin: Chuẩn hóa chế độ công bố số liệu tỷ giá, thanh khoản và luồng tiền trên thị trường.
  2. Mở rộng các chủ thể tạo lập thị trường (Market Makers): Khuyến khích các NHTM lớn đóng vai trò yết giá hai chiều bắt buộc trên TTNTLNH.
  3. Hoàn thiện sản phẩm phái sinh: Xây dựng quy chuẩn nghiệp vụ rõ ràng cho Forward, Swap, Futures và Option tiền tệ.
  4. Hình thành tổ chức trung gian: Khuyến khích thành lập các công ty môi giới ngoại hối chuyên nghiệp và công ty tư vấn tài chính.
  5. Xây dựng sàn giao dịch ngoại tệ: Thiết lập lộ trình chuyển đổi từng bước sang mô hình sàn giao dịch ngoại hối tập trung.
  6. Đa dạng hóa danh mục đồng tiền giao dịch: Mở rộng thanh toán và kinh doanh ngoài đồng USD (EUR, JPY, GBP, CNY, AUD, SGD...).
• Nhóm giải pháp hoàn thiện cơ chế quản lý ngoại hối và điều hành chính sách:
  1. Điều hành tỷ giá linh hoạt: Điều chỉnh tỷ giá trung tâm bám sát diễn biến thị trường và kết cấu rổ tiền tệ (Basket Band Crawl - BBC), nới lỏng biên độ dao động hợp lý.
  2. Lộ trình tự do hóa tài khoản: Thực hiện đầy đủ tự do hóa giao dịch trên tài khoản vãng lai; từng bước tự do hóa các giao dịch trên tài khoản vốn có sự giám sát chặt chẽ luồng vốn gián tiếp (FII).
• Nhóm giải pháp phát triển thị trường liên ngân hàng và vai trò của NHNN:
  1. Nâng cao năng lực của NHNN: Chuyển từ can thiệp hành chính sang can thiệp gián tiếp qua nghiệp vụ thị trường mở và điều tiết lãi suất; củng cố quy mô dự trữ ngoại hối quốc gia.
  2. Phát triển TTNTLNH: Mở rộng số lượng thành viên tham gia, gia tăng khối lượng giao dịch bán buôn, chuẩn hóa hệ thống giao dịch điện tử và thanh toán bù trừ liên ngân hàng.
• Nhóm giải pháp kiểm soát thị trường phi chính thức và chống đô la hóa:
  1. Hạn chế thị trường tự do: Tăng cường kiểm soát mạng lưới thu đổi ngoại tệ bàn tay mềm; xử lý các điểm kinh doanh ngoại tệ trái phép.
  2. Chống đô la hóa nền kinh tế: Thực hiện nghiêm nguyên tắc "trên lãnh thổ Việt Nam chỉ sử dụng đồng Việt Nam"; chuyển quan hệ vay - mượn ngoại tệ sang quan hệ mua - bán ngoại tệ; từng bước nâng cao tính chuyển đổi của VND.
• Nâng cao năng lực cạnh tranh của NHTM và hoàn thiện pháp lý:
  1. Tăng cường năng lực NHTM: Tăng quy mô vốn điều lệ, đầu tư hạ tầng công nghệ thanh toán, đào tạo đội ngũ nhân lực kinh doanh ngoại hối chuyên nghiệp và nâng cao kỹ năng quản trị rủi ro tỷ giá.
  2. Hoàn chỉnh khung pháp lý: Đồng bộ hóa Luật Ngân hàng Nhà nước, Luật Các tổ chức tín dụng và Pháp lệnh Ngoại hối nhằm tạo hành lang pháp lý minh bạch cho các công cụ tài chính mới.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Luận án xác định 4 đóng góp mới về mặt lý luận và thực tiễn:

1. Hệ thống hóa cơ sở lý luận về tác động của chính sách quản lý ngoại hối: Luận giải có hệ thống cơ chế truyền dẫn từ các chính sách quản lý giao dịch vãng lai, giao dịch vốn và chính sách tỷ giá đến cấu trúc và tính thanh khoản của TTNH.
2. Hệ thống hóa tác động của hội nhập kinh tế quốc tế: Làm rõ tác động hai mặt của quá trình mở cửa thương mại và chu chuyển vốn quốc tế đối với quan hệ cung cầu ngoại tệ, làm căn cứ định hướng xây dựng chính sách tiền tệ phù hợp với các cam kết quốc tế.
3. Phân tích bản chất và đề xuất biện pháp thu hẹp thị trường ngoại tệ phi chính thức: Nhận diện nguyên nhân tồn tại của thị trường chợ đen dưới góc độ kinh tế học, từ đó xây dựng hệ thống biện pháp kinh tế kết hợp hành chính nhằm hạn chế và tiến tới xóa bỏ thị trường này.
4. Đánh giá tồn tại sau gia nhập WTO và đề xuất hệ thống giải pháp toàn diện: Nhận diện các điểm nghẽn của TTNH Việt Nam giai đoạn 2007–2010 (thị trường phái sinh sơ khai, TTNTLNH kém thanh khoản, can thiệp hành chính) và đề xuất hệ thống giải pháp phát triển đồng bộ từ hoàn thiện thể chế, phát triển công cụ phái sinh đến nâng cao năng lực định chế tài chính.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế của đề tài: Do hạn chế về khả năng thu thập dữ liệu và quy mô thị trường tại thời điểm nghiên cứu, luận án chỉ tập trung khảo sát phạm vi hẹp là ngoại tệ, chưa phân tích chuyên sâu các bộ phận ngoại hối khác như thị trường vàng vật chất, vàng tài khoản và các chứng từ có giá bằng ngoại tệ. Mặt khác, số liệu thực nghiệm chủ yếu dừng lại ở giai đoạn 2010.
• Hướng nghiên cứu tiếp theo:
  • Nghiên cứu định lượng đánh giá tác động truyền dẫn của tỷ giá hối đoái đến lạm phát và cán cân thương mại trong điều kiện cơ chế tỷ giá mới.
  • Mở rộng phạm vi phân tích mối quan hệ liên thông giữa thị trường ngoại tệ với thị trường vàng và thị trường vốn quốc tế.

---

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo cho nhiều nhóm đối tượng:

• Cơ quan quản lý nhà nước (Ngân hàng Nhà nước, Bộ Tài chính): Cung cấp luận cứ khoa học để hoàn thiện cơ chế điều hành tỷ giá, lộ trình tự do hóa tài khoản vốn, quản lý dự trữ ngoại hối và chính sách kiểm soát thị trường phi chính thức.
• Ngân hàng thương mại và các định chế tài chính: Cung cấp tài liệu tham khảo về nghiệp vụ phái sinh, phương thức định giá kỳ hạn/quyền chọn và các bài học quản trị rủi ro ngoại hối trong môi trường hội nhập.
• Giảng viên, nghiên cứu sinh và học viên chuyên ngành Tài chính – Ngân hàng: Cung cấp khung lý thuyết hệ thống về thị trường ngoại hối quốc tế, các mô hình phân loại chế độ tỷ giá của IMF, cùng chuỗi số liệu thực trạng kinh tế vĩ mô Việt Nam giai đoạn 1990–2010.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Khái niệm và chức năng cơ bản của thị trường ngoại hối được luận án xác định như thế nào?

Theo luận án, thị trường ngoại hối là nơi mua bán các đồng tiền của các quốc gia và vùng lãnh thổ khác nhau nhằm chuyển hóa giá trị tiền tệ thông qua quan hệ cung cầu. Thị trường thực hiện 3 chức năng chính: (1) Thỏa mãn nhu cầu thanh khoản phát sinh từ thương mại và đầu tư quốc tế; (2) Cung cấp các công cụ bảo hiểm rủi ro tỷ giá cho các chủ thể kinh tế; (3) Là môi trường để NHTW can thiệp điều tiết tỷ giá và thực thi chính sách tiền tệ quốc gia.

2. Bốn điều kiện cơ bản để thị trường ngoại hối hoạt động và phát triển theo khung lý thuyết kế thừa từ Ng Beoy Kui (1988) là gì?

Bốn điều kiện gồm: (1) Cho phép các thành viên tham gia xác lập trạng thái ngoại hối mở để tự doanh trên tài khoản của mình thông qua tự do hóa kiểm soát ngoại hối; (2) Tỷ giá phải biến động thực tế theo cung cầu thị trường nhằm kích thích nhu cầu phòng ngừa rủi ro và các nghiệp vụ kinh doanh chênh lệch giá; (3) Có sự phát triển đồng bộ của thị trường tiền tệ và vai trò điều tiết hiệu quả của NHTW; (4) Phát triển các giao dịch ngoại hối phái sinh.

3. Vì sao thị trường ngoại tệ phi chính thức (chợ đen) tồn tại và tác động tiêu cực đến TTNH chính thức?

Thị trường phi chính thức tồn tại do tình trạng dư cầu ngoại tệ bắt nguồn từ việc kiểm soát cung ngoại hối hành chính của nhà nước và sự chênh lệch đáng kể giữa tỷ giá chính thức với tỷ giá cân bằng thị trường. Sự tồn tại của thị trường này làm phân tán nguồn ngoại tệ, suy giảm thanh khoản của hệ thống ngân hàng chính thức, tạo ra hiện tượng căng thẳng ngoại tệ giả tạo và làm giảm hiệu lực điều hành chính sách tiền tệ của NHNN.

4. Luận án đánh giá như thế nào về thực trạng thị trường phái sinh ngoại hối tại Việt Nam giai đoạn nghiên cứu?

Thị trường ngoại hối phái sinh tại Việt Nam giai đoạn 1990–2010 còn ở trạng thái sơ khai. Tỷ trọng các giao dịch kỳ hạn (Forward) và hoán đổi (Swap) rất khiêm tốn so với giao dịch giao ngay (Spot). Giao dịch quyền chọn (Option) và hợp đồng tương lai (Futures) chưa phát triển do thiếu khung pháp lý đồng bộ, cơ chế tỷ giá chưa đủ linh hoạt để tạo động lực phòng ngừa rủi ro và nhận thức của doanh nghiệp về công cụ bảo hiểm tỷ giá còn hạn chế.

5. Những giải pháp trọng tâm nào được đề xuất để nâng cao hiệu quả điều hành của NHNN đối với TTNH?

Luận án đề xuất: Chuyển đổi cơ chế điều hành tỷ giá sang hướng linh hoạt hơn theo cơ chế rổ tiền tệ có biên độ dao động (BBC); chuyển đổi phương thức can thiệp từ mệnh lệnh hành chính sang can thiệp gián tiếp qua thị trường mở và lãi suất; củng cố quy mô dự trữ ngoại hối quốc gia; phát triển TTNT liên ngân hàng đóng vai trò trung tâm yết giá và phân bổ vốn; xây dựng lộ trình tự do hóa tài khoản vốn có kiểm soát.

---

Kết luận

Luận án của tác giả Lê Thị Anh Đào đã hệ thống hóa cơ sở lý luận và kinh nghiệm quốc tế về phát triển thị trường ngoại hối, đồng thời phản ánh bức tranh thực trạng TTNH Việt Nam trong giai đoạn chuyển đổi hội nhập kinh tế quốc tế (1990–2010). Tác giả chỉ rõ những hạn chế cốt lõi của thị trường, bao gồm quy mô liên ngân hàng nhỏ, thị trường phái sinh sơ khai, cơ chế điều hành tỷ giá chưa thực sự linh hoạt và tác động tiêu cực từ thị trường ngoại tệ tự do. Trên cơ sở đó, luận án đề xuất hệ thống giải pháp đồng bộ nhằm phát triển TTNH Việt Nam theo hướng hiện đại, an toàn và nâng cao tính chuyển đổi của đồng nội tệ trong tiến trình hội nhập.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 LÝ LUẬN VỀ THỊ TRƯỜNG NGOẠI HỐI VÀ PHÁT TRIỂN THỊ TRƯỜNG NGOẠI HỐI TRONG HỘI NHẬP KINH TẾ QUỐC TẾ 1. Tổng quan về thị trường ngoại hối 1. Khái niệm, chức năng của thị trường ngoại hối Hầu hết trên thế giới các quốc gia và vùng lãnh thổ đều có đồng tiền riêng của quốc gia và khu vực, vì thế khi thực hiện các hoạt động thương mại, đầu tư hay các giao dịch xã hội có liên quan đến tiền tệ giữa các quốc gia sẽ dẫn tới nhu cầu chuyển đổi đồng tiền của nước này sang đồng tiền nước khác. Người có nhu cầu về ngoại tệ sẽ bán bản tệ mua ngoại tệ và ngược lại người có khoản thu bằng ngoại tệ sẽ bán ngoại tệ để mua bản tệ.

Hoạt động mua bán các đồng tiền của các nước sẽ được thực hiện trên thị trường được gọi là TTNH. Vậy, TTNH là nơi mua bán các đồng tiền của các quốc gia và vùng lãnh thổ khác nhau, thực hiện việc chuyển hoá giá trị của các đồng tiền của các quốc gia thông qua cung cầu tiền tệ.[48] Chức năng của TTNH là kết quả phát triển tự nhiên của một trong các chức năng cơ bản của NHTM, đó là: nhằm cung cấp dịch vụ cho các khách hàng thực hiện các giao dịch thương mại quốc tế, sau đó là giúp luân chuyển các khoản đầu tư, tín dụng quốc tế, các giao dịch tài chính quốc tế khác. Như vậy, thông qua các giao dịch trên, TTNH đã thực hiện các chức năng sau: (1) Thỏa mãn nhu cầu thanh khoản quốc tế phát sinh từ các hoạt động thương mại và đầu tư quốc tế. (2) Là nơi cung cấp các công cụ bảo hiểm rủi ro ngoại hối như giao dịch kỳ hạn, giao dịch hoán đổi, giao dịch quyền chọn, giao dịch tương lai.

Khi TTNH phát triển về chiều rộng lẫn chiều sâu. Các giao dịch và sản phẩm dịch vụ liên tục ra đời và phát triển để đáp ứng nhu cầu đa dạng và ngày càng tăng của các đối tượng khách hàng. 2 (3) Là nơi để NHTW của các nước can thiệp hoạt động của mình nhằm điều chỉnh tỷ giá hối đoái, thực hiện chính sách tiền tệ quốc gia bằng cách mua hay bán số ngoại tệ cần thiết nhằm điều tiết cung cầu ngoại tệ. Mức độ mua vào hay bán ra của NHTW trên TTNH không chỉ phụ thuộc vào mức độ chênh lệch giữa cung và cầu ngoại tệ trên thị trường mà còn phụ thuộc vào những yếu tố như cơ chế tỷ giá hiện hành, mục tiêu chính sách tiền tệ trong từng thời kỳ và mức tỷ giá mục tiêu mà NHTW muốn theo đuổi.

Đặc điểm của thị trường ngoại hối TTNH là một thị trường khổng lồ và thanh khoản nhất trên thế giới [54], theo khảo sát của BIS vào tháng 9/2010 doanh số giao dịch của TTNH toàn cầu lên tới hơn 3900 tỷ USD một ngày [61]. Tỷ giá liên tục thay đổi khoảng 20 lần trong 1 phút, giao dịch số lượng lớn với mức lời nhỏ được cho là dấu hiệu của tính thanh khoản [54]. Là một thị trường cạnh tranh hoàn hảo: do thị trường có tính chất toàn cầu với khối lượng giao dịch cực lớn, các hàng hóa( tiền tệ) đồng chất (không có chất lượng hơn, kém), thông tin lưu chuyển tự do và không có các rào cản đối với việc tham gia thị trường [48] Là một thị trường hoạt động hiệu quả: các thông tin liên quan đến tỷ giá luôn được phản ánh nhanh chóng và chính xác lên tỷ giá và tỷ giá tuy được yết ở các khu vực thị trường khác nhau nhưng hầu như là thống nhất với nhau, có độ chênh lệch không đáng kể, hiếm khi tạo cơ hội cho các nhà kinh doanh kiếm lời từ nghiệp vụ kinh doanh chênh lệch tỷ giá(arbitrage). TTNH không nhất thiết phải tập trung tại một vị trí địa lý cụ thể mà là một thị trường quốc tế, bao gồm một mạng lưới người mua và người bán rộng khắp trên toàn thế giới, giao dịch với nhau thông qua các phương tiện truyền thông hiện đại như điện thoại, telex, fax và các hệ thống kinh doanh điện tử.

Trung tâm của TTNH là thị trường liên ngân hàng (Interbank) với các thành viên chủ yếu là các NHTM, ngân hàng đầu tư, các nhà môi giới ngoại hối và 3 NHTW. Doanh số giao dịch trên Interbank chiếm 85% doanh số giao dịch toàn cầu [48]. TTNH mang tính toàn cầu, hoạt động liên tục 24/24 giờ một ngày, trừ các ngày cuối tuần và các ngày lễ. Sở dĩ có đặc điểm này là vì các trung tâm ngoại hối chính thường nằm ở các múi giờ khác nhau; bất cứ thời điểm nào cũng sẽ rơi vào thời gian làm việc của ít nhất một trung tâm tài chính lớn; khoảng thời gian 8g-9g sáng và 1g-3g chiều số lượng giao dịch lớn nhất trong ngày vì đó là thời gian cùng mở cửa của các trung tâm tài chính lớn của các châu lục, giờ làm việc của các trung tâm này bao phủ hầu hết 24 giờ/ngày, bắt đầu với các trung tâm ở Viễn Đông (Sydney, Tokyo và Hongkong), tiếp theo là Trung Đông (Bahrain), tới Châu Âu (Frankfurt và London), kế là các trung tâm ở Mỹ và kết thúc ở San Francisco; các trung tâm ngoại hối quan trọng nhất theo doanh số giao dịch có thể kể đến lần lượt là: London, New York, Tokyo, Singapore và Frankfurt [54] Là thị trường rất nhạy cảm với các sự kiện về kinh tế, chính trị, xã hội, tâm lý…nhất là đối với chính sách tiền tệ của các nước phát triển.

USD là đồng tiền được giao dịch nhiều nhất chiếm tỷ lệ gần 42.5% trong tổng số các đồng tiền tham gia(điều này có nghĩa là có tới gần 85% doanh số giao dịch trên TTNH là có sự hiện diện của USD)[61a] Đối tượng được mua bán trên TTNH thế giới chủ yếu là khoản tiền gửi được ghi bằng các loại tiền trên thế giới. TTNH được phân thành nhiều loại tùy thuộc vào các tiêu thức khác nhau 1. Phân loại thị trường ngoại hối 1. Theo phạm vi hoạt động Thị trường hối đoái được chia thành hai thị trường có mối liên hệ chặt chẽ.

Bao gồm: - Thị trường liên ngân hàng hoặc thị trường bán buôn (Interbank): Đây là một mạng lưới các quan hệ ngân hàng đại lý, trong đó các NHTM mở tài khoản tiền gửi thanh toán tại các ngân hàng khác. Tại Mỹ trên TTNH ngoài sự tham gia 4 của các NHTM trên TTLNH còn có cả các công ty Đầu tư và các định chế tài chính khác cùng tham gia, chính xác hơn nên gọi là thị trường liên giao dịch(Interdealer)[54] Đối với thị trường tài chính nói chung, thị trường liên ngân hàng là một trong những thị trường cơ sở và quan trọng nhất vì hầu hết các giao dịch mua và bán tiền tệ được chu chuyển qua kênh thị trường liên ngân hàng toàn cầu. Do đó, trọng tâm của thị trường hối đoái là thị trường liên ngân hàng. Ở Mỹ và một số TTNH lớn khác, thị trường Interbank được thực hiện dưới hai hình thức: TTLNH trực tiếp giữa các ngân hàng với ngân hàng và TTLNH gián tiếp thông qua môi giới [48] Trên TTLNH trực tiếp: Các dealer của các ngân hàng hỏi giá và báo giá lẫn nhau thông qua các phương tiện truyền thông, điển hình là thông qua điện thoại, telex và hệ thống giao dịch điện tử.Trong một giao dịch bao giờ cũng có hai dealer của hai ngân hàng tham gia.

Một dealer hỏi giá và một dealer báo giá, dealer hỏi giá còn được gọi là dealer khởi tạo giao dịch (“initiator”), khi hỏi giá, dealer hỏi giá thường không nói cho đối tác biết mình muốn mua hay bán, trong khi đó dealer báo giá phải báo giá hai chiều mua và bán, vì thế, thị trường gọi những nhà giao dịch trên TTLNH là nhà tạo giá (Market Maker). Trên TTLNH gián tiếp: Các dealer gửi các lệnh có giới hạn(limit order) lệnh mua hay lệnh bán với số lượng xác định đến nhà môi giới cuả mình. Các nhà môi giới đối chiếu và làm khớp các lệnh mua và bán, cung cấp giá tốt nhất cho khách hàng của mình giá mua cao nhất và giá bán thấp nhất “inside spread” Các nhà môi giới được hưởng hoa hồng từ hai bên khi giao dịch thành công. So sánh giao dịch trên thị trường liên ngân hàng trực tiếp và gián tiếp, ta thấy có những điểm khác biệt sau: Trong giao dịch trực tiếp, các dealer luôn biết đối tác của mình là ai, trong khi trong giao dịch gián tiếp các dealer chỉ biết chi tiết của đối tác khi giao dịch được thực hiện; 5 Trong giao dịch trực tiếp các dealer luôn sẳn sàng báo giá và phải chịu sự ràng buộc đối với giá mình đưa ra.

Với giao dịch qua môi giới, các dealer có thể chủ động hơn trong việc quyết định giao dịch tùy thuộc vào nhu cầu và mục đích của mình; các dealer không cần phải báo giá hai chiều; các dealer có thể hủy bỏ lệnh giao dịch khi nó chưa thực hiện. Trong giao dịch trực tiếp việc hỏi giá và báo giá diễn ra liên tục nhưng tỷ lệ được giao dịch không nhiều. Hình thức giao dịch gián tiếp qua môi giới dễ dàng khớp lệnh hơn, làm tăng tính thanh khoản cho thị trường. - Thị trường khách hàng hoặc thị trường bán lẻ (Non- Interbank), trong đó các ngân hàng giao dịch với khách hàng thương mại của mình, các khách hàng không phải ngân hàng giao dịch với nhau.

Hay còn gọi là giao dịch trên thị trường bán lẻ, là những giao dịch giữa NHTM và khách hàng mua bán lẻ. Trong giao dịch này, các khách hàng sẽ giao dịch theo tỷ giá mà NHTM yết công khai. Tỷ giá giao dịch trên thị trường mua bán lẻ được gọi là tỷ giá bán lẻ. Các NHTM thường tính toán tỷ giá mua bán lẻ trên cơ sở tỷ giá trên TTLNH, do vậy, chênh lệch giá mua và bán trên thị trường mua bán lẻ lớn hơn so với trên thị trường bán buôn.[48] Giao dịch trên thị trường mua bán lẻ có qui mô tương đối nhỏ và không đồng đều.

Tỷ giá trên thị trường này thường không có biến động mạnh tỷ giá được yết buổi sáng có thể sẽ được sử dụng cả ngày đối với tất cả các giao dịch. Thủ tục thanh toán: Thông thường việc thanh toán giữa các ngân hàng được thực hiện qua một hệ thống thanh toán điện tử như SWIFT (The Society for Worldwide Interbank Financecial Telecommunication). Ở Mỹ các ngân hàng giao dịch ngoại hối thanh toán bằng USD giữa các ngân hàng thông qua CHIPS- Clearing House Interbank Payments System [54] 1.