CHƯƠNG 1 CHỨNG KHOÁN VÀ THỊ TRƯỜNG CHỨNG KHOÁN 1. hái niệm chứng khoán Theo quan niệm cổ điển, chứng khoán là thuật ngữ để chỉ các giấy tờ làm bằng chứng chứng nhận cho người sở hữu nó có quyền và nghĩa vụ nhất định đối với một loại tài sản nào đó. Tuy nhiên theo nghĩa rộng, chứng khoán là mọi tài sản tài chính có thể chuyển nhượng được. Theo cách hiểu này, chứng khoán bao gồm các lọai cổ phiếu, trái phiếu, công trái, tín phiếu, kỳ phiếu, … Theo điều 6 của Luật chứng khóan Việt Nam thì: “Chứng khoán là bằng chứng xác nhận quyền và lợi ích hợp pháp của người sở hữu đối với tài sản hoặc phần vốn của tổ chức phát hành.
Chứng khoán thể hiện dưới hình thức chứng chỉ, bút toán ghi sổ hoặc dữ liệu điện tử, bao gồm: cổ phiếu, trái phiếu, chứng chỉ quỹ, quyền mua cổ phần, chứng quyền, quyền chọn mua, quyền chọn bán, hợp đồng tương lai, nhóm chứng khoán hoặc chỉ số chứng khoán”. Theo cách hiểu thông thường, chứng khoán bao gồm: cổ phiếu, trái phiếu, các công cụ chuyển đổi và các công cụ phái sinh. Đặc điểm của chứng khoán Theo cách hiểu thông thường thì chứng khoán có các đặc điểm sau: - Chứng khoán có giá trị nhất định: là tài sản vốn bằng tiền; - Chứng khoán có khả năng thanh khoản: dễ chuyển đổi thành tiền mặt tùy thuộc vào uy tín, thương hiệu…của chủ thể phát hành; - Chứng khoán có khả năng thu lợi: thể hiện là có thu nhập như tiền lãi, cổ tức, chênh lệch giá…; - Chứng khoán có rủi ro. hủ thể phát hành chứng khoán Trong điều kiện kinh tế ngày càng phát triển và có nhiều biến động, nhu cầu vốn và đầu tư ngày càng đa dạng, cùng với sự tiến bộ của khoa học kỹ thuật mà đặc biệt là 5 lĩnh vực công nghệ thông tin…Vì vậy để tăng khả năng huy động vốn trong nền kinh tế, đồng thời đa dạng hóa các hình thức đầu tư nhằm phân tán và hạn chế rủi ro, các chủ thể khác nhau tùy vào đặc điểm và điều kiện của mình có thể phát hành các loại chứng khoán khác nhau nhằm huy động vốn cũng như đa dạng hóa các hình thức kinh doanh của mình, đồng thời đáp ứng nhu cầu đa dạng của nhà đầu tư.
Trong thực tế, các thị trường chứng khoán khác nhau thì chủng loại chứng khoán cũng khác nhau do các điều kiện về hạ tầng kỹ thuật, nguồn nhân lực, pháp luật…Tuy nhiên, trên bất kỳ thị trường chứng khoán nào cũng có những loại chứng khoán cơ bản như: cổ phiếu, trái phiếu, do các chủ thể khác nhau trong nền kinh tế phát hành. Các chủ thể phát hành các loại chứng khoán chủ yếu.1: Chủ thể phát hành chứng khoán cơ bản Chủ thể phát hành chứng khoán cơ bản Trái phiếu Cổ phiếu Chính phủ x Chính quyền địa phương x Doanh nghiệp (trừ loại hình DNTN) x x 1. Các loại chứng khoán cơ bản 1. Cổ phiếu Cổ phiếu là một loại chứng khoán xác nhận quyền sở hữu và lợi ích hợp pháp đối với thu nhập và tài sản của một công ty cổ phần.
Cổ phiếu có thể được phát hành dưới dạng chứng chỉ vật chất hoặc bút toán ghi sổ, nó thể hiện quan hệ góp vốn giữa người phát hành và người đầu tư. Khi cần huy động vốn, công ty cổ phần có thể phát hành cổ phiếu và chấp nhận chia sẻ quyền sở hữu công ty với những người mua cổ phiếu. Người mua cổ phiếu (cổ đông) tức là người góp vốn vào công ty với tư cách là người chủ sở hữu một phần công ty. Cổ đông được hưởng các quyền và chịu trách nhiệm đối với công ty tương ứng với tỷ lệ cổ phần mà mình nắm giữ.
Phân loại cổ phiếu Căn cứ theo thu nhập, cổ phiếu bao gồm các loại sau: 6 Cổ phiếu thường (cổ phiếu phổ thông): Là loại cổ phiếu mà các công ty cổ phần khi phát hành cổ phiếu để huy động vốn đều phải phát hành, nó được phát hành rộng rãi ra công chúng và không phân biệt đối tượng sở hữu. Đây là loại cổ phiếu mang tính bắt buộc phải phát hành đối với nhà phát hành, nó được tham gia niêm yết trên thị trường chứng khoán. Cổ phiếu thường có những đặc trưng sau: - Mệnh giá: giá trị danh nghĩa khi phát hành; - Thu nhập không cố định: tùy thuộc vào tình hình hoạt động của công ty; - Không có thời hạn: người mua cổ phiếu là góp vốn vĩnh viễn vào công ty, khi có nhu cầu rút vốn thì người sở hữu cổ phiếu có thể chuyển nhượng cho người khác thông qua thị trường chứng khoán. Cổ phiếu thường mang lại cho cổ đông những quyền lợi sau: - Quyền hưởng cổ tức: Cổ phiếu thường không qui định mức cổ tức mà cổ đông được nhận, tỷ lệ cổ tức và hình thức chi trả cổ tức cho cổ đông tùy thuộc vào kết quả hoạt động kinh doanh, chính sách của công ty và điều này do Đại hội cổ đông cũng như 1 HĐQT quyết định.
Khi công ty giải thể hoặc phá sản, cổ đông thường chỉ được nhận những gì còn lại sau khi công ty trang trải xong tất cả các nghĩa vụ đối với thuế, nợ và cổ phiếu ưu đãi… - Quyền mua cổ phiếu mới: Khi công ty phát hành cổ phiếu mới, cổ đông thường hiện đang nắm giữ cổ phiếu thường có quyền mua cổ phiếu mới với mức giá ưu đãi theo một tỷ lệ nhất định trong một khoảng thời gian nhất định trước khi đợt phát hành được chào bán ra công chúng. Quyền này cho phép cổ đông hiện hữu duy trì tỷ lệ sở hữu của mình trong công ty và chúng có thể được tự do chuyển nhượng trên thị trường. - Quyền bỏ phiếu: Cổ đông thường có quyền bỏ phiếu cho các chức vụ quản lý trong công ty, có quyền tham gia đại hội cổ đông và bỏ phiếu quyết định các vấn đề quan trọng của công ty. Nếu không tham dự được, cổ đông thường có thể ủy quyền cho người khác thay mặt mình để biểu quyết theo chỉ thị của mình hoặc tùy ý người được ủy quyền.
Quyền bỏ phiếu theo luật định cho phép mỗi cổ đông được bỏ số phiếu tối đa cho mỗi ứng viên bằng số cổ phần nắm giữ. Chẳng hạn, một cổ đông thường đang nắm giữ 100 1 Người sở hữu cổ phiếu thường 7 cổ phiếu của một công ty và số ứng viên vào HĐQT là 7 người thì trong đại hội cổ đông, cổ đông này có quyền bầu cho mỗi ứng cử viên với số phiếu tối đa là 100 phiếu. Quyền bỏ phiếu tích lũy cho phép cổ đông được phân phối số phiếu bầu tùy ý mình, số phiếu đó bằng số ứng cử viên nhân với lượng cổ phiếu nắm giữ. Chẳng hạn như trong trường hợp trên, cổ đông này có thể dành tổng số 700 phiếu của mình để phân bổ tùy ý cho các ứng cử viên hoặc có thể dồn cả 700 phiếu chỉ cho một người.
Cách làm này có lợi cho các cổ đông nhỏ vì họ có thể tập trung phiếu để tăng thêm giá trị quyền bỏ phiếu của mình. Cổ phiếu ưu đãi, gồm có các loại sau đây: Cổ phiếu ưu đãi cổ tức: Trong điều kiện bình thường, cổ đông sở hữu cổ phiếu ưu đãi sẽ nhận được mức cổ tức cố định theo tỷ lệ đã ấn định (thường thì cao hơn cổ tức của cổ phiếu thường). Trong trường hợp công ty không có đủ lợi nhuận để trả cổ tức theo tỷ lệ đó thì sẽ trả theo khả năng có thể, nhưng một khi cổ đông ưu đãi chưa được trả cổ tức thì cổ đông thường cũng chưa được nhận cổ tức. Trong trường hợp công ty thanh lý tài sản, cổ đông ưu đãi được ưu tiên hoàn lại vốn trước cổ đông thường nhưng sau trái chủ.
Cổ đông sở hữu cổ phiếu ưu đãi không được quyền bầu cử, ứng cử vào các chức vụ trong công ty và cổ phiếu ưu đãi không được niêm yết trên thị trường chứng khoán. Cổ phiếu ưu đãi cộng dồn: Đối với cổ phiếu loại này, nếu công ty chưa trả cổ tức cho cổ đông sở hữu cổ phiếu loại này thì xem như công ty còn nợ họ cho đến khi nào công ty có đủ lợi nhuận để trả và khi đó cổ đông thường cũng mới nhận được cổ tức. Nghĩa là cổ phiếu ưu đãi cộng dồn chưa nhận được cổ tức thì cổ phiếu thường cũng chưa nhận được cổ tức. Cổ phiếu ưu đãi tham dự: Cổ đông nắm giữ loại cổ phiếu này được chia sẻ thành quả hoạt động của công ty khi công ty làm ăn phát đạt.
Khi đó cổ đông này sẽ nhận được mức cổ tức cao hơn mức tối đa đã qui định trong trường hợp cổ tức trả cho cổ đông thường vượt quá một mức nhất định. Cổ phiếu ưu đãi có thể chuyển đổi: Là loại cổ phiếu có thể chuyển đổi thành cổ phiếu thường trong những điều kiện nhất định, thường là trong điều kiện công ty làm ăn phát đạt.2: Những điểm khác biệt cơ bản giữa CPT và CPƯĐ cổ tức Cổ phiếu thường Cổ phiếu ưu đãi cổ tức - Cổ tức không cố định - Cổ tức cố định - Tham gia niêm yết - Không tham gia niêm yết - Cổ đông tham gia bầu cử, ứng cử - Cổ đông không tham gia bầu cử, ứng cử - Ưu tiên thanh toán thấp - Ưu tiên thanh toán cao Căn cứ theo tính chất của thu nhập, cổ phiếu bao gồm: Cổ phiếu thượng hạng: Là cổ phiếu cao cấp do những công ty có thành tích lâu dài và liên tục về lợi nhuận. Đó là cổ phiếu của những công ty lớn có tên tuổi, tăng trưởng ổn định, có tiềm lực tài chính lành mạnh và vững chắc, hoạt động trong những lĩnh vực trọng yếu của nền kinh tế. Cổ phiếu tăng trưởng: Là cổ phiếu của những công ty có doanh số, thu nhập và thị phần đang tăng với tốc độ nhanh hơn tốc độ tăng trưởng của nền kinh tế nói chung và mức trung bình của ngành nói riêng.
Những công ty này thường quan tâm đến việc mở rộng, nghiên cứu và phát triển, do đó thường giữ lại phần lớn lợi nhuận để tài trợ cho các dự án mở rộng và nghiên cứu thị trường, do vậy thường trả cổ tức thấp hoặc không trả. Cổ phiếu phòng vệ: Là cổ phiếu của những công ty có sức chống đỡ với suy thoái. Đặc trưng của những công ty này là mức độ ổn định của chúng trong những thời kỳ mà toàn bộ nền kinh tế suy thoái. Đó thường là những công ty trong các lĩnh vực trọng yếu của nền kinh tế như: điện, gas, nước, viễn thông, thực phẩm và đồ uống.