Bộ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO Bộ TÀI CHÍNH HỌC VIỆN TÀI CHÍNH NGUYỄN TUÂN ANH PHÁT TRIỂN THỊ TRƯỜNG CHỨNG KHOÁN PHÁI SINH TẠI VIỆT NAM Chuyên ngành : Tài chính - Ngân hàng Mã sổ : 62.01 TÓM TẤT LUẬN ÁN TIẾN sĩ KINH TÉ HÀ NỘI - 2018 Công trình được hoàn thành tại Học viện Tài chính Người liướng dẫn khoa học: 1. Vũ Bằng Phản biện ỉ: PGS,TS. Nguyễn Thị Hoài Lê Viện Hàn lâm KHXH Việt Nam Phản biện 2: TS. Nguyễn Quang Thương ựp ban Chứng khoán Nhà nước Phản biện 3: PGS. Lê Thị Kim Nhung Trường Đại học Thương mại Luận án đã được bảo vệ tại Hội đồng chấm luận án cấp Học viện, họp tại Học viện Tài chính Vào hồi 18 giờ 00 ngày 30 tháng 01 năm 2018 Có thể tìm hiểu luận án tại Thư viện Quốc gia và Thư viện Học viện Tài chính 1 MỞ ĐÀU 1. Tính cấp thiết của luận án Để hoàn thiện hệ thống tài chính quốc gia thì một trong những nhiệm vụ quan trọng mà Việt Nam cần phải thực hiện là xây dựng và phát triển thị trường chứng khoán phái sinh. Ngày 10/08/2017, thị trường chứng khoán phái sinh Việt Nam ra đời với sản phẩm đầu tiên là hợp đồng tương lai bộ chỉ số VN30.PS Việt Nam có bước phát triển thì từ một sản phẩm duy nhất niêm yết hiện nay là hợp đồng tương lai chỉ số VN30 có thể có thêm hàng nghìn chứng khoán phái sinh niêm yết giống như những gì mà thị trường chứng khoán truyền thống Việt Nam làm được thì cần rất nhiều các giải pháp quyết liệt từ nhiều phía. Do đó, việc nghiên cứu kỹ lưỡng và thấu đáo quá trình phát triển TTCK.PS là một vấn đề rất quan trọng. Chính vì vậy, nghiên cứu sinh đã mạnh dạn lựa chọn đề tài: “Phát triển thị trường chứng khoán phái sinh tại Việt Nam” làm luận án Tiến sỹ củạ mình. Luận án là một đề tài nghiên cứu có ý nghĩa sâu sắc cả về mặt lý -luận lẫn thực tiễn. Mục đích và mục tiêu nghiên cứu của luận án Thứ nhất, luận án sẽ hệ thống hoá những lý luận cơ bản về chúng khoán phái sinh, TTCK. Nghiên cứu và đưa ra cái nhìn tổng quát, sâu sắc về các loại CK.PS cũng như TTCK. Thứ hai, thông qua nghiên cứu kinh nghiệm của một số quốc gia trên thế giới về phát triển TTCKPS luận án rút ra những bài học kinh nghiệm có thể áp dụng ở Việt Nam trong bối cảnh hiện nay. Thứ ba, luận án nghiên cứu những vấn đề thực tiễn về phát triển TTCK.PS ở Việt Nam hiện nay. Thông qua việc đánh giá một cách toàn diện về thị trường luận án rút ra những thành tựu, hạn chế và nguyên nhân của những hạn chế trong quá trình phát triển TTCK.PS ở Việt Nam. Thứ tư, luận án đưa ra những giải pháp nhằm phát triển TTCK.PS trong thời gian tới. Bên cạnh đó, luận án cũng đề xuất một số kiến nghị đối với các cơ quan quản lý nhà nước, các đơn vị liên quan để các giải pháp sớm đưa vào thực tiễn từ đó 2 góp phần phát triển TTCKPS Việt Nam. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu ■ Đối tượng nghiên cứu: Đối tượng nghiên cứu của luận án là quá trình phát triển TTCKPS ở Việt Nam. ■ Phạm vi nghiên cứu - về mặt thời gian: các nghiên cứu thực hiện với dữ liệu từ năm 2000 tới nay. - về mặt không gian: luận án nghiên cứu quá trình phát triển TTCKPS ở Việt Nam. Phương pháp nghiên cứu của luận án Nhằm đảm bào tính khoa học và thực tiễn trong từng phần của nội dung nghiên cứu, luận án sử dụng kết hợp các phương pháp khác nhau và trong từng giai đoạn nghiên cứu sẽ vận dụng phương pháp thích hợp nhất, có kế thừa các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước làm cơ sở cho việc lý luận. - Phương pháp thống kê, tống hợp và phân tích số liệu dựa trên các tư liệu thực tế: Đối với Luận án, nguồn số liệu thống kê thứ cấp được thu thập chủ yếu từ cơ quan quản lý như: ủy ban Chứng khoán nhà nước, ủy ban Giám sát tài chính quốc gia, Sở Giao dịch chứng khoán thành phố Hồ Chí Minh và Sở Giao dịch chứng khoán Hà Nội. Ngoài ra, luận án còn kế thừa số liệu nghiên cứu từ các công trình nghiên cứu của các tác giả trong và ngoài nước. Từ những số liệu và tài liệu đã được thống kê, sẽ phân tích, tổng hợp để tìm ra nguyên nhân của những thành tựu, hạn chế và xu hướng phát triển của đối tượng nghiên cứu trong tương lai; từ đó đề xuất được những biện pháp thích hợp và hiệu quả. - Phương pháp so sảnh, đối chiếu'. Sử dụng phương án này để so sánh hiện trạng giữa các giai đọa và so sánh Việt Nam đối với TTCK trong tương quan một số nước, cũng như trong giai đoạn trước đó. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của luận án Trên phương diện lý luận, phát triển TTCKPS ở Việt Nam đã có nhiều tác giải nghiên cứu. Tuy nhiên hầu hết các nghiên cứu chỉ dùng lại ở một loại CK.PS như: 3 hợp đồng tương lai, hợp đồng quyền chọn, . hoặc nghiên cứu một khía cạnh của TTCK.PS như TTCK.PS tiền tệ; TTCKPS hàng hoá;. mà chưa có công trình nào nghiên cứu một cách sâu sắc, toàn diện về phát triển TTCKPS. Trên khía cạnh thực tiễn, TTCKPS ở Việt Nam còn khá sơ khai. Các nghiên cứu chỉ dừng lại ở việc liệt kê một vài giao dịch cá biệt, hầu hết các nghiên cứu tập trung vào phát triển thị trường chứng khoán nói chung mà chưa có một đề tài nghiên cứu sâu sắc về phát triển TTCK.PS ở Việt Nam. Do đó, việc tiếp cận vấn đề của NCS có ý nghĩa, khoa học và thực tiễn. Kết quả nghiên cứu cùa luận án góp phần quan trọng vào việc phát triển TTCKPS Việt Nam hiện nay. Kết quả nghiên cứu ỏ' trong và ngoài nưó'c có liên quan đến luận án Hiện nay, có nhiều nghiên cứu lien quan đến phát triển thị trường chứng khoán nói chung còn những nghiên cứu liên quan tới thị trường chúng khoán phái sinh còn khá ít. Nhiều đề tài nghiên cứu nước ngoài chỉ đề cập đến quá trình phát triển thị trường chứng khoán phái sinh tại các quốc gia phát triển; các nghiên cứu trong nước chỉ về chứng khoán phái sinh chỉ dùng lại ở quá trình xây dụng thị trường mà chưa có một công trình nghiên cứu toàn diện về phát triển thị trường chúng khoán phái sinh. Những câu hỏi nghiên cứu đặt ra Để thực hiện mục tiêu nghiên cứu, luận án tập trung trả lời các câu hỏi nghiên cứu sau: Thứ nhất: Phát triển thị trường chủng khoán phái sinh là gì? Thứ hai: Phát triển thị trường chúng khoán phái sinh trên các khía cạnh nào? Thứ ba: các nhân tố ảnh hường tới quá trình phát triển thị trường chứng khoán phái sinh? Thứ ba: các chì tiêu đo lường kết quả của quá trình phát triển thị trường khoán phái sinh? Thứ tư: thực trạng phát triển thị trường chứng khoán phái sinh ở Việt Nam trong thời gian qua như thế nào? Những kết quả đạt được, hạn chế, tồn tại và nguyên 4 nhân? Thứ năm: những định hướng và giải pháp để phát triển TTCK.PS trong thời gian tới? Các giải pháp này cần điều kiện gì để thực hiện? 8. Kết cấu của luận án Chương 1: Lý luận cơ bản về phát triển thị trường chứng khoán phái sinh Chương 2: Thực trạng phát triển thị trường chứng khoán phái sinh tại Việt Nam Chướng 3: Giải pháp phát triển thị trường chứng khoán phái sinh tại Việt Nam. 5 Chưong1 LÝ LUẬN Cơ BẢN VÈ PHÁT TRIẺN THỊ TRƯỜNG CHƯNG KHOÁN PHÁI SINH 1. NHŨNG VÁN ĐÈ cơ BẢN VÈ CHƯNG KHOÁN PHÁI SINH VÀ THỊ TRƯỜNG CHƯNG KHOÁN PHÁI SINH 1. Những vấn đề cơ bản về chửng khoán phái sinh 1. Khái niệm chửng khoán phái sinh CKPS là một hợp đồng tài chính có giá trị được xác định từ một tài sán gốc như: cổ phiếu, chi số cổ phiếu, trái phiếu, ., giá trị cùa CKPS xác định dựa vào giá trị cùa tài sán gốc và biến động theo giá trị của tài sàn gốc. Đặc điểm của chứng khoán phái sinh Chứng khoán phái sinh có một số đặc điểm sau: sự hình thành phụ thuộc vào tài sản cơ sở; các bên tham gia thực hiện quyền và nghĩa vụ trong tương lai; việc giao dịch chứng khoán phái sinh gắn liền với việc sử dụng đòn bẩy tài chính; chứng khoán phái sinh giao dịch không bị hạn chế về số lượng và việc thanh toán cho tài sản cơ sờ được thực hiện trong tương lai dựa vào chứng khoán phái sinh. Tài sản cơ sở của chứng khoán phái sinh Chứng khoán phái sinh có thể sử dụng một số tài sản cơ sở như: trái phiếu; cổ phiếu; chỉ số chứng khoán;. Các yếu tổ cơ bản của chứng khoán phải sinh Trên TTCK.PS tồn tại nhiều sản phẩm chứng khoán phái sinh khác nhau, mỗi loại sản phẩm có những đặc điểm, yêu cầu khác nhau, tuy nhiên, nhìn chung, các yếu tố cơ bản của một chúng khoán phái sinh gồm có: (1) Tên hợp đồng (2) Mã hợp đồng (theo quy định của cơ quan quản lý) 6 (3) Các bên tham gia họp đồng (4) Tài sản cơ sở (5) Quy mô họp đồng (được xác định bằng hệ số nhân nhân với giá trị tài sản cơ sở) (6) Phương thức giao dịch (7) Ngày niêm yết (8) Ngày thanh toán cuối cùng (9) Giá tham chiếu (Giá đóng cửa của chỉ số cơ sở vào ngày giao dịch liền trước. Trường họp hợp đồng mới niêm yết, giá tham chiếu là giá lý thuyết) 1. Phân loại chứng khoán phái sinh Chứng khoán phái sinh có thể phân loại theo các tiêu thức khác nhau như: sản phẩm phái sinh; phương thức giao dịch; tài sản cơ sở; . với mỗi tiêu thức khác nhau chứng khoán phái sinh được phân tổ khác nhau. Những vấn đề cơ bản về thị trường chứng khoán phái sinh 1. Khái niệm thị trường chứng khoán phái sinh Theo quan điểm của tác giả: “TTCKPS là nơi diễn ra hoạt động trao đổi, mua bán các CKPS như: hợp đồng tương lai, hợp đồng kỳ hạn, hợp đồng quyền chon,.về chứng khoản như: cổ phiếu, trái phiếu, chi so co phiếu,. Đồng thời TTCKPS là nơi người bán và người mua gặp nhau để thực hiện giao dịch ” 1. Cấu trúc thị trường chứng khoán phái sinh TTCKPS bao gồm TTCK.PS tập trung và TTCK.PS phi tập trung. Các cliủ thể íliantgia thị trường chứng khoán phái sinh Các chủ thể tham gia TTCK.PS bao gồm: cơ quan quản lý nhà nước; sở giao dịch chứng khoán; trung tâm lưu ký chứng khoán; các đơn vị trung gian cung cấp dịch vụ trên TTCK.PS như: ngân hàng thương mại, công ty chứng khoán, các tổ chức 7 tài chính khác; nhà đầu tư.
