CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ THỊ TRƯỜNG CỦA DOANH NGHIỆP BẢO HIỂM TRONG NỀN KINH TẾ THỊ TRƯỜNG 1. Những vấn đề cơ bản về doanh nghiệp bảo hiểm và thị trường của doanh nghiệp bảo hiểm 1. Một số vấn đề về bảo hiểm 1. Khái niệm về bảo hiểm Có thể nói cho đến nay vẫn chưa có một khái niệm thất thống nhất về bảo hiểm.
Có nhiều cách định nghĩa khác nhau tùy theo cách tiếp cận dưới các gái độ khác nhau về bảo hiểm, như giác độ về xã hội, pháp lý, kinh tế, kỹ thuật, nghiệp vụ. Tiếp cận dưới giác độ xã hội học: Bảo hiểm là sự đóng góp của số đông người cho việc khắc phục sự bất hạnh của một số ít người để chống lại những đau khổ về cả vật chất và tinh thần do rủi ro gây ra. Tiếp cận dưới giác độ kinh tế, pháp lý: Bảo hiểm là một nghiệp vụ trong đó một bên là người được bảo hiểm (người tham gia bảo hiểm) cam đoan trả một khoản phí bảo hiểm để cho mình hoặc để cho một người thứ ba trong trường hợp xảy ra rủi ro sẽ nhận được một khoản đền bù các tổn thất được trả bởi người bảo hiểm (chính là DNBH). Người bảo hiểm nhận trách nhiệm đối với toàn bộ rủi ro và đền bù các thiệt hại cho người được bảo hiểm theo các phương pháp của thống kê căn cứ vào HĐBH đã ký trước đó giữa người bảo hiểm và người được bảo hiểm.
Tiếp cận dưới góc độ kỹ thuật: Bảo hiểm là một phương sách hạ giảm rủi ro bằng cách kết hợp một số lượng đầy đủ các đơn vị đối tượng để biến tổn thất cá thể thành tổn thất cộng đồng và có thể dự tính được. 6 Tổng hợp lại xét trên mọi khía cạnh, có thể hiểu một cách chung nhất về bảo hiểm như sau: Dịch vụ bảo hiểm là một hoạt động qua đó một tổ chức hay cá nhân đóng một khoản tiền và có quyền được hưởng một khoản trợ cấp lớn hơn trong trường hợp xảy ra rủi ro do một tổ chức có trách nhiệm đền bù theo hợp đồng đã ký. HĐBH là một cam kết pháp lý được thể hiện bằng văn bản giữa hai bên: Bên bào hiểm và bên mua bảo hiểm, trong đó bên bảo hiểm cam kết sẽ bồi thường cho bên mua bảo hiểm trong trường hợp họ phải gánh chịu những tổn thất tài chính do các rủi ro hoặc sự kiện được bên bảo hiểm chấp nhận gây ra trong thời gian còn hiệu lực của hợp đồng, trên cơ sở bên mua bảo hiểm trả cho bên bảo hiểm một số tiền nhất định (gọi là phí bảo hiểm). Hoạt động dịch vụ bảo hiểm được biểu hiện cụ thể thông qua sản phẩm bảo hiểm.
Sản phẩm bảo hiểm và đặc điểm của sản phẩm bảo hiểm * Sản phẩm bảo hiểm là một dịch vụ, trong đó DNBH cam kết với bên mua bảo hiểm về việc bồi thường hay trả tiền bảo hiểm khi có các sự kiện bảo hiểm xảy ra. Xét dưới góc độ kinh doanh, có thể định nghĩa sản phẩm bảo hiểm một cách khái quát, đơn giản như sau: Sản phẩm bảo hiểm là sản phẩm mà DNBH bán trên thị trường. * Đặc điểm của sản phẩm bảo hiểm. Sản phẩm bảo hiểm là một loại sản phẩm dịch vụ, nên nó cũng có chung đặc điểm của những sản phẩm hàng hóa dịch vụ khác.
Nhưng vì là một sản phẩm dịch vụ đặc biệt, nên sản phẩm bảo hiểm có những đặc điểm riêng như sau: Thứ nhất, sản phẩm bảo hiểm là sản phẩm không định hình. Tại thời điểm mua, bán sản phẩm bảo hiểm đó chỉ là trên lời hứa, cam kết trả tiền khi xảy ra sự kiện bảo hiểm như tai nạn, ốm đau, cháy nổ… Người bán không chỉ ra được màu, mùi, vị của sản phẩm; không nhận thấy sản phẩm bảo hiểm bằng các giác quan của con người. Còn người mua chấp nhận tin tưởng vào lời hứa, cam kết của người bán. Đặc điểm này ảnh hưởng lớn đến chiến lược kinh doanh, cách thức, phương pháp bán sản phẩm bảo hiểm của người bán.
7 Thứ hai, sản phẩm bảo hiểm là sản phẩm có kết quả “xê dịch”. Khi mua sản phẩm bảo hiểm, người mua không được hưởng lợi ích tức thì của sản phẩm. Nghĩa là từ lúc mua sản phẩm đến lúc được sử dụng giá trị của sản phẩm đó là một khoảng thời gian tương đối dài. Nếu người mua có sự may mắn trong cuộc sống, tức họ không gặp rủi ro thì họ không được thụ hưởng lợi ích của sản phẩm bảo hiểm đó, nghĩa là không được sử dụng giá trị của sản phẩm bảo hiểm.
Thứ ba, sản phẩm bảo hiểm là sản phẩm “không mong đợi”. Trong quá trình khi mua sản phẩm bảo hiểm thì mục đích của người mua chỉ là đề phòng tai nạn, rủi ro; nhưng họ không bao giờ mong rủi ro, tai nạn đến với mình để thụ hưởng tiền bảo hiềm, bồi thường. Vì trong thực tế ai ai cũng chỉ muốn mình có một cuộc sống bình thường, ổn định, phát triển và hạnh phúc. Thứ tư, sản phẩm bảo hiểm là sản phẩm của “chu kỳ kinh doanh đảo ngược”.
Các DNBH không phải bỏ vốn để mua tư liệu sản xuất và sức lao động, tức là không phải bỏ chi phí các yếu tố “đầu vào” để sản xuất ra sản phẩm như các doanh nghiệp trong các lĩnh vực kinh doanh khác. Mà DNBH chỉ thu phí bảo hiểm trước từ người tham gia bảo hiểm, sau đó họ sử dụng số tiền này để thực hiện cam kết chi trả tiền bảo hiểm cho người mua khi họ gặp sự cố rủi ro. Thứ năm, sản phẩm bảo hiểm là sản phẩm dễ bắt chước. Một sản phẩm bảo hiểm mặc dù đó là sản phẩm gốc của một chủ thể sáng tạo ra nó, nhưng nó không có đăng ký sở hữu trí tuệ, không được cấp bằng phát minh, sáng chế và bảo hộ bản quyền.
Mọi DNBH có thể bán hoàn toàn hợp pháp những bản hiểm mà các doanh nghiệp khác đã sáng tạo ra. Như vậy, những sản phẩm bảo hiểm đó hoàn toàn bắt chước hoặc các doanh nghiệp dễ dàng làm khác biệt với sản phẩm của các DNBH khác, dù đó là các đối thủ cạnh tranh. Phân loại bảo hiểm Sản phẩm bảo hiểm cũng rất đa dạng, phong phú. Căn cứ vào các cách phân chia khác nhau thì có những loại hình bảo hiểm khác nhau.
* Căn cứ vào đối tượng bảo hiểm, thì bảo hiểm được chia thành ba loại: bảo hiểm tài sản, bảo hiểm trách nhiệm dân sự và bảo hiểm con người. 8 Bảo hiểm tài sản: là loại bảo hiểm có đối tượng bảo hiểm là các tài sản và những lợi ích có liên quan. Có nhiều sản phẩm bảo hiểm tài sản, nhưng khái quát lại có những sản phẩm bảo hiểm tài sản thông dụng chủ yếu, như: bảo hiểm hàng hoá vận chuyển trong nước; bảo hiểm thiệt hại vật chất xe cơ giới; bảo hiểm công trình xây dựng, lắp đặt; bảo hiểm máy móc thiết bị điện tử; bảo hiểm tàu thuyền… Bảo hiểm trách nhiệm dân sự: là loại bảo hiểm có đối tượng bảo hiểm là trách nhiệm bồi thường của người được bảo hiểm phát sinh theo quy định về trách nhiệm dân sự của pháp luật. Có những sản phẩm bảo hiểm trách nhiệm dân sự chủ yếu, như: bảo hiểm trách nhiệm dân sự của chủ tàu; bảo hiểm trách nhiệm dân sự của chủ xe cơ giới; bảo hiểm trách nhiệm của chủ sử dụng lao động; bảo hiểm trách nhiệm sản phẩm; bảo hiểm trách nhiệm đối với người thứ ba trong xây dựng, lắp đặt.
Bảo hiểm con người: là loại bảo hiểm có đối tượng bảo hiểm là tính mạng, sức khoẻ, khả năng lao động và tuổi thọ của con người. Bảo hiểm con người được chia thành bảo hiểm nhân thọ và bảo hiểm con người PNT. BHNT là bảo hiểm trong trường hợp tử vong của người được bảo hiểm hay là bảo hiểm trong trường hợp còn sống của người được bảo hiểm hoặc BHNT hỗn hợp. Bảo hiểm con người PNT là bảo hiểm trong trường hợp người bị rủi ro.
Bảo hiểm con người PNT có các dạng chính như: bảo hiểm tai nạn, bảo hiểm cho rủi ro bệnh tật, ốm đau… * Căn cứ vào tính chất pháp lý, thì bảo hiểm được chia thành hai loại: bảo hiểm tự nguyện và bảo hiểm bắt buộc. Bảo hiểm tự nguyện: là loại bảo hiểm mà HĐBH được ký kết theo ý nguyện của bên mua bảo hiểm và hoàn toàn trên nguyên tắc thoả thuận. Bảo hiểm tự nguyện là loại hình bảo hiểm phổ biến nhất trong nền kinh tế thị trường. Đại bộ phận các nghiệp vụ bảo hiểm thuộc loại bảo hiểm tự nguyện.
Bảo hiểm bắt buộc: là loại bảo hiểm mà pháp luật có quy định về nghĩa vụ 9 tham gia bảo hiểm của các tổ chức, cá nhân có mối quan hệ nhất định với loại đối tượng bắt buộc phải được bảo hiểm. Đáng chú ý là bảo hiểm bắt buộc không làm mất đi nguyên tắc tự nguyện, bình đẳng trong quan hệ hợp đồng khi các bên được tự nguyện lựa chọn đối tác và thoả thuận những vấn đề không phải tuân theo quy định thống nhất của pháp luật. * Căn cứ vào kỹ thuật bảo hiểm, thì bảo hiểm được chia thành hai loại: bảo hiểm kỹ thuật phân chia và bảo hiểm kỹ thuật tồn tích. Bảo hiểm theo kỹ thuật phân chia: là loại hình bảo hiểm có thời hạn ngắn (thường là một năm), bảo đảm cho các rủi ro có tính chất tương đối ổn định và độc lập với tuổi thọ con người.
Loại bảo hiểm này thể hiện rõ nhất ở BHPNT, bao gồm các bảo hiểm về tài sản, bảo hiểm về trách nhiệm dân sự và các bảo hiểm con người PNT khác. Kết quả thu chi của các bảo hiểm này được phân bổ hết hàng năm. Bảo hiểm theo kỹ thuật tồn tích: là loại bảo hiểm có thời hạn dài, quỹ được tích tụ qua nhiều năm mới được sử dụng để chi trả. Loại bảo hiểm này biểu rõ nhất ở BHNT.
Vai trò của bảo hiểm trong nền kinh tế thị trường Trong nền kinh tế thị trường bảo hiểm có vai trò hết sức quan trọng đối các lĩnh vực đời sống, kinh tế, xã hội. Thứ nhất, bảo hiểm góp phần tích cực trong việc đảm bảo ổn định và cải thiện đời sống cho người lao động. Thông qua việc mua bảo hiểm, hoạt động bảo hiểm đảm bảo cho người tham gia bảo hiểmvề mặt tài chính có điều kiện khắc phục được các hậu quả khi bất ngờ gặp rủi ro tai nạn hay bệnh tật, như chi phí điều trị, viện phí, thu nhập mất hay bị giảm đi… Bảo hiểm nhân thọ còn cung cấp những chương trình tiết kiệm và là người đại diện đầu tư mang lại lợi tức cho khách hàng.