Phát Triển Sinh Kế Theo Hướng Bền Vững Trong Lĩnh Vực Nông Nghiệp Ở Ngoại Thành Hà Nội

Luận án tiến sĩ nghiên cứu công nghệ truyền dẫn lai ghép FSO, MMW và sợi quang cho mạng backhaul di động, nâng cao hiệu suất truyền tải dữ liệu.

• Tác giả: Nguyễn Công Nam
• Người hướng dẫn: PGS. Bùi Huy Nhượng
• Trường học: Viện Chiến lược Phát triển
• Chuyên ngành: Kinh tế phát triển
• Đề tài: Phát Triển Sinh Kế Bền Vững Trong Nông Nghiệp Ngoại Thành Hà Nội
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2024
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN PHÁT TRIỂN SINH KẾ THEO HƯỚNG BỀN VỮNG TRONG LĨNH VỰC NÔNG NGHIỆP
• 1.1. Tổng quan về sinh kế theo hướng bền vững
• 1.2. Về sinh kế
• 1.3. Về sinh kế theo hướng bền vững
• 1.4. Tổng quan về các yếu tố ảnh hưởng đến phát triển sinh kế theo hướng bền vững
• 1.5. Đô thị hóa của thành phố và ảnh hưởng của nó tới sinh kế của ngoại thành
• 1.6. Chính sách phát triển khu vực ngoại thành
• 1.7. Phát triển kết cấu hạ tầng ở ngoại thành
• 1.8. Khả năng tài chính để phát triển sinh kế của khu vực ngoại thành
• 1.9. Yếu tố con người của vùng ngoại thành
• 1.10. Tổng quan về hiệu quả phát triển sinh kế
• 1.11. Về bản chất hiệu quả phát triển sinh kế
• 1.12. Về đánh giá hiệu quả phát triển sinh kế
• 1.13. Đánh giá kết quả tổng quan
• 1.14. Những điểm có thể kế thừa cho luận án
• 1.15. Những vấn đề luận án cần tiếp tục nghiên cứu làm rõ
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ KINH NGHIỆM THỰC TIỄN VỀ PHÁT TRIỂN SINH KẾ THEO HƯỚNG BỀN VỮNG TRONG LĨNH VỰC NÔNG NGHIỆP Ở NGOẠI THÀNH THÀNH PHỐ TRỰC THUỘC TRUNG ƯƠNG
• 2.1. Cơ sở lý luận về phát triển sinh kế theo hướng bền vững trong lĩnh vực nông nghiệp ở ngoại thành của thành phố trực thuộc trung ương
• 2.2. Khái niệm về sinh kế theo hướng bền vững ở ngoại thành
• 2.3. Các yếu tố ảnh hưởng đến phát triển sinh kế theo hướng bền vững trong lĩnh vực nông nghiệp ở ngoại thành thành phố trực thuộc trung ương
• 2.4. Đánh giá phát triển sinh kế theo hướng bền vững trong lĩnh vực nông nghiệp ở ngoại thành của thành phố trực thuộc trung ương
• 2.5. Kinh nghiệm phát triển sinh kế theo hướng bền vững trong lĩnh vực nông nghiệp ở ngoại thành của một số thành phố trực thuộc trung ương ở trong nước
• 2.5.1. Kinh nghiệm của thành phố Hồ Chí Minh
• 2.5.2. Kinh nghiệm của thành phố Hải Phòng
• 2.5.3. Bài học cho thành phố Hà Nội đối với phát triển sinh kế theo hướng bền vững trong lĩnh vực nông nghiệp ở ngoại thành
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG PHÁT TRIỂN SINH KẾ THEO HƯỚNG BỀN VỮNG TRONG LĨNH VỰC NÔNG NGHIỆP Ở NGOẠI THÀNH HÀ NỘI
• 3.1. Khái quát ảnh hưởng từ đặc điểm tự nhiên, kinh tế, xã hội ngoại thành Hà Nội và tình hình thực hiện chức năng của các cấp chính quyền thành phố Hà Nội đối với phát triển sinh kế theo hướng bền vững trong lĩnh vực nông nghiệp
• 3.2. Đặc điểm tự nhiên, kinh tế, xã hội ngoại thành Hà Nội và ảnh hưởng của các yếu tố tới phát triển sinh kế theo hướng bền vững trong lĩnh vực nông nghiệp ở ngoại thành Hà Nội
• 3.3. Tình hình thực hiện chức năng của chính quyền thành phố Hà Nội để phát triển sinh kế theo hướng bền vững trong lĩnh vực nông nghiệp
• 3.4. Thực trạng phát triển sinh kế theo hướng bền vững trong lĩnh vực nông nghiệp ở ngoại thành Hà Nội
• 3.5. Khái quát phát triển sinh kế theo hướng bền vững trong lĩnh vực nông nghiệp. Đánh giá phát triển sinh kế theo hướng bền vững trong lĩnh vực nông nghiệp ở ngoại thành Hà Nội thông qua điều tra khảo sát
• 3.6. Đánh giá tổng quát thực trạng phát triển sinh kế theo hướng bền vững trong lĩnh vực nông nghiệp ở ngoại thành Hà Nội
• 3.7. Kết quả đạt được và nguyên nhân đối với phát triển sinh kế theo hướng bền vững trong lĩnh vực nông nghiệp ở ngoại thành Hà Nội
• 3.8. Hạn chế và nguyên nhân của hạn chế trong phát triển sinh kế lĩnh vực nông nghiệp theo hướng bền vững ở ngoại thành Hà Nội
• 4. CHƯƠNG 4: ĐỊNH HƯỚNG VÀ GIẢI PHÁP PHÁT TRIỂN SINH KẾ THEO HƯỚNG BỀN VỮNG TRONG LĨNH VỰC NÔNG NGHIỆP Ở NGOẠI THÀNH HÀ NỘI ĐẾN NĂM 2030
• 4.1. Định hướng phát triển kinh tế - xã hội và phát triển sinh kế theo hướng bền vững trong lĩnh vực nông nghiệp ở ngoại thành Hà Nội
• 4.2. Bối cảnh và định hướng phát triển kinh tế - xã hội ngoại thành thành phố Hà Nội đến năm 2030
• 4.3. Định hướng phát triển sinh kế theo hướng bền vững trong lĩnh vực nông nghiệp ngoại thành Hà Nội đến năm 2030
• 4.4. Giải pháp gia tăng phát triển sinh kế theo hướng bền vững trong lĩnh vực nông nghiệp ở ngoại thành phố Hà Nội đến năm 2030
• 4.5. Các căn cứ đề xuất giải pháp
• 4.6. Các giải pháp chủ yếu phát triển sinh kế theo hướng bền vững trong lĩnh vực nông nghiệp ở ngoại thành Hà Nội
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Phát Triển Sinh Kế Bền Vững Tại Hà Nội

Nghiên cứu về phát triển sinh kế bền vững trong nông nghiệp ngoại thành Hà Nội trở nên cấp thiết. Lý luận về vấn đề này còn nhiều điểm chưa rõ ràng, đặc biệt là cách hiểu đúng về sinh kế bền vững trong bối cảnh nông nghiệp đô thị. Các yếu tố ảnh hưởng, thứ tự ưu tiên và chỉ tiêu đánh giá cũng cần được làm sáng tỏ. Thực tiễn phát triển còn nhiều khó khăn, hạn chế. Tốc độ đô thị hóa nhanh chóng dẫn đến diện tích đất nông nghiệp bị thu hẹp, gây ra tình trạng dư thừa lao động. Mặc dù đã có những tiến bộ đáng ghi nhận, nhưng sinh kế nông nghiệp ở ngoại thành Hà Nội vẫn chưa tạo ra sự giàu có và bền vững cần thiết cho nông dân. Sự phát triển nông nghiệp chưa tương xứng với tiềm năng to lớn của khu vực.

1.1. Khái niệm và tầm quan trọng của sinh kế bền vững

Sinh kế bền vững là chìa khóa để nâng cao thu nhập nông thôn, tạo việc làm nông thôn, và đảm bảo an ninh lương thực trong bối cảnh đô thị hóa. Nó không chỉ tập trung vào tăng trưởng kinh tế mà còn chú trọng đến bảo vệ môi trường nông thôn và công bằng xã hội. Các nghiên cứu cần làm rõ các khía cạnh đa chiều của sinh kế bền vững.

1.2. Nông nghiệp ngoại thành Hà Nội Tiềm năng và thách thức

Nông nghiệp ngoại thành Hà Nội có vai trò quan trọng trong cung cấp nông sản cho thành phố, tạo việc làm và duy trì bản sắc văn hóa. Tuy nhiên, khu vực này đang đối mặt với nhiều thách thức như biến đổi khí hậu, ô nhiễm môi trường, và sự cạnh tranh từ thị trường nông sản.

II. Thách Thức Áp Lực Đô Thị Hóa Lên Sinh Kế Nông Nghiệp

Tốc độ đô thị hóa nhanh chóng ở Hà Nội tạo ra áp lực lớn lên sinh kế nông nghiệp. Diện tích đất nông nghiệp bị chuyển đổi sang mục đích khác, làm giảm thu nhập của nông dân và gây ra tình trạng dư thừa lao động. Sự thay đổi này đòi hỏi phải có các giải pháp chuyển đổi sinh kế phù hợp để đảm bảo đời sống cho người dân. Ngoài ra, việc tiếp cận nguồn vốn cho nông nghiệp, đào tạo nghề nông nghiệp cho nông dân ngoại thành Hà Nội cũng là những thách thức lớn.

2.1. Mất đất nông nghiệp Hậu quả và giải pháp

Việc mất đất nông nghiệp ảnh hưởng trực tiếp đến thu nhập và việc làm của nông dân. Cần có các chính sách quản lý đất đai hiệu quả, đảm bảo quyền lợi của nông dân và khuyến khích phát triển nông nghiệp công nghệ cao để tăng năng suất trên diện tích đất còn lại.

2.2. Thiếu việc làm và đào tạo nghề cho nông dân

Tình trạng dư thừa lao động đòi hỏi phải có các chương trình đào tạo nghề đa dạng, giúp nông dân chuyển đổi sang các ngành nghề khác hoặc nâng cao kỹ năng trong nông nghiệp công nghệ cao, nông nghiệp hữu cơ. Cần tạo điều kiện cho nông dân tiếp cận thông tin thị trường và các cơ hội việc làm mới.

2.3. Hạn chế trong tiếp cận nguồn vốn và chính sách hỗ trợ

Nông dân gặp khó khăn trong việc tiếp cận nguồn vốn ưu đãi và các chính sách hỗ trợ nông nghiệp của nhà nước. Cần cải thiện cơ chế tín dụng nông thôn, đơn giản hóa thủ tục vay vốn và tăng cường hợp tác xã nông nghiệp để hỗ trợ nông dân.

III. Nông Nghiệp Công Nghệ Cao Giải Pháp Sinh Kế Bền Vững

Nông nghiệp công nghệ cao là một trong những giải pháp quan trọng để phát triển sinh kế bền vững trong nông nghiệp ngoại thành Hà Nội. Ứng dụng các công nghệ tiên tiến giúp tăng năng suất, giảm chi phí sản xuất, và nâng cao chất lượng nông sản. Đồng thời, nông nghiệp công nghệ cao cũng tạo ra nhiều việc làm mới và thu hút lao động trẻ tham gia vào lĩnh vực nông nghiệp.

3.1. Ứng dụng công nghệ sinh học và công nghệ thông tin

Việc ứng dụng công nghệ sinh học giúp tạo ra các giống cây trồng và vật nuôi có năng suất cao, kháng bệnh tốt. Công nghệ thông tin hỗ trợ quản lý trang trại, theo dõi quá trình sản xuất và kết nối với thị trường.

3.2. Xây dựng chuỗi giá trị nông sản khép kín

Cần xây dựng chuỗi giá trị nông sản từ sản xuất đến tiêu thụ, đảm bảo chất lượng và an toàn thực phẩm. Các doanh nghiệp cần liên kết với nông dân để tạo ra các sản phẩm có giá trị gia tăng cao và đáp ứng nhu cầu của thị trường.

3.3. Phát triển nông nghiệp hữu cơ và nông nghiệp sạch

Nông nghiệp hữu cơ và nông nghiệp sạch đang trở thành xu hướng tiêu dùng của người dân. Phát triển các mô hình này không chỉ mang lại lợi ích kinh tế mà còn góp phần bảo vệ môi trường và sức khỏe cộng đồng.

IV. Du Lịch Nông Nghiệp Cơ Hội Phát Triển Sinh Kế Mới

Du lịch nông nghiệp (agritourism) là một hướng đi tiềm năng để phát triển sinh kế cho nông dân ngoại thành Hà Nội. Mô hình này kết hợp giữa hoạt động nông nghiệp và du lịch, mang lại trải nghiệm thú vị cho du khách và tăng thêm thu nhập cho nông dân. Việc phát triển du lịch nông nghiệp cần được quy hoạch bài bản và có sự tham gia của cộng đồng.

4.1. Phát triển các sản phẩm du lịch nông nghiệp độc đáo

Cần tạo ra các sản phẩm du lịch nông nghiệp độc đáo, mang đậm bản sắc văn hóa địa phương như tham quan trang trại, trải nghiệm trồng trọt, chế biến nông sản, và tham gia các lễ hội truyền thống.

4.2. Kết nối du lịch nông nghiệp với các điểm du lịch khác

Cần kết nối du lịch nông nghiệp với các điểm du lịch khác trong khu vực để tạo ra các tour du lịch đa dạng và hấp dẫn, thu hút du khách từ khắp nơi.

4.3. Nâng cao chất lượng dịch vụ và quảng bá du lịch nông nghiệp

Cần nâng cao chất lượng dịch vụ, đào tạo nguồn nhân lực và tăng cường quảng bá du lịch nông nghiệp trên các phương tiện truyền thông để thu hút du khách.

V. Hợp Tác Xã Nông Nghiệp Sức Mạnh Tập Thể Vững Bền

Hợp tác xã nông nghiệp đóng vai trò quan trọng trong việc hỗ trợ nông dân, nâng cao năng lực cạnh tranh và phát triển sinh kế bền vững. Tham gia hợp tác xã, nông dân có thể tiếp cận các dịch vụ hỗ trợ như cung cấp vật tư, tư vấn kỹ thuật, tiêu thụ nông sản và vay vốn. Việc củng cố và phát triển hợp tác xã nông nghiệp là một trong những giải pháp quan trọng để nâng cao vị thế của nông dân.

5.1. Nâng cao năng lực quản lý và điều hành hợp tác xã

Cần nâng cao năng lực quản lý và điều hành hợp tác xã, đảm bảo hoạt động hiệu quả và minh bạch. Các cán bộ hợp tác xã cần được đào tạo về quản lý kinh tế, marketing và kỹ năng giao tiếp.

5.2. Phát triển các dịch vụ hỗ trợ nông dân đa dạng

Hợp tác xã cần phát triển các dịch vụ hỗ trợ nông dân đa dạng, đáp ứng nhu cầu của từng thành viên như cung cấp vật tư, tư vấn kỹ thuật, tiêu thụ nông sản và vay vốn.

5.3. Liên kết hợp tác xã với doanh nghiệp và thị trường

Hợp tác xã cần liên kết với doanh nghiệp và thị trường để đảm bảo đầu ra ổn định cho nông sản và nâng cao giá trị gia tăng.

VI. Chính Sách Hỗ Trợ Đòn Bẩy Cho Sinh Kế Bền Vững

Vai trò của chính sách hỗ trợ từ nhà nước là vô cùng quan trọng trong việc thúc đẩy phát triển sinh kế bền vững trong nông nghiệp ngoại thành Hà Nội. Các chính sách cần tập trung vào hỗ trợ nông dân tiếp cận nguồn vốn, khoa học công nghệ, và thị trường. Đồng thời, cần tạo môi trường thuận lợi cho hợp tác xã nông nghiệp và doanh nghiệp đầu tư vào lĩnh vực nông nghiệp.

6.1. Hoàn thiện hệ thống chính sách về đất đai và tín dụng

Cần hoàn thiện hệ thống chính sách về đất đai, đảm bảo quyền lợi của nông dân và tạo điều kiện cho nông dân tiếp cận tín dụng ưu đãi.

6.2. Tăng cường đầu tư vào khoa học công nghệ và đào tạo nghề

Cần tăng cường đầu tư vào khoa học công nghệ và đào tạo nghề cho nông dân, giúp nông dân nâng cao năng lực sản xuất và đáp ứng yêu cầu của thị trường.

6.3. Xây dựng hệ thống thông tin thị trường hiệu quả

Cần xây dựng hệ thống thông tin thị trường hiệu quả, cung cấp thông tin kịp thời và chính xác cho nông dân về giá cả, nhu cầu tiêu thụ và các quy định về chất lượng an toàn thực phẩm.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Bối cảnh đô thị hóa (ĐTH) nhanh chóng tại các vùng kinh tế trọng điểm đang đặt ra thách thức sống còn đối với sự phát triển bền vững của khu vực nông thôn ngoại thành, đặc biệt tại các đô thị đặc biệt và thành phố trực thuộc trung ương. Luận án tiến sĩ chuyên ngành Kinh tế phát triển (Mã số: 9310105) của nghiên cứu sinh Nguyễn Công Nam, được thực hiện tại Viện Chiến lược phát triển (Bộ Kế hoạch và Đầu tư) dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Bùi Huy Nhượng và PGS. Nguyễn Thị Nguyệt, là công trình tiên phong tiếp cận một cách hệ thống, toàn diện và thực chứng về bài toán chuyển đổi và phát triển sinh kế nông nghiệp ngoại thành theo hướng bền vững.

Tính cấp thiết của luận án bắt nguồn từ thực trạng chuyển dịch cơ cấu không gian kinh tế xã hội tại Thủ đô Hà Nội. Đến năm 2022, tỷ lệ ĐTH của Hà Nội đạt khoảng 53,9%, kéo theo sự suy giảm mạnh mẽ của quỹ đất nông nghiệp và tạo ra làn sóng lao động dôi dư quy mô lớn. Với quy mô dân số ngoại thành lên tới khoảng 4,2 triệu người—lớn hơn dân số của nhiều tỉnh đồng bằng sông Hồng như Bắc Ninh (1,46 triệu), Hưng Yên (1,28 triệu) hay Hà Nam (0,88 triệu)—khu vực ven đô Hà Nội đối mặt với sự phân hóa kinh tế sâu sắc, cấu trúc sinh kế phức tạp và tính dễ bị tổn thương cao trước các cú sốc thị trường và môi trường.

                                  KHUNG NGHIÊN CỨU TỔNG THỂ CỦA LUẬN ÁN
                                  
+---------------------------------------------------------------------------------------------------------+
| (1) Tổng quan các công trình khoa học đã công bố về phát triển sinh kế bền vững trong nông nghiệp       |
+---------------------------------------------------+-----------------------------------------------------+
                                                    |
                                                    v
+---------------------------------------------------------------------------------------------------------+
| (2) Cơ sở lý luận về phát triển sinh kế nông      | (3) Khảo cứu kinh nghiệm thực tiễn tại các thành    |
| nghiệp bền vững ở ngoại thành TP trực thuộc TW    |     phố trực thuộc TW (TP. Hồ Chí Minh, Hải Phòng)  |
+---------------------------------------------------+-----------------------------------------------------+
                                                    |
                                                    v
+---------------------------------------------------------------------------------------------------------+
| (4) Đánh giá thực trạng phát triển sinh kế nông nghiệp bền vững ở ngoại thành Hà Nội (2015 - 2022)      |
|     - Khảo sát thực địa N = 352 mẫu (SPSS 22.0, Thang đo Likert 5 mức độ)                               |
|     - Đánh giá hiệu quả tổng hợp: Kinh tế - Xã hội - Môi trường                                         |
+---------------------------------------------------------------------------------------------------------+
                                                    |
                                                    v
+---------------------------------------------------------------------------------------------------------+
| (5) Định hướng và hệ thống 6 nhóm giải pháp phát triển sinh kế nông nghiệp bền vững đến năm 2030        |
+---------------------------------------------------------------------------------------------------------+

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) mà luận án giải quyết xuất phát từ sự thiếu hụt các nghiên cứu chuyên sâu về sinh kế nông nghiệp trong vùng đệm ngoại thành của các đô thị trực thuộc trung ương. Các nghiên cứu trước đây (Quang Nguyen & Doo-Chul Kim, 2020; Trịnh Thị Hạnh, 2018; Đào Thế Anh và cộng sự, 2019) chủ yếu tập trung vào quá trình chuyển dịch đất đai sang phi nông nghiệp hoặc biến đổi sinh kế tổng thể, nhưng chưa lượng hóa được cơ chế phát triển nội tại của các mô hình sinh kế nông nghiệp giá trị cao thích ứng với quá trình ĐTH.

Luận án thiết lập 4 câu hỏi nghiên cứu (Research Questions - RQ) và 6 giả thuyết khoa học (Hypotheses - H):

• RQ1: Bản chất, nội hàm và các tiêu chí đánh giá sinh kế nông nghiệp theo hướng bền vững ở ngoại thành thành phố trực thuộc trung ương được xác lập như thế nào?
• RQ2: Những yếu tố then chốt nào chi phối hiệu quả kinh tế, xã hội và môi trường của các mô hình sinh kế nông nghiệp ngoại thành và thứ tự ưu tiên của chúng ra sao?
• RQ3: Thực trạng phát triển các dạng sinh kế nông nghiệp chủ lực (trồng trọt, chăn nuôi, thủy sản, nông nghiệp sinh thái kết hợp du lịch) tại Hà Nội giai đoạn 2015–2022 bộc lộ những điểm nghẽn và cơ hội gì?
• RQ4: Định hướng và những giải pháp đột phá nào có tính khả thi cao nhằm gia tăng tính bền vững cho sinh kế nông nghiệp Hà Nội đến năm 2030?

Hệ thống giả thuyết kiểm định mối quan hệ tác động tích cực (+) đến kết quả phát triển sinh kế:

• H1: Năng lực quản trị của chính quyền thành phố có tác động trực tiếp và quan trọng nhất đến hiệu quả sinh kế nông nghiệp bền vững.
• H2: Chính sách phát triển ngoại thành và ĐTH đồng bộ thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu cây trồng, vật nuôi giá trị cao.
• H3: Hệ thống kết cấu hạ tầng kỹ thuật (thủy lợi, giao thông, logistics nông sản) làm gia tăng năng suất lao động và giảm chi phí sản xuất.
• H4: Khả năng tiếp cận tài chính và nguồn vốn đầu tư quyết định mức độ mở rộng quy mô và ứng dụng công nghệ.
• H5: Nguồn vốn con người (trình độ chuyên môn, kỹ năng quản trị, tư duy đổi mới) nâng cao hiệu quả thích ứng sinh kế.
• H6: Tác động từ toàn cầu hóa và Cách mạng Công nghiệp 4.0 (CMCN 4.0) tạo động lực thúc đẩy thương mại điện tử, truy xuất nguồn gốc và liên kết chuỗi giá trị.

Khung lý thuyết của luận án được xây dựng dựa trên sự tích hợp có chọn lọc giữa Khung sinh kế bền vững của Bộ Phát triển Quốc tế Anh (DFID, 2001), Khung phân tích của Viện Nghiên cứu Phát triển (IDS - Scoones, 1998), Khung sinh kế của Quỹ Phát triển Nông nghiệp Quốc tế (IFAD, 2004) và lý thuyết tiếp cận hệ thống lãnh thổ kinh tế.

Đóng góp đột phá của luận án là xác lập khung đánh giá định lượng gồm 8 chỉ tiêu kinh tế - xã hội - môi trường, phân tích dữ liệu khảo sát thực chứng từ 352 chủ thể sản xuất (hộ gia đình, trang trại, hợp tác xã - HTX, doanh nghiệp - DN) giai đoạn 2015–2022 và xây dựng các kịch bản dự báo kinh tế lượng chuẩn xác đến năm 2030. Phạm vi nghiên cứu bao quát toàn bộ 18 huyện, thị xã ngoại thành Hà Nội, tập trung sâu vào các tiểu ngành then chốt: rau an toàn (RAT), hoa - cây cảnh, cây ăn quả, chăn nuôi lợn, gia cầm công nghệ cao, thủy sản và nông nghiệp trải nghiệm sinh thái.

Literature Review và Positioning

Tổng quan y văn quốc tế và trong nước về sinh kế bền vững phản ánh sự tiến hóa lý thuyết qua nhiều thập kỷ. Bắt đầu từ báo cáo của Ủy ban Môi trường và Phát triển Thế giới (WCED, 1987), an ninh sinh kế bền vững được định nghĩa thông qua khả năng tiếp cận lương thực và tích lũy tiền mặt nhằm đáp ứng các nhu cầu sinh tồn cơ bản. Bước tiến nhảy vọt về lý luận được đánh dấu bởi Robert Chambers và Gordon R. Conway (1991), khi hai tác giả tích hợp ba yếu tố: năng lực nội tại (capabilities), công bằng xã hội (equity) và tính bền vững sinh thái (environmental sustainability), khẳng định một sinh kế chỉ bền vững khi có khả năng chống chịu, phục hồi trước các cú sốc (shocks) và áp lực (stresses) mà không làm suy thoái nền tảng tài nguyên thiên nhiên.

Frank Ellis (2000) hoàn thiện mô hình phân tích sinh kế thông qua việc phân loại 5 nguồn vốn cơ bản (vốn tự nhiên - Natural, vốn con người - Human, vốn vật chất - Physical, vốn tài chính - Financial, vốn xã hội - Social) kết hợp với các thể chế và quan hệ xã hội làm trung gian. Khung sinh kế của DFID (2001) và IDS (1998) tiếp tục chuẩn hóa quy trình phân tích mối quan hệ hữu cơ giữa: Bối cảnh dễ bị tổn thương -> Nguồn vốn sinh kế -> Cấu trúc thể chế, chính sách -> Chiến lược sinh kế -> Kết quả sinh kế.

Trong y văn tồn tại hai luồng tranh luận học thuật (controversies/debates) sâu sắc:

1. Tranh luận về Đa dạng hóa sinh kế phi nông nghiệp đối lập với Chuyên môn hóa nông nghiệp công nghệ cao: Nhóm nghiên cứu ủng hộ đa dạng hóa (Ellis, 2000; John K. Kuwornu và cộng sự, 2014; Ojikutu Abimbola, 2013; Trần Quang Tuyến, 2014) lập luận rằng trong bối cảnh diện tích đất đai bị thu hẹp do ĐTH, việc mở rộng thu nhập ngoài nông nghiệp (làm công ăn lương, dịch vụ thương mại, cho thuê nhà trọ) là cứu cánh duy nhất để giảm thiểu rủi ro kinh tế. Ngược lại, nhóm học giả chuyên môn hóa (Zhaoxu Liu, 2016; Nguyễn Phương Linh, 2020) chứng minh rằng việc chuyển đổi từ nông hộ nhỏ lẻ sang mô hình trang trại quy mô lớn, ứng dụng công nghệ cao (UDCNC), nông nghiệp hữu cơ và nông nghiệp tuần hoàn mới là chìa khóa tạo ra giá trị gia tăng vượt trội và giữ vững nền tảng kinh tế sinh thái đô thị.
2. Tranh luận về Mâu thuẫn giữa Thương mại hóa nông nghiệp và Bảo tồn tài nguyên môi trường: Shanta Paudel và cộng sự (2017) cảnh báo việc tối đa hóa lợi nhuận nông nghiệp thương mại ở các nước đang phát triển thường dẫn đến lạm dụng phân bón vô cơ, thuốc bảo vệ thực vật, gây suy thoái đất và ô nhiễm nguồn nước ngầm. Trái lại, Qing Tang và cộng sự (2013) cùng Woldegebrial (2021) chỉ ra rằng nếu tích hợp các phương thức canh tác nông nghiệp thông minh thích ứng với biến đổi khí hậu (BĐKH), thương mại hóa nông sản đặc sản sẽ tạo nguồn tích lũy tài chính mạnh mẽ để tái đầu tư bảo vệ hệ sinh thái và nâng cao hiệu quả xã hội.

+---------------------------------------------------------------------------------------------------------+
|                                    BẢN ĐỒ ĐỊNH VỊ HỌC THUẬT (LITERATURE GAP)                            |
+---------------------------------------------------------------------------------------------------------+
| Các công trình quốc tế & trong nước:                | Luận án Nguyễn Công Nam (2024):                   |
| - DFID (2001), Chambers & Conway (1991): Khung lý   | - Cụ thể hóa Khung sinh kế cho khu vực ngoại      |
|   thuyết sinh kế nông thôn tổng quát.               |   thành của Thành phố trực thuộc Trung ương.      |
| - Quang Nguyen (2020), Trần Quang Tuyến (2014):     | - Định lượng hóa 6 nhân tố tác động theo thứ tự   |
|   Tập trung vào chuyển đổi đất & phi nông nghiệp.   |   ưu tiên (SPSS 22.0).                            |
| - Minh Hoang Vu & Hiroyuki (2017): So sánh tổng     | - Thiết lập hệ thống 8 chỉ tiêu đánh giá tính bền |
|   quan chuyển đổi sinh kế Hà Nội - TP.HCM.          |   vững đa chiều (Kinh tế - Xã hội - Môi trường).  |
| -> THIẾU KHUNG ĐÁNH GIÁ NÔNG NGHIỆP ĐÔ THỊ BỀN VỮNG | -> LẤP ĐẦY KHOẢNG TRỐNG LÝ LUẬN VÀ THỰC CHỨNG     |
+---------------------------------------------------------------------------------------------------------+

Vị thế học thuật của luận án được xác lập rõ ràng: Thay vì nhìn nhận ngoại thành như một vùng nông thôn thuần túy chịu tác động thụ động của ĐTH, luận án định vị ngoại thành của thành phố trực thuộc trung ương là một không gian kinh tế chuyển tiếp đặc thù, nơi sinh kế nông nghiệp phải được cấu trúc lại theo hướng sinh thái, tuần hoàn, tích hợp đa giá trị.

So sánh với các nghiên cứu quốc tế:

• So với nghiên cứu của Zhaoxu Liu (2016) tại vùng duyên hải phía Đông Trung Quốc về sự chuyển dịch cơ cấu nông hộ sang nông hộ chuyên nghiệp quy mô lớn, luận án phát hiện thêm rào cản đặc thù tại Hà Nội là tình trạng đất đai manh mún, thiếu cơ chế tích tụ ruộng đất dài hạn và sự chậm trễ trong quy hoạch vành đai xanh đô thị.
• So với nghiên cứu của Shanta Paudel và cộng sự (2017) tại miền Trung Nepal về rủi ro môi trường do thâm canh thương mại, luận án chứng minh rằng tại ven đô Hà Nội, các mô hình sinh kế hữu cơ và ứng dụng công nghệ cao (như trồng rau VietGAP, hoa lan công nghệ cao, lợn đệm lót sinh học) đã dung hòa được bài toán kinh tế - môi trường, đem lại tỷ suất lợi nhuận trên doanh thu từ 20% đến 40% mà không gây phát thải độc hại.
• So với nghiên cứu so sánh của Minh Hoang Vu và Hiroyuki K. (2017) giữa TP. Hồ Chí Minh và Hà Nội, luận án đi sâu bóc tách bản chất phụ thuộc nông nghiệp sâu sắc của cư dân ngoại thành Hà Nội, từ đó cung cấp giải pháp căn cơ dựa trên nội lực kinh tế sinh thái địa phương thay vì thúc ép chuyển đổi ồ ạt sang khu vực phi chính thức.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án đóng góp quan trọng vào lý thuyết Kinh tế phát triển và Lý thuyết Sinh kế bền vững thông qua việc mở rộng và tái cấu trúc khung DFID (2001) và Ellis (2000) để thích ứng với điều kiện thể chế của thành phố trực thuộc trung ương.

Khung phân tích truyền thống của DFID thường xem xét các nguồn vốn sinh kế (H, N, P, F, S) một cách đẳng tích và đánh giá tác động thể chế ở cấp độ vĩ mô chung chung. Luận án đã tạo ra một bước tiến lý luận khi lượng hóa và xếp hạng chính xác 6 yếu tố chi phối sinh kế nông nghiệp ngoại thành theo thứ tự ảnh hưởng từ cao xuống thấp:

1. Năng lực quản trị của chính quyền thành phố trực thuộc trung ương: Giữ vai trò nhạc trưởng trong định hướng không gian kinh tế, phân bổ ngân sách, cấp mã số vùng trồng và giám sát thực thi quy hoạch.
2. Chính sách phát triển ngoại thành, sinh kế bền vững và đô thị hóa: Đóng vai trò là đòn bẩy thể chế trực tiếp tạo hành lang pháp lý cho chuyển đổi mục đích sử dụng đất nội bộ ngành nông nghiệp.
3. Kết cấu hạ tầng khu vực ngoại thành: Hệ thống thủy lợi hiện đại hóa, giao thông kết nối nội - ngoại thành và hạ tầng số logistics.
4. Khả năng tài chính và khả năng tiếp cận vốn: Khối lượng vốn đầu tư/lao động và cơ chế tín dụng xanh ưu đãi.
5. Yếu tố con người của khu vực ngoại thành: Năng lực làm chủ khoa học công nghệ, kỹ năng quản trị kinh doanh nông nghiệp và vốn văn hóa bản địa.
6. Tác động từ toàn cầu hóa và CMCN 4.0: Xu hướng mở rộng thị trường xuất khẩu, ứng dụng IoT, thương mại điện tử (TMĐT) và nông nghiệp chính xác.

                    HỆ THỐNG MÔ HÌNH LÝ THUYẾT VÀ QUAN HỆ TÁC ĐỘNG
                    
+-------------------------------------------------------------------------+
|                  NĂNG LỰC QUẢN TRỊ CỦA CHÍNH QUYỀN ĐÔ THỊ               |
+------------------------------------+------------------------------------+
                                     | (Chi phối, điều tiết vĩ mô)
                                     v
+------------------------------------+------------------------------------+
|               KHUNG THỂ CHẾ, QUY HOẠCH & CHÍNH SÁCH ĐTH                 |
+------------------------------------+------------------------------------+
                                     |
         +---------------------------+---------------------------+
         |                           |                           |
         v                           v                           v
+-----------------+         +-----------------+         +-----------------+
| KẾT CẤU HẠ TẦNG |         | VỐN TÀI CHÍNH   |         | VỐN CON NGƯỜI   |
| (Thủy lợi, Giao |         | (Tín dụng xanh, |         | (Trình độ KHKT, |
|  thông, Số hóa) |         |  Vốn đầu tư/LĐ) |         |  Kỹ năng số)    |
+--------+--------+         +--------+--------+         +--------+--------+
         |                           |                           |
         +---------------------------+---------------------------+
                                     | (Tác động tích hợp)
                                     v
+------------------------------------+------------------------------------+
|         HIỆU QUẢ PHÁT TRIỂN SINH KẾ NÔNG NGHIỆP THEO HƯỚNG BỀN VỮNG     |
|  - Kinh tế: TNBQ/người, NSLĐ, Tỷ suất lợi nhuận/doanh thu, Thu ngân sách |
|  - Xã hội: Tạo việc làm tại chỗ, Giải quyết lao động dôi dư, Văn hóa    |
|  - Môi trường: Tái tạo tài nguyên, Xử lý chất thải, Nông nghiệp tuần hoàn|
+-------------------------------------------------------------------------+

Luận án khẳng định sự thay đổi hệ hình (paradigm shift): Phát triển sinh kế nông nghiệp bền vững ở ngoại thành không đồng nghĩa với việc duy trì phương thức sản xuất truyền thống để "bảo tồn nông thôn", mà là quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa và số hóa nông nghiệp ngay trong lòng đô thị, biến nông nghiệp ven đô thành ngành kinh tế sinh thái đa chức năng (vừa cung cấp thực phẩm sạch chất lượng cao, vừa cung ứng không gian xanh, dịch vụ du lịch trải nghiệm và điều hòa vi khí hậu đô thị).

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp sâu sắc 3 lý thuyết nền tảng:

• Lý thuyết Sinh kế Bền vững (Sustainable Livelihoods Framework) để giải phẫu cấu trúc tài sản và chiến lược thích ứng của tác nhân kinh tế.
• Lý thuyết Hệ thống (Systems Theory) của Ludwig von Bertalanffy: Coi nông nghiệp ngoại thành là một phân hệ mở trong tổng thể hệ thống kinh tế đô thị, chịu sự tương tác đa chiều giữa dòng luân chuyển vốn, lao động, công nghệ và hàng hóa giữa vùng lõi nội đô và vành đai ngoại vi.
• Lý thuyết Kinh tế Lãnh thổ và Không gian kinh tế (Territorial Economics): Phân tích lợi thế địa kinh tế của ngoại thành trong việc tiếp cận thị trường tiêu thụ khổng lồ của nội thành Hà Nội.

Định nghĩa đóng góp khái niệm: "Phát triển sinh kế theo hướng bền vững trong lĩnh vực nông nghiệp ở ngoại thành của thành phố trực thuộc trung ương là quá trình phát triển các hoạt động sản xuất nông nghiệp có hiệu quả kinh tế - xã hội - môi trường cao trong một thời gian tương đối dài, có chiều hướng tiến bộ ổn định, không trồi sụt; thích ứng linh hoạt trước quá trình đô thị hóa; góp phần gia tăng thu nhập, giải quyết việc làm cho lao động dôi dư và tạo dựng đời sống chất lượng cao cho cư dân, gắn chặt với tăng trưởng xanh và kinh tế tuần hoàn."

Điều kiện biên (boundary conditions): Khung phân tích này áp dụng chuẩn xác cho các vùng ngoại thành của các đô thị trực thuộc trung ương hoặc các vùng đô thị lớn có tốc độ ĐTH trên 50%, có sự suy giảm cơ học diện tích đất nông nghiệp hàng năm và có thị trường tiêu thụ nội đô quy mô lớn (từ 3 triệu dân trở lên).

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Nghiên cứu được thiết kế dựa trên lập trường nhận thức luận Hiện thực phản biện (Critical Realism) kết hợp Chủ nghĩa thực chứng mới (Post-positivism). Lập trường này cho phép tác giả không chỉ đo lường các biểu hiện định lượng bề mặt (thu nhập, năng suất, tỷ suất lợi nhuận) thông qua thống kê suy diễn, mà còn khám phá các cơ chế vận hành thể chế tiềm ẩn chi phối hành vi lựa chọn sinh kế của các chủ thể sản xuất thông qua phân tích chuyên gia và khảo sát chiều sâu.

Phương pháp hỗn hợp (Mixed methods) tuần tự kết hợp chặt chẽ:

• Nghiên cứu định tính: Phân tích thứ cấp tài liệu quy hoạch, tổng kết thực tiễn kinh nghiệm phát triển sinh kế tại TP. Hồ Chí Minh và Hải Phòng; thực hiện phỏng vấn sâu chuyên gia tại Viện Chiến lược phát triển, Trường Đại học Kinh tế Quốc dân, Sở Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn Hà Nội, Sở Du lịch Hà Nội.
• Nghiên cứu định lượng: Thiết kế bảng hỏi cấu trúc chuẩn hóa, khảo sát diện rộng và xử lý dữ liệu bằng mô hình toán kinh tế trên nền tảng phần mềm SPSS phiên bản 22.0.

Thiết kế nghiên cứu đa tầng (Multi-level design) được định hình ở 3 cấp độ:

• Cấp độ vĩ mô (Macro level): Thể chế, quy hoạch tổng thể phát triển kinh tế - xã hội TP. Hà Nội, chính sách ĐTH và hội nhập kinh tế quốc tế.
• Cấp độ trung gian (Meso level): Chính quyền cấp huyện, xã, mạng lưới giao thông, hạ tầng thủy lợi, thị trường liên kết vùng ĐBSH.
• Cấp độ vi mô (Micro level): 4 nhóm chủ thể trực tiếp tham gia sinh kế (Hộ gia đình, Trang trại, HTX, Doanh nghiệp nông nghiệp).

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình chọn mẫu được thực hiện nghiêm ngặt theo phương pháp chọn mẫu phân tầng ngẫu nhiên có chủ đích (stratified purposive sampling), tập trung vào các huyện có quy mô nông nghiệp lớn và tốc độ ĐTH mạnh mẽ: Mê Linh, Đông Anh, Gia Lâm, Đan Phượng, Hoài Đức, Chương Mỹ, Ba Vì, Ứng Hòa, Thanh Oai, Sóc Sơn, Thường Tín, Phú Xuyên.

                      QUY TRÌNH CHỌN MẪU VÀ LÀM SẠCH DỮ LIỆU KHẢO SÁT
                      
[Tiến hành phát phiếu khảo sát (Google Form + Phỏng vấn trực tiếp)]
Thời gian: 01/3/2023 - 01/6/2023
Đối tượng: Hộ sản xuất sạch, Chủ trang trại, Ban quản trị HTX, Lãnh đạo DN nông nghiệp
                                     |
                                     v
                        [Tổng số phiếu thu về: N = 380]
                                     |
                                     v
[Quy trình làm sạch dữ liệu: Loại bỏ phiếu thiếu thông tin, câu trả lời đồng nhất (outliers)]
                                     |
                                     v
             [Tổng dung lượng mẫu hợp lệ đưa vào phân tích: N = 352 phiếu]
                                     |
          +--------------------------+--------------------------+
          |                          |                          |
          v                          v                          v
    [TRỒNG TRỌT]                [CHĂN NUÔI]               [THỦY SẢN & KHÁC]
- Rau an toàn (RAT)         - Chăn nuôi lợn sạch      - Nuôi trồng thủy sản công nghệ cao
- Hoa, cây cảnh             - Chăn nuôi gia cầm       - Nông nghiệp trải nghiệm du lịch
- Cây ăn quả đặc sản

Công cụ đo lường sử dụng Thang đo Likert 5 mức độ chuẩn hóa (Phạm Xuân Giang & Nguyễn Thị Phương Thảo, 2020):

• Khoảng giá trị 1.00 – 1.80: Không ảnh hưởng / Không hiệu quả
• Khoảng giá trị 1.81 – 2.60: Ảnh hưởng ít / Hiệu quả kém
• Khoảng giá trị 2.61 – 3.40: Ảnh hưởng trung bình / Hiệu quả trung bình
• Khoảng giá trị 3.41 – 4.20: Ảnh hưởng lớn / Hiệu quả cao
• Khoảng giá trị 4.21 – 5.00: Ảnh hưởng rất lớn / Hiệu quả rất cao

Độ tin cậy và giá trị khoa học (Validity & Reliability) được đảm bảo thông qua kỹ thuật tam giác đạc (Triangulation):

• Tam giác đạc dữ liệu (Data triangulation): Đối chiếu dữ liệu sơ cấp từ 352 phiếu khảo sát với dữ liệu thứ cấp từ Tổng cục Thống kê, Cục Thống kê Hà Nội, Chi cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật, Chi cục Phát triển nông thôn Hà Nội.
• Tam giác đạc phương pháp (Methodological triangulation): Kết hợp giữa thống kê mô tả, phân tích so sánh động thái qua các năm (2015–2022), phân tích tương quan và kiểm định ý kiến chuyên gia phản biện.
• Kiểm định độ tin cậy thang đo: Hệ số Cronbach's Alpha của các nhóm biến quan sát đều đạt giá trị $\alpha > 0.78$, đảm bảo tính nhất quán nội tại của công cụ khảo sát.

Data và phân tích

Dung lượng mẫu N = 352 phản ánh toàn diện các nhóm ngành sinh kế:

• Lĩnh vực trồng trọt: Trồng lúa chất lượng cao (chiếm ~22% mẫu), Rau an toàn VietGAP/hữu cơ (~28%), Hoa và cây cảnh cao cấp (~18%), Cây ăn quả đặc sản (~14%).
• Lĩnh vực chăn nuôi & thủy sản: Chăn nuôi lợn an toàn sinh học (~8%), Chăn nuôi gia cầm quy mô trang trại (~6%), Nuôi trồng thủy sản thâm canh ứng dụng công nghệ (~4%).
• Về loại hình tổ chức: Hộ gia đình chiếm 58,5%; Trang trại chuyên nghiệp chiếm 24,1%; HTX nông nghiệp chiếm 12,8%; Doanh nghiệp nông nghiệp chiếm 4,6%.

Các công cụ phân tích dữ liệu được thực hiện trên Microsoft Excel 2019 và SPSS 22.0, bao gồm:

• Phân tích thống kê mô tả: Xác định kỳ vọng toán học (Mean), độ lệch chuẩn (Std. Deviation), phân phối tần suất các chỉ tiêu đầu vào/đầu ra.
• Đánh giá tương quan đa biến giữa 6 nhân tố tác động với 3 nhóm chỉ tiêu hiệu quả (Kinh tế, Xã hội, Môi trường).
• Bảng tổng hợp các chỉ tiêu kinh tế kỹ thuật: Vốn đầu tư/lao động (triệu đồng/người), Năng suất lao động (triệu đồng/người/năm), Tỷ suất lợi nhuận/doanh thu (%), Thu nhập bình quân (TNBQ) đầu người/tháng.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Kết quả phân tích thực chứng giai đoạn 2015–2022 mang lại 5 phát hiện then chốt có giá trị học thuật và thực tiễn sâu sắc:

Phát hiện 1: Phân hóa vượt trội về hiệu quả kinh tế giữa các loại hình sinh kế công nghệ cao so với sinh kế truyền thống. Số liệu khảo sát N = 352 chứng minh sự chênh lệch rõ rệt về năng suất và thu nhập:

• Sinh kế trồng hoa, cây cảnh công nghệ cao đạt năng suất lao động bình quân và lợi nhuận cao nhất trong nhóm trồng trọt, với tỷ suất lợi nhuận/doanh thu đạt từ 32,5% đến 41,2%, thu nhập bình quân lao động đạt 9,5 - 14,0 triệu đồng/tháng.
• Sinh kế sản xuất rau an toàn (RAT) ứng dụng nhà màng, tưới tự động tạo doanh thu từ 400 - 600 triệu đồng/ha/năm, tỷ suất lợi nhuận đạt 25,0 - 33,0%, vượt trội gấp 4 - 6 lần so với canh tác lúa truyền thống (canh tác lúa thuần chỉ đạt tỷ suất lợi nhuận 12 - 15%, thu nhập bình quân chỉ đạt 3,5 - 4,5 triệu đồng/tháng).
• Trong chăn nuôi, mô hình chăn nuôi lợn quy mô trang trại ứng dụng công nghệ đệm lót sinh học và tự động hóa khép kín đạt tỷ suất lợi nhuận 18,5 - 24,0%, trong khi chăn nuôi nông hộ nhỏ lẻ đối mặt với rủi ro dịch bệnh (dịch tả lợn châu Phi) làm tỷ suất lợi nhuận biến động âm hoặc dưới 8%.

+---------------------------------------------------------------------------------------------------------+
|                  SO SÁNH CÁC CHỈ TIÊU KINH TẾ GIỮA CÁC MÔ HÌNH SINH KẾ (N = 352)                        |
+--------------------------+--------------------+--------------------+------------------------------------+
| Loại hình sinh kế        | TNBQ lao động      | Tỷ suất LN/Doanh   | Vốn đầu tư / Lao động              |
| nông nghiệp              | (Triệu đồng/tháng) | thu (%)            | (Triệu đồng/người)                 |
+--------------------------+--------------------+--------------------+------------------------------------+
| Trồng hoa, cây cảnh UDCNC| 9.5 - 14.0         | 32.5% - 41.2%      | 150 - 280                          |
| Rau an toàn (RAT) VietGAP| 6.5 - 9.0          | 25.0% - 33.0%      | 80 - 140                           |
| Cây ăn quả đặc sản       | 6.0 - 8.5          | 28.0% - 35.0%      | 90 - 160                           |
| Trồng lúa truyền thống   | 3.5 - 4.5          | 12.0% - 15.0%      | 25 - 40                            |
| Chăn nuôi lợn đệm lót SH | 7.0 - 11.0         | 18.5% - 24.0%      | 200 - 350                          |
| Nuôi thủy sản thâm canh  | 7.5 - 12.0         | 22.0% - 30.0%      | 180 - 300                          |
+--------------------------+--------------------+--------------------+------------------------------------+

Phát hiện 2: Năng lực quản trị công và chính sách quy hoạch là biến số quyết định tính bền vững. Đánh giá thang đo Likert chỉ ra điểm đánh giá trung bình đối với năng lực quản trị của chính quyền đạt mức cao nhất ($Mean = 4.15/5.00$), theo sau là chính sách đất đai và hỗ trợ vốn ($Mean = 3.92/5.00$). Các chủ thể khẳng định nếu không có quy hoạch vùng sản xuất tập trung ổn định (tránh tình trạng quy hoạch "treo" do ĐTH), các trang trại và DN không dám mạo hiểm đầu tư vốn cố định dài hạn (nhà lưới, kho lạnh, hệ thống tưới nhỏ giọt).

Phát hiện 3: Phát hiện ngược trực giác (Counter-intuitive) về mối quan hệ giữa hiệu quả kinh tế, xã hội và môi trường. Quan điểm truyền thống thường giả định có sự đánh đổi (trade-off) gay gắt giữa tăng trưởng kinh tế nông nghiệp và bảo vệ môi trường sinh thái (do thâm canh hóa chất). Tuy nhiên, kết quả nghiên cứu tại ngoại thành Hà Nội chỉ ra mối quan hệ đồng biến tích cực: Những chủ thể đạt hiệu quả kinh tế cao nhất chính là những đơn vị tiên phong áp dụng tiêu chuẩn hữu cơ, VietGAP, công nghệ vi sinh và kinh tế tuần hoàn. Việc nâng cao NSLĐ tạo ra nguồn thặng dư tài chính dồi dào, giúp chủ thể đủ năng lực chi trả cho các công nghệ xử lý chất thải (hầm Biogas ngầm, máy tách phân, đệm lót lên men), từ đó cải thiện đồng thời hiệu quả xã hội (giải quyết việc làm chất lượng cao, an toàn sức khỏe) và hiệu quả môi trường.

Phát hiện 4: Sự trỗi dậy của mô hình sinh kế nông nghiệp tích hợp du lịch trải nghiệm. Nghiên cứu ghi nhận sự chuyển dịch mạnh mẽ tại các địa bàn như Ba Vì, Đan Phượng, Thường Tín, Gia Lâm: Các mô hình trang trại nông nghiệp kết hợp dịch vụ giáo dục trải nghiệm, du lịch sinh thái nông nghiệp đem lại nguồn thu kép, nâng cao giá trị gia tăng trên 01 đơn vị diện tích canh tác lên gấp 5 - 8 lần so với canh tác thương phẩm thuần túy.

Phát hiện 5: Điểm nghẽn nghiêm trọng về vốn xã hội thể chế và xây dựng thương hiệu. Dù sản lượng nông sản chất lượng cao lớn, nhưng tỷ lệ sản phẩm có nhãn hiệu tập thể, chỉ dẫn địa lý và mã số vùng trồng được số hóa còn khiêm tốn. Sự liên kết giữa hộ nông dân - HTX - Doanh nghiệp phân phối còn lỏng lẻo; tỷ lệ tiêu thụ qua hợp đồng bao tiêu chính thức chỉ đạt dưới 30%, phần lớn vẫn phụ thuộc vào thương lái và thị trường tự do.

Implications đa chiều

• Về mặt lý thuyết: Củng cố và mở rộng lý thuyết kinh tế phát triển nông nghiệp đô thị, chứng minh rằng nông nghiệp ven đô không phải là khu vực kinh tế tàn dư (residual sector) bị triệt tiêu bởi ĐTH, mà là bộ phận hữu cơ cấu thành "vành đai xanh" cung ứng dịch vụ sinh thái và an ninh lương thực cao cấp cho siêu đô thị.
• Về mặt phương pháp luận: Chuẩn hóa bộ công cụ đánh giá 8 chỉ tiêu kinh tế - kỹ thuật có thể nhân rộng để đánh giá sinh kế nông nghiệp tại các thành phố trực thuộc trung ương khác ở Việt Nam (Hải Phòng, Đà Nẵng, Cần Thơ, TP. Hồ Chí Minh) và các đô thị đang phát triển ở Đông Nam Á.
• Về mặt thực tiễn và chính sách (6 giải pháp chiến lược đến năm 2030):

                             HỆ THỐNG 6 GIẢI PHÁP CHIẾN LƯỢC ĐẾN NĂM 2030
                             
+---------------------------------------------------------------------------------------------------------+
| (1) Rà soát, nâng cao chất lượng quy hoạch không gian nông nghiệp ngoại thành gắn với lộ trình lên Quận  |
+---------------------------------------------------+-----------------------------------------------------+
                                                    |
                                                    v
+---------------------------------------------------------------------------------------------------------+
| (2) Đổi mới chính sách hỗ trợ vốn tín dụng xanh, chuyển giao KHCN và đào tạo nhân lực sinh kế số        |
+---------------------------------------------------+-----------------------------------------------------+
                                                    |
                                                    v
+---------------------------------------------------------------------------------------------------------+
| (3) Thu hút các Tập đoàn, Doanh nghiệp quy mô lớn đầu tư làm "đầu tàu" chuỗi giá trị nông nghiệp         |
+---------------------------------------------------+-----------------------------------------------------+
                                                    |
                                                    v
+---------------------------------------------------------------------------------------------------------+
| (4) Hoàn thiện thể chế hỗ trợ xây dựng chỉ dẫn địa lý, cấp mã số vùng trồng và sàn giao dịch TMĐT       |
+---------------------------------------------------+-----------------------------------------------------+
                                                    |
                                                    v
+---------------------------------------------------------------------------------------------------------+
| (5) Thúc đẩy mô hình nông nghiệp đa chức năng kết hợp dịch vụ logistics và du lịch sinh thái trải nghiệm|
+---------------------------------------------------+-----------------------------------------------------+
                                                    |
                                                    v
+---------------------------------------------------------------------------------------------------------+
| (6) Tăng cường truyền thông, nâng cao nhận thức cộng đồng về kinh tế tuần hoàn và sinh kế xanh bền vững |
+---------------------------------------------------------------------------------------------------------+

1. Quy hoạch không gian: Rà soát, cắm mốc ranh giới ổn định các vùng nông nghiệp chuyên canh tập trung (vùng lúa chất lượng cao Ứng Hòa, Mỹ Đức; vùng rau an toàn Đông Anh, Gia Lâm, Mê Linh; vùng hoa cây cảnh Đan Phượng, Bắc Từ Liêm, Mê Linh) đến năm 2030, tránh tình trạng chuyển đổi đất tự phát khi các huyện chuyển đổi thành quận.
2. Chính sách vốn và công nghệ: Thiết lập gói tín dụng ưu đãi hỗ trợ lãi suất cho vay đầu tư cơ giới hóa, nhà màng thông minh, hệ thống tưới Israel; thành lập quỹ ươm tạo công nghệ sinh học nông nghiệp ngoại thành.
3. Thu hút doanh nghiệp hạt nhân: Ban hành cơ chế miễn giảm tiền thuê đất, hỗ trợ hạ tầng kết nối để thu hút các tập đoàn nông nghiệp công nghệ cao đóng vai trò đầu tàu bao tiêu và chuyển giao quy trình kỹ thuật cho HTX và nông hộ.
4. Thương hiệu và thị trường: Chuẩn hóa 100% sản phẩm nông nghiệp chủ lực theo chương trình OCOP từ 3 sao trở lên; đẩy mạnh cấp mã vùng trồng phục vụ truy xuất nguồn gốc QR code và đưa nông sản lên các sàn TMĐT lớn.
5. Nông nghiệp đa giá trị: Quy hoạch các cụm du lịch sinh thái nông nghiệp ven sông Đáy, sông Hồng; kết hợp bảo tồn làng nghề truyền thống với dịch vụ trải nghiệm canh tác nông nghiệp sạch.
6. Nâng cao nhận thức xã hội: Tổ chức các khóa đào tạo "Nông dân chuyên nghiệp thời kỳ 4.0", trang bị kỹ năng quản trị kinh doanh, thương mại số và ý thức bảo vệ môi trường sinh thái.

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn thừa nhận 4 giới hạn học thuật không thể tránh khỏi:

1. Giới hạn về dữ liệu mặt cắt thời gian (Cross-sectional data): Dữ liệu sơ cấp được thu thập tập trung từ tháng 3 đến tháng 6 năm 2023 phản ánh hiện trạng kết thúc năm 2022, chưa ghi nhận trọn vẹn sự biến động liên tục qua chuỗi thời gian nhiều năm của cùng một tập hợp mẫu (panel data).
2. Tính co giãn của ranh giới hành chính đô thị: Tiến trình phát triển các huyện Đông Anh, Gia Lâm, Thanh Trì, Hoài Đức, Đan Phượng lên quận theo quy hoạch của Hà Nội đang diễn ra rất nhanh, làm thay đổi liên tục ranh giới đất nông nghiệp và giá đất thực tế, tạo nhiễu đối với các dự báo dài hạn.
3. Đo lường nguồn vốn xã hội: Luận án chủ yếu định lượng hóa các nguồn vốn vật chất, tài chính, con người và tự nhiên; khía cạnh vốn xã hội phi chính thức (quan hệ dòng họ, sự tin cậy cộng đồng, cam kết truyền miệng trong chuỗi liên kết) chưa được lượng hóa bằng các mô hình mạng lưới xã hội (Social Network Analysis).
4. Mô hình hóa các cú sốc cực đoan: Chưa tích hợp đầy đủ các kịch bản sốc ngoại sinh quy mô lớn như dịch bệnh toàn cầu tương tự COVID-19 hoặc các biến cố đứt gãy chuỗi cung ứng nông sản toàn cầu vào mô hình dự báo lượng kinh tế.

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda) mở ra 4 hướng tiếp cận:

• Hướng 1: Xây dựng tập dữ liệu bảng (Longitudinal Panel Data) theo dõi hành trình chuyển đổi sinh kế của 500 hộ gia đình ngoại thành trong vòng 10 năm (2024–2034).
• Hướng 2: Ứng dụng mô hình Kinh tế lượng không gian (Spatial Econometrics) và Hệ thông tin địa lý (GIS) để lượng hóa tác động lan tỏa không gian của quá trình ĐTH nội đô đến giá trị đất và năng suất sinh kế nông nghiệp từng xã ven đô.
• Hướng 3: Đi sâu phân tích kinh tế lượng về chuỗi giá trị kinh tế tuần hoàn trong nông nghiệp (phân tích dòng vật chất - Material Flow Analysis) đối với tiểu ngành chăn nuôi và xử lý phụ phẩm trồng trọt.
• Hướng 4: Nghiên cứu so sánh xuyên quốc gia (Comparative Cross-country analysis) về chính sách sinh kế vành đai xanh nông nghiệp giữa Hà Nội với các siêu đô thị trong khu vực như Bangkok (Thái Lan), Jakarta (Indonesia) và Tokyo (Nhật Bản).

Tác động và ảnh hưởng

• Tác động học thuật (Academic Impact): Luận án cung cấp một nguồn tài liệu tham khảo chất lượng cao cho các cơ sở nghiên cứu kinh tế phát triển, các chương trình đào tạo sau đại học tại Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh, Trường Đại học Kinh tế Quốc dân, Học viện Nông nghiệp Việt Nam và Viện Chiến lược phát triển. Dự báo các bài báo khoa học trích xuất từ luận án sẽ đóng góp tích cực vào các chỉ số trích dẫn trong hệ thống tạp chí Scopus/WoS và tạp chí chuyên ngành kinh tế trong nước.
• Tác động ngành và chuyển đổi cấu trúc sản xuất (Industry Transformation): Định hướng trực tiếp cho sự chuyển dịch của ngành nông nghiệp Hà Nội từ chiều rộng sang chiều sâu, thúc đẩy hình thành các chuỗi liên kết giá trị khép kín, gia tăng tỷ trọng nông nghiệp công nghệ cao đạt trên 50% tổng giá trị sản xuất nông nghiệp toàn thành phố vào năm 2030.
• Tác động chính sách công (Policy Influence): Cung cấp luận cứ khoa học thực chứng sắc bén cho Thành ủy, HĐND và UBND Thành phố Hà Nội, Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn, Bộ Kế hoạch và Đầu tư trong việc xây dựng Nghị quyết phát triển nông nghiệp, nông dân, nông thôn Thủ đô đến năm 2030, tầm nhìn 2045; hỗ trợ công tác thẩm định quy hoạch sử dụng đất và xây dựng cơ chế đền bù, hỗ trợ đào tạo nghề chuyển đổi sinh kế có hiệu quả.
• Tác động xã hội và môi trường (Societal & Environmental Benefits): Giúp nâng cao thu nhập thực tế của hàng trăm nghìn lao động nông nghiệp ngoại thành lên mức trên 100 triệu đồng/người/năm vào năm 2030; giảm thiểu ô nhiễm môi trường nông thôn nhờ ứng dụng 100% công nghệ xử lý chất thải sinh học, bảo tồn đa dạng sinh học và gìn giữ nét văn hóa truyền thống đặc sắc của vùng đồng bằng sông Hồng.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Giới nghiên cứu học thuật: Tiếp cận được một khung lý thuyết chuẩn hóa, phương pháp nghiên cứu mẫu biểu chặt chẽ, cùng kho dữ liệu thực chứng quy mô 352 mẫu khảo sát chi tiết để kế thừa và phát triển các đề tài nghiên cứu liên quan.
• Các nhà hoạch định chính sách và Cán bộ quản lý kinh tế: Sở Nông nghiệp & PTNT Hà Nội, Sở Kế hoạch & Đầu tư, Sở Du lịch, UBND 18 huyện ngoại thành có được cẩm nang căn cứ khoa học để xây dựng kế hoạch hành động, ban hành chính sách hỗ trợ đúng đối tượng, tránh thất thoát nguồn lực ngân sách.
• Doanh nghiệp nông nghiệp, Hợp tác xã và Chủ trang trại: Nhận diện rõ nét bức tranh hiệu quả tài chính, tỷ suất lợi nhuận và các rủi ro thị trường của từng phân khúc cây trồng - vật nuôi, từ đó tối ưu hóa chiến lược đầu tư kinh doanh, mạnh dạn chuyển đổi số và liên kết chuỗi giá trị.
• Cộng đồng nông dân và lao động nông nghiệp vùng ven đô: Được thụ hưởng lợi ích lâu dài từ các chính sách quy hoạch bảo vệ đất canh tác, các chương trình đào tạo nghề chất lượng cao và cơ hội tiếp cận vốn tín dụng ưu đãi, nâng cao vị thế và mức sống bền vững.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và đã mở rộng lý thuyết nền tảng nào? Trả lời: Đóng góp độc đáo nhất là việc mở rộng Khung Sinh kế Bền vững (DFID, 2001) và Khung Ellis (2000) vào không gian kinh tế chuyển tiếp đặc thù của ngoại thành thành phố trực thuộc trung ương. Luận án đã giải mã và xác lập thứ bậc tác động của 6 nhân tố, trong đó chứng minh Năng lực quản trị của chính quyền đô thị giữ vị trí thống soái chi phối toàn bộ hiệu quả phân bổ của 5 nguồn vốn sinh kế truyền thống.

2. Điểm đổi mới phương pháp luận của luận án khi so sánh với ít nhất 2 nghiên cứu trước đây? Trả lời: So với nghiên cứu của Trần Quang Tuyến (2014) (chỉ dùng thống kê mô tả khảo sát hộ) và nghiên cứu của Lư Thúy Liên (2022) (thiên về phương pháp định tính xã hội học), luận án của NCS. Nguyễn Công Nam đã tạo ra bước đột phá phương pháp luận khi:

• Tích hợp thang đo Likert 5 mức độ chuẩn hóa vào việc đánh giá đồng thời 3 nhóm tiêu chí hiệu quả (Kinh tế - Xã hội - Môi trường).
• Thu thập mẫu N = 352 bao phủ toàn diện 4 nhóm chủ thể (Hộ, Trang trại, HTX, Doanh nghiệp) trên 18 huyện, thị xã.
• Kết hợp định lượng thực chứng với kỹ thuật tam giác đạc dữ liệu đa nguồn và xây dựng kịch bản dự báo kinh tế lượng chi tiết đến năm 2030 trên phần mềm SPSS 22.0.

3. Phát hiện bất ngờ nhất (Most surprising finding) của luận án có số liệu chứng minh là gì? Trả lời: Phát hiện bất ngờ nhất là sự bác bỏ định kiến về sự xung đột giữa lợi nhuận kinh tế và bảo vệ môi trường trong nông nghiệp ven đô. Dữ liệu thực tế chứng minh các mô hình đạt tỷ suất lợi nhuận cao nhất (Trồng hoa UDCNC đạt 32,5 - 41,2%; RAT VietGAP đạt 25 - 33%; Lợn đệm lót sinh học đạt 18,5 - 24%) đồng thời là các mô hình có chỉ số bảo vệ môi trường và tái tạo tài nguyên cao nhất ($Mean > 4.2/5.0$). Điều này chứng minh công nghệ sinh học và quy trình tuần hoàn chính là chất xúc tác biến trách nhiệm sinh thái thành lợi nhuận kinh tế vượt trội.

4. Luận án có cung cấp quy trình tái lập nghiên cứu (Replication protocol) không? Trả lời: Hoàn toàn có. Luận án công khai chi tiết toàn bộ công cụ thu thập dữ liệu tại các phụ lục chuyên sâu:

• Phụ lục 1: Phiếu khảo sát chuẩn hóa cấu trúc dành cho chủ thể sản xuất nông nghiệp ngoại thành.
• Phụ lục 2: Mô hình phân tích toán kinh tế và sơ đồ đường dẫn tác động.
• Phụ lục 3: Bảng thiết kế thang đo chi tiết cho từng biến quan sát.
• Phụ lục 4 & 5: Dữ liệu phân tích định lượng chi tiết trên SPSS 22.0 và ma trận hệ số tương quan. Bất kỳ nhà nghiên cứu nào cũng có thể sử dụng giao thức này để tái lập khảo sát tại các đô thị khác.

5. Chương trình nghị sự nghiên cứu 10 năm (10-year research agenda) được phác thảo như thế nào? Trả lời: Luận án định hình chương trình nghị sự 2024–2034 tập trung vào 3 trụ cột:

• Thiết lập hệ thống giám sát tự động dữ liệu bảng (panel data) về sinh kế nông nghiệp đô thị thông qua nền tảng dữ liệu số GIS.
• Lượng hóa kinh tế tuần hoàn và thị trường tín chỉ carbon trong nông nghiệp ngoại thành.
• Nghiên cứu mô hình hợp tác công - tư (PPP) trong phát triển các khu nông nghiệp công nghệ cao kết hợp trung tâm logistics nông sản vùng Thủ đô.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của NCS. Nguyễn Công Nam đã hoàn thành xuất sắc mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu đặt ra, khẳng định 6 đóng góp cốt lõi:

1. Xác lập hệ thống cơ sở lý luận toàn diện và bộ định nghĩa chuẩn xác về phát triển sinh kế nông nghiệp theo hướng bền vững tại ngoại thành thành phố trực thuộc trung ương.
2. Nhận diện và lượng hóa chính xác 6 nhân tố tác động then chốt chi phối hiệu quả sinh kế, làm rõ vai trò quyết định hàng đầu của năng lực quản trị công đô thị.
3. Thiết lập hệ thống 8 chỉ tiêu kinh tế - kỹ thuật - xã hội - sinh thái phản ánh bản chất phát triển bền vững đa chiều của nông nghiệp ven đô.
4. Cung cấp bức tranh thực chứng sâu sắc, khách quan từ 352 chủ thể sản xuất tại Hà Nội (giai đoạn 2015–2022), chỉ ra sự phân hóa vượt trội của các mô hình nông nghiệp sạch, công nghệ cao, tuần hoàn.
5. Dự báo khoa học và lượng hóa các chỉ tiêu tăng trưởng sinh kế, nhu cầu vốn đầu tư và đào tạo nguồn nhân lực nông nghiệp ngoại thành Hà Nội đến năm 2030.
6. Đề xuất hệ thống 6 nhóm giải pháp đột phá, có tính khả thi cao, gắn kết hài hòa giữa quy hoạch lãnh thổ, chính sách tín dụng xanh, phát triển doanh nghiệp đầu tàu và xây dựng thương hiệu OCOP.

Công trình tạo ra bước tiến quan trọng về mặt hệ hình tư duy khoa học: Chuyển đổi căn bản từ tư duy "hỗ trợ sinh kế nông hộ tự cấp tự túc" sang "phát triển hệ sinh thái kinh tế nông nghiệp đô thị đa chức năng, giá trị cao và bền vững". Luận án đã mở ra 3 hướng nghiên cứu mới về kinh tế học nông nghiệp đô thị, quản trị không gian ven đô và kinh tế sinh thái tuần hoàn, để lại giá trị lý luận và thực tiễn lâu dài cho sự nghiệp phát triển bền vững của Thủ đô Hà Nội và cả nước.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN PHÁT TRIỂN SINH KẾ THEO HƯỚNG BỀN VỮNG TRONG LĨNH VỰC NÔNG NGHIỆP 1. Tổng quan về sinh kế theo hướng bền vững 1. Về sinh kế Tương đối nhiều công trình đề cập nội dung về sinh kế. Khái niệm sinh kế đầu tiên được nhóm nghiên cứu tổ chức WCED (nay còn được biết với tên gọi Ủy ban Brundtland ) đưa ra năm 1987 là sự dự trữ đầy đủ về lương thực và tiền mặt để đáp ứng các nhu cầu cơ bản [101].

Các học giả Robert Chambers and Gordon R. Cách tiếp cận sinh kế của hai học giả được cho là đầy đủ hơn mặc dù chỉ nhấn án tiến sĩ mạnh đến yếu tố quyền hoặc cơ hội được tiếp cận các loại nguồn vốn và được nhiều nhà khoa học vận dụng nghiên cứu. Kế thừa khái niệm trên, các học giả nhóm IDS [93] cho rằng sinh kế gồm khả năng, tài sản (có nguồn lực xã hội và vật chất) và các hoạt động cần thiết để kiếm sống”. Tiếp tục được phát triển từ các nghiên cứu trước, học giả Frank Ellis (2000) [92] đưa ra khái niệm sinh kế bao gồm những tài sản (vốn tự nhiên, vốn con người, vốn vật chất, vốn tài chính và xã hội), các hoạt động và khả năng tiếp cận những tài sản này (thông qua trung gian là các thể chế và quan hệ xã hội) cùng nhau quyết định đến mức sống mà cá nhân hoặc hộ gia đình có được.

Học giả đã chỉ ra năm loại vốn (tài sản) đều là những thành phần hữu ích khi phân tích về tài sản làm nền tảng cho các chiến lược sinh kế của cá nhân, hộ gia đình và nhấn mạnh cơ hội được tiếp cận nguồn vốn sinh kế. Trong đó, năm loại vốn đều là những thành phần hữu ích khi phân tích về tài sản làm nền tảng cho các chiến lược sinh kế của cá nhân và hộ gia đình. Nghiên cứu của nhóm DFID (2001) [128] định nghĩa: “Sinh kế bao gồm các năng lực, tài sản (cả vật chất và các nguồn lực xã hội) và các hoạt động cần thiết để tạo nên cách kiếm sống”. Các học giả đã chỉ ra yếu tố về khả năng thực hiện, cũng như các nguồn lực kinh tế, xã hội và tự nhiên mà các cá nhân, hộ gia đình, hoặc nhóm xã hội sở hữu có thể tạo ra thu nhập để nâng cao đời sống vật chất và tinh thần hoặc có thể được sử dụng, trao đổi để đáp ứng nhu cầu của họ trong cuộc sống.

Đây là khái niệm sinh kế được nhiều học giả kế thừa trong nghiên cứu thực tế. 12 Theo định nghĩa từ điển tiếng Việt (2006) [86], sinh kế được hiểu là: “Việc làm để kiếm ăn, để mưu sống”. Trong nghiên cứu thực tiễn ở Việt Nam, các học giả thường kế thừa quan điểm của các học giả nước ngoài đề xuất khái niệm sinh kế cho từng đối tượng, cộng đồng người cụ thể. Học giả Trần Hồng Hạnh và cộng sự (2018) [22] định nghĩa sinh kế là bao gồm những nguồn lực và hoạt động tiếp cận, sử dụng để tìm kiếm các cơ hội, động lực và khả năng để mưu sinh và phát triển của từng cá nhân, cộng đồng cư dân hoặc một quốc gia.

Học giả Vũ Minh Tiến và cộng sự (2018) [75] đề xuất khái niệm sinh kế là cách sinh sống, cách kiếm ăn, kế sinh sống, kế sinh nhai, là “một phương tiện” để đảm bảo các nhu cầu cần thiết của cuộc sống. Đó là sự kết hợp các nguồn lực đa dạng gồm các nguồn vốn (vật chất, con người, tự nhiên, tài chính) và các nhóm hỗ trợ chính thức và phi chính thức (nguồn vốn xã hội) để thực hiện các hoạt động sinh kế. Học giả Lê Anh Vũ (2022) [87] chỉ ra sinh kế là cách thức để ổn định và bảo đảm cuộc sống dựa vào các năng lực của bản thân đặt dưới sự tác động của bối cảnh tự nhiên án tiến sĩ và kinh tế - xã hội. Khái niệm này được xem xét ở góc độ chuyên ngành công tác xã hội nên nhấn mạnh đến năng lực cá nhân, gia đình và cộng đồng và khả năng tiếp cận với các nguồn lực hỗ trợ từ đó làm tăng hiệu quả các hoạt động công tác xã hội.

Theo học giả Ngô Thị Phương Lan và cộng sự (2019) [39] cho rằng sinh kế là “hoạt động phục vụ quá trình sinh sống của con người ở các xã hội khác nhau”, chính là cách thức mưu sinh của con người, đảm bảo thích nghi với môi trường sinh thái các vùng miền và môi trường xã hội nên hoạt động sinh kế chịu ảnh hưởng của môi trường sinh thái, văn hóa, tâm lý, xã hội của cộng đồng dân cư. Từ đó học giả chỉ ra khái niệm sinh kế tộc người là cách thức mưu sinh của các nhóm người, cộng đồng người cụ thể có chung một tộc danh. Đồng quan điểm với các học giả trên, học giả Hoàng Việt, Vũ Thị Minh và cộng sự (2020) [88] cho rằng sinh kế của người dân là toàn bộ các khả năng, các tài sản vật chất và xã hội và các hoạt động cần thiết cho việc mưu sinh. Từng cá nhân, mỗi gia đình đều lựa chọn sinh kể cụ thể để tồn tại và phát triển.

Hoạt động sinh kế mang lại những điều kiện để chất lượng cuộc sống cho mỗi cá nhân, hộ gia đình được nâng cao, trước hết là điều kiện về thu nhập. Như vậy, các định nghĩa trên có điểm chung đều chỉ ra ba hợp phần quan trọng tạo nên một sinh kế là tài sản, năng lực và hoạt động cần thiết để kiếm sống; đây là các điều kiện quan trọng bảo đảm cho hoạt động sinh kế, quyết định sự tồn tại của các nhóm xã hội trong quá trình phát triển. Các nghiên cứu đều nhấn mạnh sinh kế là một hiện tượng kinh tế - xã hội và không bất biến, tuy nhiên chưa có nghiên cứu nào đề xuất thỏa đáng về sinh kế trong lĩnh vực nông nghiệp ở ngoại thành thành phố trực thuộc 13 trung ương. Nhiều tác giả chưa nói đến các điều kiện bên ngoài một cách đủ mức để phát triển sinh kế.

Về sinh kế theo hướng bền vững 1. Sinh kế theo hướng bền vững Có khá nhiều học giả đề cập tới sinh kế theo hướng bền vững, nhưng nhìn chung chưa phân tích một cách đầy đủ vấn đề này để khảo cứu sinh kế theo hướng bền vững trong lĩnh vực nông nghiệp. Quan điểm về sinh kế theo hướng bền vững được tổ chức WCED đề cập năm 1987 với khái niệm an ninh sinh kế bền vững. Một hộ gia đình có thể đạt được an ninh sinh kế bền vững theo nhiều cách – thông qua quyền sở hữu đất đai, vật nuôi hoặc cây cối; quyền chăn thả, câu cá, săn bắn và hái lượm; thông qua việc làm ổn định với mức thù lao xứng đáng; hoặc thông qua các hoạt động biểu diễn tiết mục đa dạng (biểu diễn vở kịch, bản nhạc…) [101].

Kế thừa quan điểm này của hội đồng WCED, Robert án tiến sĩ Chambers and Gordon R. Conway (1991) [101], cho rằng sinh kế bền vững có thể thích ứng và phục hồi sau cú sốc, căng thẳng, có thể duy trì hoặc nâng cao khả năng và tài sản của mình; mang lại các cơ hội sinh kế theo hướng bền vững cho thế hệ tiếp theo; đóng góp lợi ích cho các sinh kế khác ở cấp địa phương và toàn cầu cũng như trong cả ngắn và dài hạn. Sinh kế theo hướng bền vững có sự kết hợp của khả năng, công bằng và tính bền vững. Tính bền vững của một sinh kế thể hiện trên 2 phương diện: bền vững về môi trường là khả năng bảo tồn hoặc tăng cường các nguồn lực tự nhiên, giữ gìn cho các thế hệ tương lai; bền vững về xã hội là khả năng giải quyết những căng thẳng và đột biến [101].

Tiếp tục phát triển trên quan điểm của Robert Chambers and Gordon R. Conway (1991), nhóm nghiên cứu IDS (1998) [93] chỉ ra một sinh kế bền vững khi nó có thể thích ứng với những căng thẳng, cú sốc, có thể duy trì hoặc nâng cao khả năng và tài sản của mình, đồng thời không làm suy giảm tài nguyên thiên nhiên. Cùng quan điểm trên, Hanstad và cộng sự (2004) [22] cũng nhấn mạnh sự bền vững của một sinh kế thể hiện qua khả năng phục hồi trước những tác động, hoặc thúc đẩy các khả năng và các nguồn tài sản hiện tại và trong tương lai nhưng không làm suy giảm đến các nguồn lực tự nhiên. Học giả Neefjes (2000) [22] cho rằng sinh kế của một cá nhân hay một hộ gia đình được xem là bền vững khi có thể đối phó và phục hồi khi xảy ra các căng thẳng và cú sốc cũng như duy trì hoặc làm tăng khả năng và tài sản của họ hiện tại và cả trong tương lai nhưng gây tổn hại đến các nguồn lực môi trường.

14 Quan điểm của DFID (2001) [128] về một sinh kế bền vững thể hiện ở 4 khía cạnh sau đây: (1). Kiên cường đối mặt khi xảy ra sự căng thẳng và những cú sốc bên ngoài; (2). Không có sự phụ thuộc vào hỗ trợ của bên ngoài (hoặc nếu có thì chính sự hỗ trợ này phải mang tính kinh tế và thể chế bền vững); (3). Khả năng duy trì năng suất dài hạn và (4).

Không gây suy yếu sinh kế hoặc có sự thỏa hiệp để tạo cơ hội sinh kế cho người khác. Nhóm nghiên cứu cũng cho rằng để thể hiện tính đa khía cạnh của một sinh kế bền vững đó là nhấn mạnh đến sự bền vững về kinh tế, xã hội, môi trường và thể chế. Tuy nhiên, rất ít sinh kế đủ điều kiện để đạt được sự bền vững trên cả bốn khía cạnh kể trên, chỉ có thể cân bằng tối ưu cho cả 4 khía cạnh. Dựa trên quan điểm các học giả nước ngoài, các học giả Việt Nam đề xuất khái niệm sinh kế bền vững đối với từng nghiên cứu cụ thể.

Nghiên cứu chuyển đổi sinh kế của các DTTS ở vùng biên giới Việt –Trung, học giả Trần Hồng Hạnh và cộng sự (2018) [22] cho rằng sinh kế bền vững là “khi nó có khả năng đương đầu, khắc phục và phục hồi trước áp lực của những cú sốc, các rủi ro, những thay đổi tiêu cực không án tiến sĩ lường trước mà không làm suy thoái các nguồn sống, trong đó có nguồn tài nguyên”. Khi nghiên cứu sinh kế bền vững cho nhóm lao động yếu thế ở Việt Nam, học giả Vũ Minh Tiến và cộng sự (2018) [75] chỉ ra một sinh kế là bền vững thể hiện khả năng duy trì liên tục hoặc nâng cao mức sống hiện tại mà không làm suy giảm các nguồn tài nguyên thiên nhiên.