phần mở đầu, kết luận, phụ lục và danh mục tài liệu tham khảo, nội dung chính của luận văn được trình bày trong 3 chương, 9 tiết: Chƣơng 1. Một số vấn đề lí luận và thực tiễn về nguồn nhân lực cho công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp, nông thôn. Thực trạng nguồn nhân lực cho công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp, nông thôn vùng đồng bằng sông Hồng. Phương hướng và giải pháp phát triển nguồn nhân lực cho công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp, nông thôn vùng đồng bằng sông Hồng.
6 Chƣơng 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ NGUỒN NHÂN LỰC CHO CÔNG NGHIỆP HÓA, HIỆN ĐẠI HÓA NÔNG NGHIỆP, NÔNG THÔN 1. Nguồn nhân lực và phát triển nguồn nhân lực 1. Nguồn nhân lực 1. Khái niệm nguồn nhân lực Trong lý luận cũng như trong thực tiễn, nguồn nhân lực được hiểu và sử dụng khá khác nhau.
Theo quan điểm của Liên hợp quốc thì nguồn nhân lực là tất cả những kiến thức, các kỹ năng, năng lực và sức sáng tạo có liên quan đến sự phát triển của quốc gia. Ở đây, nguồn nhân lực được hiểu là tào bộ các yếu tố liên quan đến con người được sử dụng vào quá trình phát triển. Ngân hàng thế giới cho rằng, nguồn nhân lực bao gồm thể lực, trí lực, kỹ năng nghề nghiệp,. do các cá nhân sở hữu.
Cách hiểu này bao hàm cả những yếu tố liên quan đến con người không và chưa được sử dụng vào quá trình phát triển của quốc gia. Theo Chương trình hỗ trợ phát triển của Liên hợp quốc (UNDP) thì nguồn nhân lực là tổng thể năng lực (cơ năng và trí năng) của con người được huy động vào quá trình sản xuất. Với quan niệm này, nguồn nhân lực được quan niệm khá hẹp. Tiến sĩ Lê Thị Ngân cho rằng, nguồn nhân lực được quan niệm là tổng thể sức lao động của xã hội đang và sẽ được vận dụng cho quá trình sản xuất xã hội.
Phân tích, sàng lọc kỹ các quan niệm khác nhau có thể thấy, khái niệm nguồn nhân lực thường được hiểu theo hai nghĩa rộng và hẹp. Theo nghĩa rộng, nguồn nhân lực được hiểu là “số dân và chất lượng con người, bao gồm cả thể chất và tinh thần, sức khoẻ và trí tuệ, năng lực và phẩm 7 chất” [17, tr.328], là tổng thể tiềm năng của con người, của một quốc gia, vùng lãnh thổ, địa phương hay một công ty có khả năng huy động được vào quá trình phát triển kinh tế xã hội [12, tr. Theo nghĩa hẹp, nguồn nhân lực là nguồn lao động, bao gồm những người đủ 15 tuổi trở lên thực tế đang làm việc và những người trong độ tuổi lao động có khả năng lao động nhưng thất nghiệp (hai bộ phận này còn gọi là lực lượng lao động), cộng với nguồn lao động dự trữ (những người đang được đào tạo trong các trường Đại học, Cao đẳng, Dạy nghề, đang làm nội trợ trong gia đình, những người hiện chưa có nhu cầu làm việc và những người khác…). Bộ phận quan trọng nhất của nguồn nhân lực là lực lượng lao động, đó là nguồn nhân lực thực tế đóng góp vào sự phát triển kinh tế xã hội tại một giai đoạn xác định.
Ngoài lực lượng lao động còn có nguồn nhân lực dự trữ, tức là nguồn nhân lực sẽ bổ sung thêm vào nguồn nhân lực thực tế sau một thời gian nhất định (đối với người đi học), hoặc trong những điều kiện cụ thể (đối với những bộ phận khác như: người làm nội trợ, những người khác…). Như vậy, nói đến nguồn nhân lực là nói đến quy mô và chất lượng của một đầu vào, của một loại nguồn lực - nguồn lực con người. Nguồn lực này, chỉ khi nào được sử dụng và phát triển phù hợp với nhu cầu của nền kinh tế mới trở thành động lực của sự phát triển, thành nguồn vốn con người. Nói cách khác, khái niệm nguồn nhân lực có liên quan đến các khía cạnh chính như dân số (tạo ra số lượng), giáo dục, đào tạo và chăm sóc sức khoẻ (tạo ra chất lượng).
Khi đề cập đến nguồn nhân lực phải chú trọng cả hai phương diện số lượng và chất lượng. - Về số lượng: Nguồn nhân lực được được xem xét trên các khía cạnh: quy mô, tốc độ tăng nguồn nhân lực, sự phân bố theo khu vực và theo lãnh thổ. - Về chất lượng: Nguồn nhân lực được xem xét trên các khía cạnh: trí lực, thể lực và nhân cách, thẩm mĩ của người lao động, trong đó, trí lực thể hiện ở 8 trình độ dân trí, trình độ chuyên môn, là yếu tố trí tuệ, tinh thần, là cái nói lên tiềm năng sáng tạo ra các giá trị vật chất, văn hoá tinh thần của con người. Chất lượng đóng vai trò quyết định trong sự phát triển nguồn nhân lực.
Sau trí lực là thể lực hay thể chất, bao gồm không chỉ sức khoẻ cơ bắp, mà còn là sự dẻo dai của hoạt động thần kinh, bắp thịt, là sức mạnh của niềm tin và ý chí, là khả năng vận động của trí lực. Thể lực là điều kiện tiên quyết để duy trì và phát triển trí tuệ, là phương tiện tất yếu để chuyển tải tri thức vào hoạt động thực tiễn, dể biến tri thức thành sức mạnh vật chất. Do đó, sức mạnh trí tuệ chỉ có thể phát huy được lợi thế khi thể lực của con người được phát triển. Nói cách khác, “trí tuệ là tài sản quý giá nhất trong mọi tài sản, nhưng chính sức khoẻ là một tiền đề cần thiết để làm ra tài sản đó” [19, tr.
Ngoài ra, nói đến nguồn nhân lực không thể không xét đến yếu tố nhân cách, thẩm mĩ, quan điểm sống. Đó là sự thể hiện nét văn hoá của người lao động, được kết tinh từ một loạt các giá trị: đạo đức, tác phong, tính tự chủ và năng động, kỉ luật và tinh thần trách nhiệm trong công việc, khả năng hợp tác, làm việc theo nhóm, khả năng hội nhập với môi trường đa văn hoá, đa sắc tộc và các tri thức khác về giá trị của cuộc sống. Trong mối quan hệ với các yếu tố khác cấu thành nguồn nhân lực, trình độ phát triển nhân cách, đạo đức đóng vai trò quan trọng, vì nó đem lại cho con người khả năng thực hiện tốt hơn các chức năng xã hội và nâng cao năng lực sáng tạo của họ trong hoạt động thực tiễn. Lẽ tất nhiên, như Hồ Chí Minh đã nói: “có đức mà không có tài, làm việc gì cũng khó, nhưng có tài mà không có đức là người vô dụng”.
Bởi vậy, sẽ không đầy đủ khi nói đến chất lượng nguồn nhân lực mà không đề cập đến sự kết hợp hài hoà giữa ba yếu tố thể lực, trí lực và tâm lực, vì nó là điều kiện tạo nên sức mạnh trong mỗi con người, cộng đồng và cũng là để hướng người lao động đến sự phát triển toàn diện. 9 Nguồn nhân lực cho công nghiệp hoá, hiện đại hoá nông nghiệp, nông thôn là một bộ phận của nguồn nhân lực nói chung được phân bố và hoạt động trong khu vực nông nghiệp, nông thôn và cho nông nghiệp, nông thôn. Hơn nữa, nguồn nhân lực này phải hỗ trợ và tham gia vào quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp, nông thôn. Trên thực tế, có thể có một bộ phận nguồn nhân lực nằm ngoài khu vực nông nghiệp, nông thôn nhưng có đóng góp tích cực cho công nghiệp hoá, hiện đại hoá nông nghiệp, nông thôn như một số nhà khoa học, nhà quản lý, nhà đầu tư.
Trong phạm vi nghiên cứu của luận văn, chúng tôi không xét đến bộ phận nguồn nhân lực này mà chỉ giới hạn ở nguồn nhân lực sống và hoạt động trong khu vực nông nghiệp, nông thôn. Đặc điểm nguồn nhân lực ở nông thôn So với người thành thị, người sống ở nông thôn mang một số đặc điểm đặc thù vừa có tính văn hóa truyền thống, vừa phản ánh trình độ sản xuất và mức sống thấp của đa phần dân cư ở đây. Cụ thể là: - Nguồn nhân lực ở nông thôn chiếm tỷ trọng lớn trong nguồn nhân lực của quốc gia nhưng thường là những người có trình độ văn hóa thấp, ít được đào tạo nghề cơ bản. Hiện nay dân cư ở nông thôn vẫn chiếm trên 70% dân số và hơn 50% lực lượng lao động ở nước ta.
Với tỷ lệ sinh đẻ ở nông thôn còn cao hơn ở thành thị trong nhiều năm tới, dân cư và lao động ở nông thôn vẫn tiếp tục chiếm tỷ trọng lớn trong dân số và lao động cả nước. Tuy đông về số lượng nhưng chất lượng nguồn nhân lực ở nông thôn mọi vùng trong cả nước còn ở mức thấp xét cả về học vấn, trình độ đào tạo nghề lẫn ý thức tổ chức, kỷ luật. Cuộc tổng điều tra nông nghiệp, nông thôn năm 2006 của Tổng cục Thống kê cho thấy, trong nhiều năm, tỷ lệ lao động chưa qua đào tạo và không có bằng/chứng chỉ chuyên môn ở nông thôn hầu như không thay đổi, luôn ở mức 97,53%. Trong tổng số lao động, chỉ có 1,35% có trình độ sơ cấp, công nhân kỹ thuật, 0,89% có trình độ trung cấp, 0,13% có trình độ cao 10 đẳng và 0,11% có trình độ đại học và trên đại học.
Trình độ chuyên môn của những người phụ trách các đơn vị nông, lâm, thuỷ sản (giám đốc doanh nghiệp, chủ nhiệm hợp tác xã, chủ trang trại, chủ hộ) có khá hơn nhưng cũng còn rất hạn chế với 95,3% chưa qua đào tạo và không có bằng/chứng chỉ chuyên môn, trong đó 34,5% giám đốc doanh nghiệp, 37,9% chủ nhiệm hợp tác xã, 89,9% chủ trang trại và 95,4% chủ hộ. Như vậy, phần lớn lao động trong nông, lâm nghiệp và thuỷ sản là các lao động thủ công, theo kinh nghiệm. Đây là trở ngại lớn cho việc đẩy nhanh công nghiệp hoá, hiện đại hoá nông nghiệp, nông thôn ở nước ta. - Nguồn nhân lực ở nông thôn thường được sử dụng đa dạng ngành nghề nhưng hiệu quả không cao, thu nhập đem lại thấp.
Theo số liệu của Tổng điều tra nông nghiệp, nông thôn năm 2006 của Tổng cục Thống kê số người trong độ tuổi lao động có tham gia hoạt động nông nghiệp năm 2006: lao động chuyên nông nghiệp chiếm 58,2%, lao động nông nghiệp kiêm ngành nghề khác chiếm 27,6% và lao động phi nông nghiệp có hoạt động phụ nông nghiệp chiếm 14,2%. Do tính chất đa dạng ngành nghề như vậy nên lao động nông nghiệp vừa khó đào tạo, vừa rất thiếu kỹ năng lao động chuyên sâu thành thạo. Tình trạng thiếu việc làm khá nghiêm trọng, hiện mới có 85% lao động có việc làm, tỷ lệ thời gian chưa sử dụng là hơn 23% (tương đương 7 triệu người) [46, tr.