Chương 1 TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU Văn hóa gắn liền với sự hình thành và phát triển của con ngƣời. Văn hóa luôn hiện hữu và thẩm thấu trong mọi sự vận động của đời sống xã hội. Không chỉ có vậy, văn hóa còn tồn tại ở cả những sự vật, hiện tƣợng tự nhiên, thông qua lăng kính và sự khúc xạ chủ ý của con ngƣời. Bởi vậy, văn hóa là một trong những đối tƣợng cơ bản của các nghiên cứu ngành khoa học xã hội.
Trong nội dung đó, những nghiên cứu về mối quan hệ giữa phƣơng tiện truyền thông đại chúng và văn hóa đƣợc nhiều học giả trong nƣớc và nƣớc ngoài chú trọng, thể hiện ở nhiều công trình, sách chuyên khảo, tham khảo. Bởi lẽ, sự tác động nhanh và trên diện rộng của các phƣơng tiện truyền thông đại chúng trong thời kỳ hiện đại làm thay đổi và ảnh hƣởng sâu sắc đến sự chuyển biến văn hóa của công chúng. Trong một góc tiếp cận khác, 15 năm trở lại đây, Internet phát triển rất mạnh. Theo đó, các quốc gia trên thế giới sử dụng Internet nhƣ một nền tảng trao đổi và chia sẻ thông tin hiệu quả.
Ở góc độ thông tin thời sự, báo điện tử (một loại hình báo chí - một loại hình phƣơng tiện truyền thông đại chúng) và các phƣơng thức sản xuất thông tin trên báo điện tử ngày càng định hình và hoàn thiện. Đồng thời, xu hƣớng sử dụng và bị tác động bởi các phƣơng tiện Internet nói chung, báo điện tử nói riêng cũng thể hiện ngày càng sâu rộng. Tuy nhiên, những nghiên cứu, thể hiện dƣới dạng sách xuất bản và bài báo khoa học, hiện nay tập trung nghiên cứu chung về quan hệ giữa các phƣơng tiện truyền thông đại chúng và văn hóa. Mối quan hệ giữa báo điện tử và văn hóa không xuất hiện nhƣ một công trình riêng biệt, có thể chỉ là một chƣơng, một phần trong sản phẩm đó.
Tình hình nghiên cứu ngoài nước Để thực hiện đề tài nghiên cứu trong Luận án, chúng tôi tập hợp và tìm hiểu một số nội dung cơ bản trong các công trình nghiên cứu của các tác giả 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com ngoài nƣớc xung quanh nội dung về các phƣơng tiện truyền thông đại chúng, các phƣơng tiện truyền thông mới, về các yếu tố liên quan đến văn hóa và văn hóa truyền thông đại chúng, sự tác động, ảnh hƣởng của thông tin văn hóa trên các phƣơng tiện này. Trong quá trình tập hợp đó, chúng tôi nhận thấy nội dung liên quan đến Việt Nam không có nhiều, đặc biệt về các nghiên cứu liên quan đến phƣơng tiện truyền thông mới, nhƣ báo điện tử, với sự phát triển của văn hóa Việt Nam hiện nay. Tuy nhiên, thông qua việc tìm hiểu này, chúng tôi cố gắng thu thập những thông tin, quan điểm ít nhiều bàn luận về mối quan hệ đa chiều giữa báo chí và văn hóa nói chung, nhằm mục đích thấy đƣợc bức tranh lý luận về vấn đề này. Những nghiên cứu tiêu biểu ngoài nƣớc liên quan tƣơng đối gần với đề tài bao gồm một số nội dung sau đây: 1.
Nghiên cứu về mối quan hệ giữa các loại hình báo chí và văn hóa, văn hóa truyền thông đại chúng Có thể kể đến các tác giả Bottomore, T. (2005), Brett Frischmann (2006), Jennings Bryant và Mary Beth Oliver, Carolyn A. Lin (2009), Richard Campbell, Christopher R. Martin và Bettina Fabos (2010) … Các tác giả trên đã có những nghiên cứu tổng hợp về văn hóa, các trƣờng phái nghiên cứu văn hóa trên thế giới, sự tác động của các phƣơng tiện truyền thông đại chúng (PTTTĐC) đến công chúng, văn hóa đại chúng, những lý thuyết liên quan nhƣ: Văn hóa công cộng và văn hóa đại chúng; Trƣờng phái Frankfurt và công nghiệp văn hóa; Cấu trúc luận, triệu chứng học và văn hóa đại chúng; Chủ nghĩa Marx, tƣ tƣởng và kinh tế chính trị; Chủ nghĩa vị nghệ thuật và văn hóa đại chúng.
Đặc biệt, họ cũng chú trọng nghiên cứu về các hiện tƣợng qua đó hiển thị các yếu tố của văn hóa đại chúng nhƣ: kiến trúc, điện ảnh, truyền hình, quảng cáo, âm nhạc đại chúng v.v… 13 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Những nghiên cứu của tác giả trên cũng chỉ ra mối quan hệ hữu cơ và sự tác động qua lại, những ảnh hƣởng từ “cƣỡng bức” đến “chủ động” của công chúng nhƣ là một quy trình phản ứng trƣớc những biến đổi văn hóa do các PTTTĐC mang lại 108, tr.181 Có thể tạm phân loại nội dung những nghiên cứu này theo 2 quy trình: thứ nhất, nghiên cứu sự tác động của các PTTTĐC đến công chúng, làm thay đổi họ, biến đổi lối sống, thói quen, sở thích của họ. Thông qua nghiên cứu các trƣờng hợp báo chí in ấn, phát thanh, truyền hình, có thể thấy sự tƣơng quan giữa thông tin về các lĩnh vực chính trị, kinh tế và các lĩnh vực khác của đời sống xã hội và văn hóa là khá tƣơng đồng. Nội dung thông tin báo chí tạo thành xu hƣớng, trào lƣu và ảnh hƣởng đến công chúng, họ gọi là “làn sóng”. Song song với quá trình đó, báo chí nói chung và mạng Internet nói riêng lại ảnh hƣởng đến văn hóa chúng ta hiện nay theo một cách khác.
Từ trƣờng hợp Google, các tác giả có nghiên cứu riêng về quảng cáo, nơi chứa đựng thông điệp không phải là tin tức báo chí, nhƣng có sự ảnh hƣởng của quảng cáo trên các phƣơng tiện báo chí và Internet gây ra sự tác động, ảnh hƣởng đến văn hóa công chúng 114, tr.52 Trong hƣớng nghiên cứu này, chúng tôi thấy nhận định của tác giả Carolyn A. Lin (Đại học Connecticut) về những tác động, ảnh hƣởng và hệ quả của truyền thông Internet là gần gũi với nghiên cứu của Luận án. Tác giả cho rằng: “những hệ quả của Internet đối với xã hội, là một xã hội tiến bộ hay không tiến bộ, tăng trƣởng hay không tăng trƣởng, có nghĩa hay vô nghĩa, tiêu cực hay tích cực liên quan đến cuộc sống các cá nhân với vai trò là một nhà truyền thông điện tử, nó có thể tốt hoặc cực xấu” 104, tr.584 Thứ hai, những nghiên cứu về xu hƣớng phát triển nội dung thông điệp trên các phƣơng tiện truyền thông mới, đặc biệt là Internet, trong đó họ chỉ ra sự độc lập tƣơng đối và những tác động trở lại của đời sống xã hội, của một “lớp văn hóa đại chúng” đối với các phƣơng tiện truyền thông. Không chỉ có công chúng biến đổi, mà cách thức truyền thông điệp và nội dung thông điệp 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com của ngƣời làm truyền thông/tổ chức truyền thông cũng có những thay đổi nhất định.
Hay nói cách khác, các tác giả chỉ ra sự tác động và ảnh hƣởng ở chiều thứ hai, giữa văn hóa và các phƣơng tiện báo chí. Ngoài ra, những nghiên cứu trên còn chỉ ra tính cố hữu của văn hóa, nhất là những văn hóa bản địa/bản sắc, vẫn luôn tồn tại một sự tiềm ẩn nhất định. Anura Goonasekera và Youichi Ito (1999) khi phân tích về mối quan hệ giữa các loại hình báo chí (báo in, phát thanh, truyền hình, một phần của mạng Internet) với vấn đề bản sắc văn hóa, đã nhấn mạnh sự phát triển văn hóa có tính quá trình và đa dạng này, đó nhƣ là một sự tất nhiên và cố hữu của con ngƣời. Các tác giả nghiên cứu về sự hình thành dân tộc và sự tiếp biến văn hóa qua nhóm ngƣời di cƣ, dựa trên nghiên cứu các trƣờng hợp Ấn Độ, Trung và Tây Java (Indonesia), Malaysia, Pakistan, Philippine, Singapore, Sri Lanka trong quá trình quốc tế hóa và toàn cầu hóa.
Các nghiên cứu đánh giá vai trò mạnh mẽ của chủ nghĩa dân tộc, của văn hóa truyền thống các quốc gia này - đó là một nền văn hóa “đa văn hóa”, mà không thể áp dụng khuôn mẫu cứng nhắc để có sự tồn tại chung giữa các tộc ngƣời, “thậm chí là nguy hiểm để nói về những mô hình đó” 99, tr.5 Đến mức, qua hàng thế kỷ ngƣời dân sống trong hoà bình và ổn định, nhƣng với những sự xâm nhập từ bên ngoài vào, có phần của các phƣơng tiện truyền thông đại chúng, ngay lập tức họ có những phản ứng bạo lực. Nhƣ vậy, vấn đề về văn hóa trong mối quan hệ với báo chí, với các PTTTĐC luôn là nội dung quan trọng, đƣợc quan tâm của các nhà nghiên cứu truyền thông, đó là những nhận định đầy đủ và toàn diện về sự tác động của các phƣơng tiện truyền thông tới xã hội và công chúng. Trong các nghiên cứu nêu trên, các tác giả không chỉ vận dụng quan điểm nghiên cứu hình thành từ hệ tƣ tƣởng Mác-xit, các trƣờng phái nghiên cứu văn hóa truyền thông đại chúng nhƣ trƣờng phái Frankfurt, trƣờng phái Birmingham, mà luôn quy chiếu vào đặc điểm cụ thể của từng quốc gia, dân tộc, vùng lãnh thổ, hoặc vào một loại hình phƣơng tiện truyền thông đại 15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com chúng, là truyền hình, đài phát thanh hay báo in. Tất nhiên, những quy chiếu về mặt loại hình phƣơng tiện chỉ quan tâm đến các công cụ truyền thông sử dụng nền tảng Internet bắt đầu từ những năm 1980 trở đi, khi Internet toàn cầu hình thành và có sự chi phối đến đời sống xã hội.
Hoặc giả nhƣ trong sự phát triển của các công cụ truyền thông Internet, các mô hình truyền thông đại chúng cũng ngày càng trở nên bình đẳng trong mối quan hệ tƣơng tác với các mô hình truyền thông phi đại chúng, truyền thông chuyên biệt, thậm chí là truyền thông cá nhân. Tuy nhiên, trong phạm vi những bàn luận này, Luận án cũng chú trọng hơn đến các phƣơng tiện truyền thông đại chúng, mà có sự sử dụng phƣơng tiện truyền tải là Internet. Nghiên cứu về quan hệ giữa các công cụ truyền thông Internet, trong đó có báo điện tử, với vấn đề văn hóa Các tác giả thuộc nhóm nghiên cứu này có thể kể đến Crawford Kilian (1999), Deuze, M. K (2012), Hilton, Anthony (2012) và một tác giả khác là Thomas L.
Friedman (2005) với công trình đã dịch ra tiếng Việt “Thế giới phẳng” (2008)… Qua nghiên cứu của các tác giả trên đây, chúng ta nhận thấy, sự ra đời của nền tảng Internet, sự phát triển của phƣơng tiện truyền tải nội dung mạnh mẽ và phong phú nhất từ trƣớc đến nay là website đã cho phép lịch sử loài ngƣời bƣớc sang một trang mới. Đến mức, Friedman (2005) gọi là thời kỳ toàn cầu hóa 3.0, một thế giới phẳng mà mọi mối quan hệ trở nên “siêu nhỏ”. Bản thân sự tăng tiến của các thế hệ web từ 1.0 đã khiến cho mối quan hệ trong thế giới ảo thay đổi kinh ngạc.