CHƯƠNG 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN, NHỮNG NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN, TỔNG QUAN VỀ THIẾT KẾ HOẠT ĐỘNG TRẢI NGHIỆM, HƯỚNG NGHIỆP CHO HỌC SINH LỚP 10 1. Lịch sử nghiên cứu vấn đề 1. Thế giới Trong quá trình nghiên cứu lịch sử phát triển của giáo dục thế giới, đã có những nghiên cứu đề cập đến vấn đề giáo dục hình thành nhân cách cho học sinh.
Trong thời kỳ văn hóa Phục Hưng đã xuất hiện hàng loạt các nhà giáo dục đã lý giải các vấn đề giáo dục một cách mới mẻ theo khuynh hướng khoa học. Có thể thấy đây là tiến bộ về lĩnh vực giáo dục trong thời kỳ văn hóa Phục Hưng, Thomas More đề xuất lý luận và có ý định thực thi một chế độ giáo dục mới tiến bộ thay cho trật tự đương thời của phong kiến về giáo dục. Rabơle (1494 - 1553) là một trong những đại biểu xuất sắc của chủ nghĩa nhân đạo Pháp. Ông đòi hỏi việc giáo dục phải bao hàm các nội dung: “Trí dục, đạo đức, thể chất, thẩm mĩ và đã có sáng kiến tổ chức các hình thức giáo dục như ngoài việc học ở lớp và ở nhà, còn có các buổi tham quan các xưởng thợ, các cửa hàng, tiếp xúc với các nhà văn, các nghị sĩ, đặc biệt mỗi tháng một lần thầy và trò về sống ở nông thôn một ngày” [8].
Thế kỷ XIX, ông Pétxtalôdi (1746 - 1827) là một trong những nhà giáo dục thời kỳ Tư bản chủ nghĩa, quan điểm lý luận và thực tiễn giáo dục của ông là kết hợp giáo dục với lao động sản xuất, theo ông trong trường học cần có đất để trồng trọt, chăn nuôi và trẻ em được học một nghề thủ công. Ông đánh giá cao vai trò 7 của lao động trong việc hình thành và phát triển nhân cách trẻ em, ông muốn qua lao động để “…sưởi ấm trái tim và phát triển khối óc trẻ em”, học sinh được đi tham quan các trại, xưởng thủ công mỹ nghệ để học tập [11]. Ta có thể thấy việc giáo dục học sinh trong nhà trường không đủ, ta cần mở rộng giáo dục ngoài nhà trường, ngoài giờ lên lớp để học sinh vừa lĩnh hội được tri thức, vừa có thời gian thực hành củng cố kiến thức. Ở thế kỷ XIX, người có ảnh hưởng lớn đến triết học thực dụng ở Âu – Mỹ và không chỉ là triết gia lý thuyết mà còn là triết gia thực hiện trê mọi lĩnh vực giáo dục là John Dewey (1859 - 1952) ông là giáo sư trường Đại học Côlômbia, ông đề ra khẩu hiệu “giáo dục bằng việc làm” là phương thức của thực hiện nhà trường tiến bộ, thay cho việc tiếp thu những tri thức bằng việc nắm vững thói quen thực tiễn với các hình thức đa dạng của cuộc sống và được tiến hành ở mọi nơi như vườn trường, xưởng trường, nhà bếp, ngoài công xưởng được trang bị bằng những công cụ lao động với các phương tiện hiện đại [11].
Qua đó, học phải đi đôi với hành để rèn luyện kỹ năng cho học sinh. Đến thế kỷ XX, A.S Makarenco (1888 - 1939) ông nói về tầm quan trọng của công tác giáo dục học sinh ngoài giờ lên lớp: “Tôi kiên trì nói rằng các vấn đề giáo dục, phương pháp giáo dục không thể hạn chế trong các vấn đề giáo dục, lại càng không thể để cho quá trình giáo dục chỉ thực hiện trên lớp học, mà đáng ra phải là trên mỗi mét vuông của đất nước chúng ta… Nghĩa là trong bất kỳ hoàn cảnh nào cũng không được quan niệm rằng công tác giáo dục chỉ được tiến hành trong lớp. Công tác giáo dục chỉ đạo toàn bộ cuộc sống của trẻ” [24]. 8 Hoạt động ngoài giờ, hoạt động ngoại khóa được hầu hết các nước phát triển quan tâm, nhất là các nước tiếp cận chương trình giáo dục phổ thông theo hướng phát triển năng lực; đều chú trọng tới giáo dục nhân văn, giáo dục sáng tạo, giáo dục phẩm chất và các kĩ năng sống,… Ở Mỹ, các hoạt động ngoại khóa thường được ưu tiên đầu tiên và các hoạt động ngoại khóa khá đa dạng như các câu lạc bộ, nghệ thuật, văn hóa và ngôn ngữ, cộng đồng, truyền thông, quân sự, âm nhạc, nghệ thuật biểu diễn, thể thao, công nghệ, tình nguyện,….
Các hoạt động ngoại khóa là các hoạt động giáo dục không thuộc phạm vi chương trình giảng dạy thông thường mà thông qua giám sát của nhà trường. Học sinh có thể tự chọn cho bản thân những hoạt động yêu thích [31]. Tại một số nước tiếp cận theo hướng phát triển năng lực như: Các trường ở Singapore các hoạt động ngoại khóa sau giờ học rất đa dạng và phong phú nhằm phát triển năng khiếu và thỏa mãn các sở thích của mỗi học sinh. Các hoạt động ngoại khóa được tổ chức hầu hết các ngày sau giờ học trong tuần nhằm tạo cơ hội phát triển tài năng và kĩ năng cho học sinh trong các lĩnh vực khác nhau như thể thao, nghệ thuật, văn hóa,… Nhà trường luôn tạo điều kiện hết mức trong việc cung cấp một môi trường giáo dục toàn diện để đào tạo những con người toàn diện [33].
Ở Nhật Bản, các hoạt động ngoại khóa cũng rất được chú trọng. Tham gia các hoạt động ngoại khóa là một cách thú vị để làm phong phú trải nghiệm, kinh nghiệm bản thân. Hầu hết các trường học đều có các câu lạc bộ ngoại khóa như câu lạc bộ thể thao, câu lạc bộ văn hóa, câu lạc bộ hợp xướng và nghệ thuật. Học sinh ở đây thường được tổ chức đi tham quan dã ngoại.
Hoạt động ngoại khóa là một cơ hội quan trọng để học sinh kết bạn và tìm hiểu xã hội [32]. Các nghiên cứu của các nhà giáo dục trên đều nhấn mạnh tầm quan trọng của giáo dục ngoại khóa, hoạt động ngoài giờ lên lớp. Chúng ta nhận thấy đến 9 ngày hôm nay vẫn còn giá trị và các phương pháp này vẫn còn liên quan đến các hoạt động giáo dục ngoài giờ lên lớp hay gần đây nhất chính là hoạt động trải nghiệm, hướng nghiệp. Để học sinh có thể phát triển toàn diện, các thầy cô không chỉ quan tâm đến việc cung cấp tri thức trong giờ học mà còn phải coi trọng các hoạt động tập thể, vui chơi giải trí, văn nghệ, thể dục thể thao.
Ở Việt Nam Qua quá trình nghiên cứu lịch sử giáo dục Việt Nam, về hoạt động giáo dục ngoài giờ lên lớp, hoạt động ngoại khóa đã được rất nhiều nhà giáo dục nghiên cứu, nhưng trước năm 80 của thế kỷ XX các hoạt động giáo dục ngoài giờ lên lớp chưa được chú ý nhiều, sau những năm 80 hoạt động này mới được nhiều người quan tâm và có nhiều nghiên cứu hơn để đưa vào chương trình giảng dạy trong nhà trường. Trong hai cuộc cải cách giáo dục lần thứ nhất năm 1950 và lần thứ hai năm 1956 hoạt động giáo dục ngoài giờ lên lớp có được đề cập đến nhưng chưa được đặt tên rõ ràng, nhưng có nhiều người nhắc đến và được áp dụng trong quá trình giáo dục. Chủ tịch Hồ Chí Minh thường xuyên nhắc nhở người làm công tác giáo dục phải luôn chú ý giáo dục toàn diện cho học sinh, kết hợp chặt chẽ “học đi đôi với hành”. Ngoài việc học mang đến tri thức thì người học cần phải tham gia các hoạt động ngoại khóa trau rồi thêm kỹ năng bản thân Hồ Chí Minh (1990), Về vấn đề giáo dục, Nhà xuất bản giáo dục [7].
Trong cuộc cải cách giáo dục lần thứ ba năm 1979, điều lệ trường phổ thông tháng 4 năm 1979, trong điều 10 có viết: “Công tác giáo dục ở trường phổ thông tiến hành thống nhất theo đúng nội dung và trình tự quy định trong chương trình, kế hoạch đào tạo và sách giáo khoa do Bộ Giáo dục ban hành và được thực hiện thông qua các hoạt động giáo dục: học tập văn hóa, lao động sản xuất, thực nghiệm khoa học và các hoạt động xã hội”. Tại khoản 3 điều 10 xác định: “Các hoạt động 10 xã hội do nhà trường tổ chức cho học sinh tham gia với mức độ thích hợp, là nhăm củng cố những tri thức đã học được, bồi dưỡng tình cảm đối với nhân dân lao động, xây dựng thái độ tích cực tham gia công tác xã hội, góp phần xây dựng địa phương và rèn luyện học sinh về ý thức và năng lực làm chủ tập thể, hình thành nhân sinh quan cách mạng. Ngoài các hoạt động trên đây, cần tổ chức thêm hoạt động ngoại khóa khác như thể dục thể thao, văn nghệ để công tác giáo dục thêm phong phú”. Hoạt động giáo dục ngoài giờ lên lớp dần được coi trọng và ngày càng được chú ý nhiều hơn.
Tên gọi Hoạt động giáo dục ngoài giờ lên lớp được nêu rõ trong điều lệ trường trung học ban hành vào ngày 11/07/2000 của Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo, thay thế cho điều lệ trường trung học tháng 4/1979, tại điều 24: “Hoạt động giáo dục ngoài giờ lên lớp do nhà trường phối hợp với các lực lượng giáo dục ngoài nhà trường tổ chức, bao gồm hoạt động ngoại khóa về khoa học, văn học, nghệ thuật, thể dục thể thao nhằm phát triển năng lực toàn diện của học sinh và bồi dưỡng học sinh có những năng khiếu; hoạt động vui chơi, tham quan, du lịch, giao lưu văn hóa; các hoạt động giáo dục môi trường; các hoạt động lao động công ích; các hoạt động xã hội; các hoạt động từ thiện phù hợp với đặc điểm sinh lý lứa tuổi học sinh”. Đã có nhiều nghiên cứu về đề tài hoạt động giáo dục ngoài giờ lên lớp ở các trường THPT như: Nguyễn Thị Hoàng Trâm, năm 2003 với đề tài “Các biện pháp nâng cao chất lượng quản lý Hoạt động giáo dục ngoài giờ lên lớp của Hiệu trưởng một số trường THPT phía Nam” [14]. Đề tài “Thực trạng việc quản lý hoạt động ngoài giờ lên lớp của hiệu trưởng ở các trường THPT huyện Trảng Bàng tỉnh Tây Ninh” của Phan Thị Hiền, năm 2008 [4]. 11 Phan Vĩnh Thái với đề tài “Các biện pháp quản lý thực hiện chương trình hoạt động giáo dục ngoài giờ lên lớp ở trường THPT Đại Từ - Thái Nguyên”, năm 2008 [9].
Đề tài “Quản lý hoạt động giáo dục ngoài giờ lên lớp của học sinh trường THPT chuyên Khoa học Tự nhiên thuộc trường Đại học Khoa học Tự nhiên – Đại học Quốc gia Hà Nội” của tác giả Nguyễn Thị Hà, năm 2011 [2].