CHƯƠNG 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA DẠY HỌC THEO ĐỊNH HƯỚNG BỒI DƯỠNG NĂNG LỰC HỌC TẬP HỢP TÁC CỦA HỌC SINH 1. Quan điểm dạy học trong giai đoạn mới 1. Quan điểm về học - Học là tự học, vì vậy học là mỗi cá nhân tham gia quá trình học tập phải thể hiện tính chủ động, tích cực, tự nghiên cứu tìm hiểu tri thức, tự rèn luyện để ngày càng nâng cao kiến thức và kĩ năng cho mình - Muốn học sinh có thể tự học thì giáo viên phải là người định hướng, tạo tình huống có vấn đề, khơi gợi trong học sinh niềm đam mê, nảy sinh những mâu thuẫn trong quá trình học tập, từ đó việc đi giải quyết các mâu thuẫn cũng là tự mình đi tìm hiểu tri thức - Học phải có sự tương tác giữa học sinh với học sinh, học sinh và giáo viên và có sự hỗ trợ của các tài liệu, thông tin….
Quan điểm về dạy học - Dạy học trước hết là dạy học tự học. Trước hết dạy học là dạy cho học sinh thích học, muốn học, có động cơ học tập và chủ động đi tìm hiểu kiến thức, thay thế cho việc ngồi chờ giáo viên giảng dạy thì học sinh phải biết chủ động xác định mình muốn học gì, mình cần biết gì. Muốn thế giáo viên phải hướng dẫn cho học sinh cách tự lực hoạt động, tự biết xây dựng logic kiến thức khoa học theo cách của riêng mình -Giáo viên dạy các môn khoa học là dạy cho học sinh biết tìm tòi nghiên cứu,tự hoạt động để rèn luyện kỹ năng, năng lực. Vậy vai trò của người hướng dẫn là tổ chức các hoạt động học tập để học sinh tham gia, giải quyết các vần đề mâu thuẫn cần có sự phối hợp, hợp tác của các thành viên, từ đó hình thành kiến thức, kỹ năng và năng lực theo mục tiêu.
- Dạy học thực chất là tổ chức cho HS thực hiện hoạt động tự lực trên cơ sở đó hình thành kiến thức, rèn luyện kĩ năng, kĩ xảo, thói quen và phát triển năng lực. Tổ chức cho HS hoạt động trong giờ học theo phương án dự định, đồng thời dự kiến những khó khăn và biện pháp giúp đỡ khi HS không tự lực vượt qua được. - Dạy học cần tổ chức cho HS trao đổi tương tác giữa thầy- trò, trò – trò và tạo điều kiện tốt để giúp HS quan sát, phát triển năng lực tư duy của họ. 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.
Dạy học theo hướng bồi dưỡng năng lực học tập hợp tác 1. Dạy học hợp tác 1.Khái niệm dạy học hợp tác Phương pháp dạy học hợp tác trong nhóm nhỏ còn được gọi bằng một số tên khác như "Phương pháp thảo luận nhóm" hoặc phương pháp dạy học hợp tác. Trong phương pháp này học sinh được chia theo nhóm nhỏ riêng biệt, mỗi cá nhân được giao nhiệm vụ cụ thể, có lúc thực hiện riêng biệt, có lúc tương tác, tổ chức lại, liên kết hữu cơ với nhau để cùng thực hiện một mục tiêu chung Dạy học hợp tác bao hàm cả phương pháp học tập hợp tác của trò và phương pháp dạy học hợp tác của thầy. Ở Việt Nam, trong lí luận dạy học, dạy học hợp tác được nghiên cứu tiếp cận từ nhiều góc độ khác nhau: [6] - Dạy học hợp tác là một hình thức tổ chức dạy học, là một cách thức tiến hành tổ chức hoạt động dạy học phù hợp với mục tiêu, nội dung bài học - Dạy học hợp tác là một phương pháp dạy học: giống như một con đường đi đến mục tiêu của bài dạy Cách tiếp cận dạy học hợp tác như là một phương pháp dạy học được các nhà lí luận dạy học thừa nhận và được gọi chung là phương pháp dạy học hợp tác.
Trong cuốn: “Sự phát triển nhận thức học tập và giảng dạy”, F. Weinert đã viết: “Giờ học nhóm, HS tự làm việc trong tổ, thảo luận tập thể và giảng dạy lẫn nhau, đó là một số định dạng dùng để chỉ một kiểu dạy học và chỉ dẫn thể hiện tính xã hội, trong đó, từng nhóm cá nhân học với nhau và học hỏi lẫn nhau”. Quan điểm này được một số nhà lí luận dạy học Việt nam như Nguyễn Kỳ, Trần Bá Hoành, Thái Duy Tuyên …thừa nhận. - Dạy học hợp tác là sự giao thoa giữa phương pháp dạy học và hình thức tổ chức dạy học.Trong quá trình dạy học, có những loại công việc vừa đóng vai trò là phương pháp,vừa đóng vai trò là một hình thức tổ chức dạy học.
Qui trình dạy học hợp tác Trong quá trình dạy học hợp tác, học sinh được chia thành các nhóm. Tùy vào mục tiêu bài dạy và mục đích hoạt động mà giáo viên có thể chia nhóm ngẫu nhiên hoặc chủ định theo nhiều cách khác nhau. Các nhóm này có thể chỉ duy trì trong một hoạt động, một tiết dạy hoặc cả quá trình tìm hiểu bài dạy trong nhiều tiết. Nhiệm vụ của các nhóm có thể giống nhau hoặc khác nhau nhưng cùng trong một chủ đề đang tìm hiểu Theo chúng tôi, qui trình dạy học hợp tác tuân theo các bước sau: - Bước 1.Giáo viên giao nhiệm vụ trước giờ học.
Nhiệm vụ có thể là ôn lại kiến 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com thức cũ, thiết kế thí nghiệm, tìm hiểu một vấn đề nào đó trong đời sống, tự nhiên, sách báo, mạng intrernet. Các nhiệm vụ này được giao trước cho hoạc sinh làm tại nhà và thời gian là trước giờ dạy - Bước 2. Chia nhóm, giao nhiệm vụ học tập cho mỗi nhóm - Bước 3. Tổ chức làm việc nhóm : thảo luận nhóm để thực hiện các nhiệm vụ học tập của nhóm, viết báo cáo kết quả hoạt động của nhóm.
Tổ chức để các nhóm báo cáo, thuyết trình và thảo luận chung toàn lớp - Bước 5. GV hệ thống hóa kiến thức. Giao nhiệm vụ để học sinh thực hiện ở nhà.Một số phương pháp và hình thức tổ chức dạy học bồi dưỡng năng lực học tập hợp tác của học sinh Dạy học vật lí ở trường THPT có rất nhiều các phương pháp mới, hiện đại nhằm phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của học sinh như: dạy học nêu và giải quyết vấn đề, dạy học theo góc, dạy học dự án, dạy học theo trạm, dạy học steam. Tuy nhiên, nhằm phục vụ cho đề tài này tôi sẽ đi sâu vào ba phương pháp chính là dạy học theo dự án, dạy học theo trạm.
Tổ chức dạy học dự án - Khái niệm dự án và dạy học dự án [4] + Dạy học dự án là một hình thức dạy học, có sự tổ chức, giúp đỡ, tư vấn của giáo viên để học sinh thực hiện một nhiệm vụ học tập. Học sinh thự tìm tòi, nghiên cứu, đưa ra ý tưởng, thậm chí có thể thiết kế và ứng dụng nghiên cứu của mình. Kiến thức , kĩ năng được hình thành trong suốt quá trình thực hiện dự án - Phân loại dạy học dự án + Phân loại theo thời gian thực hiện dự án: * Dự án nhỏ: thực hiện từ 2 đến 6 giờ, hoặc một số tiết học * Dự án trung bình: thực hiện trong một số ngày (còn gọi là ngày dự án) nhưng giới hạn trong một tuần hoặc 40 giờ học. * Dự án lớn: được thực hiện với quỹ thời gian lớn, tối thiểu là một tuần, có thể kéo dài trong nhiều tuần.
+ Phân loại theo nhiệm vụ thực hiện dự án * Dự án tìm hiểu: Đi tìm hiểu thực trạng đối tượng * Dự án nghiên cứu: giải thích hiện tượng, giải quyết các vấn đề. * Dự án kiến tạo: tạo ra các sản phẩm mới. + Phân loại theo mức độ phức hợp của nội dung học tập: 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com * Dự án mang tính thực hành: thực hiện nhiêm vụ học tập tren cơ sở vận dụng kiến thức, kỹ năng tạo ra sản phẩm mới mang tính thực tiễn * Dự án mang tính tích hợp: là dự án có nhiều nội dung hoạt động, có sự kết hợp của cả lí thuyết và thực hành, giải quyết vấn đề, thực hiện các hoạt động cụ thể + Định hướng hứng thú người học: tùy thuộc vào năng lực sở thích, sự say mê mà học sinh được tự lựa chọn nội dung học tập phù hợp với cá nhân. Ngoài ra học sinh sẽ tiếp tục phát triển trong quá trình thực hiện dự án + Mang tính phức hợp, liên môn: khi giải quyết vấn đề học sinh cần phải huy động nguồn kiến thức từ nhiều môn khác nhau, liên hệ, vận dụng các môn học liên quan +Định hướng hành động: Khi thực hiện dự án, có sự kết hợp vận dụng cả lí thuyết và thực hành, từ đó cũng kiểm tra và bổ sung được những hiểu biết, có định hướng hơn về tư duy kiến thức, kinh nghiệm thực tiễn của học sinh.
+ Tính tự lực của người học: tromng dạy học dự án được sự hướng dẫn và tư vấn của giáo viên, từ đó học sinh phải chủ động đi tìm hiểu, thực nghiệm, thực hành, huy động vốn hiểu biết, tư duy để thực hiện nhiệm vụ của dự án. Đó là quá trình tự học, tự lĩnh hội tri thức một cách chủ động và sáng tạo. Tuy nhiên khi thiết kế phiếu học tập phải phù hợp với năng lực học sinh + Cộng tác làm việc: Dạy học dự án được thực hiện thông qua các hoạt động nhóm có thể ở nhà và trên lớp. phân công nhiệm vụ cụ thể của từng thành viên trong nhóm, khi làm việc có sự hợp tác, hỗ trợ giúp đỡ của các thành viên, có thể giảng bài cho nhau, có thể đưa ra ý tưởng mới, có thể cần sự linh hoạt khéo léo, hay năng khiếu đặc biệt, năng lực sở trường của một số thành viên.
Cộng tác cả giáo viên, học sinh, nguồn thông tin, tài liệu, thậm trí phỏng vấn, tương tác mọi thành viên trong xã hội, Nên dạy học dự án mang tính xã hội + Định hướng sản phẩm: khi thực hiện dạy học dự án, phải nhằm vào một cái đích cụ thể, nội dung cụ thể và nhằm lĩnh hội kiến thức, kĩ năng cụ thể, như vậy các phiểu học tập, nội dung, nhiệm vụ phải bám theo một định hướng nhất định, sản phầm không chỉ giới hạn lí thuyết mà còn cả thực hành, sản phẩm có thể sử dụng, công bố - Quy trình thực hiện dạy học dự án +Bước 1. Lựa chọn chủ đề: Đâylà khâu đầu tiên để thực hiện dự án. Nhiệm vụ của giáo viên là phải tính toán rõ trước, mục tiêu dự án là gì, nội dung gồm những phần nào, phù hợp với năng lực, trình độ của học sinh.