CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 1. Khái niệm thực hành và trải nghiệm Theo từ điển Tiếng Việt [12]: “Trải” có nghĩa là đã từng qua, từng biết, từng chịu đựng, còn “nghiệm” có nghĩa là kinh qua thực tế nhận thấy điều nào đó là đúng. Vì vậy “trải nghiệm” có nghĩa là quá trình chủ thể tham gia hoạt động trực tiếp, từ đó rút ra được kinh nghiệm cho bản thân. Trong cuộc sống hàng ngày “Trải nghiệm” là thuật ngữ được sử dụng phổ biến nên có nhiều định nghĩa, cách hiểu khác nhau về trải nghiệm.
Theo điển Bách khoa Việt Nam diễn giải: “Trải nghiệm” là bất kì một trạng thái nào trong đời sống tâm lí chứa đựng cảm xúc của chủ thể thông qua việc cảm nhận, trải qua, đọng lại cùng với tri thức, ý thức, v. Xét trên khía cạnh tâm lí học, nó là những tín hiệu nội tại của chủ thể. Thông qua đó, chủ thể tiếp nhận các sự việc, sự kiện và đưa ra phản hồi mang màu sắc cá nhân từ ý tưởng đến hành vi. Xuất phát từ những khái niệm nói trên và trong quá trình tìm hiểu, nghiên cứu, chúng tôi cho rằng: “Trải nghiệm là tổng hợp những sự vật, sự việc hiện tượng mà chúng ta quan sát được hay trực tiếp tiếp xúc, tương tác với sự vật hiện tượng một cách tích cực dựa trên kinh nghiệm, vốn sống của mình để tiếp nhận tri thức.” HĐTN có thể được xem như là một hành động trong đó người học được tham gia hoặc tương tác trực tiếp với các đối tượng nào đó, từ đó hình thành được kiến thức, kĩ năng, cảm xúc về sự kiện, đối tượng đó.
HĐTN trong dạy học là người học thực hiện các nhiệm vụ học tập với sự tham gia trực tiếp, tích cực hoặc tương tác trực tiếp với đối tượng học tập nhằm hình thành kiến thức, kĩ năng, năng lực và cảm xúc với đối tượng học tập. Như vậy, HĐTN là hoạt động giáo dục, trong đó dưới sự hướng dẫn và tổ chức của giáo viên, từng cá nhân học sinh được trực tiếp hoạt động thực tiễn trong nhà trường hoặc trong xã hội dưới sự hướng dẫn và tổ chức của 12 giáo viên, qua đó phát triển tình cảm, đạo đức, phẩm chất, nhân cách, các năng lực và tích lũy kinh nghiệm riêng cũng như phát huy tiềm năng sáng tạo của cá nhân. Bản chất của hoạt động trải nghiệm: Bản chất của của dạy học trải nghiệm chính là tổ chức cho học sinh tiến hành các hoạt động (cá nhân hoặc nhóm). Trong đó học sinh được tương tác thực với đối tượng trong những hoàn cảnh nhất định, hình thành các kinh nghiệm hiện tại.
Đồng thời có sự tương tác giữa kinh nghiệm đã có với kinh nghiệm thu được hiện tại, học sinh sẽ đi phân tích vấn đề và phá vỡ kinh nghiệm đã có bởi kinh nghiệm hiện tại, nhờ đó mà sẽ hình thành được kinh nghiệm mới, năng lực mới và sử dụng nó như là một phương tiện để giải quyết một tình huống hay một hoạt động mới. Như vậy vấn đề chính của dạy học trải nghiệm là: - Học sinh được trực tiếp hoạt động; - Có sự liên kết, hợp tác giữa kinh nghiệm đang có với kinh nghiệm tiếp thu được; - Hình thành được kinh nghiệm mới; - Sử dụng kinh nghiệm vào hoạt động mới theo chu kì trải nghiệm mới; - Học tập trải nghiệm (experiential learning) hay học thông qua trải nghiệm được xem là “xương sống” của “giáo dục trải nghiệm”. Học tập trải nghiệm là một mô hình học tập nổi tiếng trên thế giới. Theo lý thuyết học tập của David Kolb [21] thì học tập trải nghiệm được định nghĩa như sau: “Học tập trải nghiệm là một quá trình trong đó kiến thức được tạo ra thông qua việc chuyển đổi kinh nghiệm, kết quả tri thức thu được từ sự kết hợp nắm bắt và biến đổi kinh nghiệm”.
Học tập trải nghiệm là một quá trình học tập, qua đó kiến thức, năng lực được tạo ra thông qua sự biến đổi kinh nghiệm. Kinh nghiệm đóng vai trò trung tâm trong quá trình học. Bên cạnh đó, thông qua hành động chủ thể tạo ra tri thức mới trên cơ sở trải nghiệm thực tế, dựa trên đánh giá, phân tích những kinh nghiệm, kiến thức sẵn có nhờ sự tác động của kiến thức tiếp thu 13 được qua hành động với đối tượng. Như vậy, học tập trải nghiệm là người học, học tập bắt nguồn từ kinh nghiệm và thông qua các HĐTN của người học được thực hiện theo một chu kỳ khép kín với các pha nối tiếp nhau nhằm chuyển đổi kinh nghiệm và nắm bắt kinh nghiệm mới.
Dạy học thực hành và trải nghiệm toán học Hoạt động thực hành và trải nghiệm là tạo điều kiện để học sinh được hoạt động vận dụng kiến thức toán học vào thực tiễn, phát huy tính độc lập, gây hứng thú để các em có cơ hội thể hiện hết khả năng sáng tạo của mình. Hoạt động trải nghiệm trong môn học Toán nói riêng đã được hướng dẫn và Ban hành kèm theo Thông tư số 32/2018/TT-BGDĐT ngày 26 tháng 12 năm 2018 của Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo[1]. “Hoạt động trải nghiệm là hoạt động giáo dục do nhà giáo dục định hướng, thiết kế và hướng dẫn thực hiện, tạo cơ hội cho học sinh tiếp cận thực tế, thể nghiệm các cảm xúc tích cực, khai thác những kinh nghiệm đã có và huy động tổng hợp kiến thức, kĩ năng của các môn học để thực hiện những nhiệm vụ được giao hoặc giải quyết những vấn đề của thực tiễn đời sống nhà trường, gia đình, xã hội phù hợp với lứa tuổi; thông qua đó, chuyển hoá những kinh nghiệm đã trải qua thành tri thức mới, hiểu biết mới, kĩ năng mới góp phần phát huy tiềm năng sáng tạo và khả năng thích ứng với cuộc sống, môi trường”. Như vậy, theo chúng tôi ngoài việc trải nghiệm khi đi tham quan, thực hành các công việc thực tế bên ngoài lớp học.
Ở đây, trải nghiệm trong dạy học nói chung hay trải nghiệm trong môn học toán nói riêng có thể được tiến hành dựa trên ba hoạt động là: Trải nghiệm suy nghĩ, ý tưởng; Trải nghiệm lời nói và Trải nghiệm hành động. - Trải nghiệm suy nghĩ, ý tưởng là hoạt động cực kỳ quan trọng. Hoạt động này kích hoạt trí óc non nớt của các em. Các em hứng thú học tập được hay không? Thích môn học toán đến mức độ nào? Các em tự tin, mạnh dạn 14 đưa ra những cách làm, cách xử lý, cách giải quyết vấn đề ra sao?.
đều tuỳ thuộc hoàn toàn vào năng lực, trình độ tổ chức chuyển tải kiến thức của người dạy. Người dạy Toán tuyệt đối không phản biện trực tiếp một cách mạnh mẽ, đơn điệu; Không cho là sai, trật,… mà nên “trưng cầu dân ý” để nhiều em được nêu ý tưởng, tạo điều kiện để các em được thể hiện, được tranh luận càng tốt. Khi giáo viên đặt vấn đề, đưa ra vấn đề yêu cầu học sinh giải quyết thì cần tổ chức ngay hoạt động trải nghiệm suy nghĩ, ý tưởng để học sinh được trình bày phát kiến của mình, bản lĩnh của các em được thể hiện mạnh mẽ nhất ở giây phút này. Các em hăng say, hứng thú, ham thích môn học toán cũng từ đây.
Hoạt động này cần được thực hiện trong tất cả các tiết học. - Trải nghiệm lời nói là hoạt động học sinh được trình bày, chia sẻ cách làm mà học sinh đã tự nghĩ và tự thực hiện được. Không bắt buộc phải là kết quả đúng, chính xác. Từ những kết quả thực hiện mà các em chia sẻ, các em sẽ nhận được những lời phản biện, các em tự nhận và tự phát hiện những thiếu sót, những cách làm hay và các em sẽ càng tự tin thích thú hơn khi lắng nghe lời chốt ý nhẹ nhàng từ giáo viên chủ nhiệm.
Hoạt động này cần được thực hiện trong tất cả các bài tính: đặt tính, tính giá trị biểu thức, tìm thành phần chưa biết, tính thuận tiện,… cả trong các bài toán có lời văn, các bài toán tổng hợc, v. Chẳng hạn, ở lớp 1 khi dạy những bài phép cộng trong phạm vi 100 không nhớ như phép tính: 12 + 23. Bước 1: Giáo viên cần tổ chức cho các em trình bày suy nghĩ, ý tưởng cá nhân về cách đặt tính để tính kết quả vào vở. Khi đó nhiều em sẽ có cách đặt tính khác nhau.
Giáo viên chỉ cần thực hiện nhiệm vụ: giúp các em nhận ra đâu là cách đặt tính đúng, hay sai. Bước 2: Các em trải nghiệm lời nói. Cần tạo điều kiện cho nhiều học sinh được trình bày cách cộng các số hạng. Trong khi nêu cách tính nhiều em sẽ phát hiện cách thức thực hiện của bạn mình đúng, đủ thế nào và tự các em 15 sẽ có những lời phản biện, lí giải hợp lí, chắc chắn các em sẽ có cách tính và được kết quả đúng.
- Trải nghiệm hành động là các em được thao tác, thực hành trên những dụng cụ học tập cụ thể hay được đo đạt, tính toán trên những đồ vật cụ thể, gần gũi, xung quanh đời sống các em. Hoạt động này giúp các em kiểm chứng lại kiến thức của mình đã học, đã có. Giáo viên cần theo dõi sát, giúp đỡ kịp thời và chỉ cho các em thấy được những cách thực hiện hay để phát huy, những điểm còn thiếu sót để các em kiểm tra, ôn tập cũng như điều chỉnh nhận thức, hành vi khi vận dụng kiến thức vào thực tiễn. Như vậy, nếu học sinh được trải nghiệm đầy đủ theo các hoạt động trên trong mỗi tiết học thì các em không những chỉ nắm vững kiến thức, năng động, sáng tạo mà còn góp phần hình thành, phát triển các phẩm chất chủ yếu, năng lực chung và các năng lực đặc thù.
Thông qua các hoạt động thực hành, trải nghiệm các em được khám phá, rèn luyện bản thân, phát triển quan hệ với bạn bè, thầy cô và cả người thân trong gia đình. Đặc biệt ngôn ngữ toán học được chuẩn xác, khả năng lập luận trở nên logic, tư duy phát triển. Trong hoạt động thực hành và trải nghiêm toán học, giáo viên nên phân chia các kiểu tính, bài tính, các dạng toán, bài toán sao cho phù hợp để các em được trải nghiệm; kích thích thái độ học tập, phát huy tính năng động, sáng tạo của học sinh, đạt mục tiêu đã đề ra. Phương pháp thực hành luyện tập( sử dụng trong dạy học toán ở tiểu học) là phương pháp dạy học trong đó giáo viên tổ chức hướng dẫn học sinh thực hiện các hoạt động thực hành, thông qua đó để giải quyết tình huống cụ thể có liên quan tới các kiến thức và kỹ năng về môn toán.