Luận Án Tiến Sĩ Về Phát Triển Kinh Tế Tri Thức Ở Việt Nam Trong Điều Kiện Hội Nhập Kinh Tế Quốc Tế

Luận án tiến sĩ phân tích phát triển kinh tế tri thức ở Việt Nam trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế, đề xuất giải pháp hiệu quả.

• Tác giả: Nguyễn Sơn Hoa
• Người hướng dẫn: PGS,TS. Nguyễn Văn Trình
• Trường học: Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Kinh tế chính trị
• Đề tài: Phát Triển Kinh Tế Tri Thức Ở Việt Nam Trong Hội Nhập Kinh Tế Quốc Tế
• Loại tài liệu: luận án tiến sỹ
• Năm xuất bản: 2012
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• Trang phụ bìa
• Lời cam đoan
• Danh mục các chữ viết tắt
• Danh mục các bảng
• Danh mục các sơ đồ, biểu đồ
• MỞ ĐẦU
• 1. Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ KINH TẾ TRI THỨC
• 1.1. Những vấn đề lý luận về tri thức
• 1.1.1. Khái niệm, và đặc điểm của tri thức
• 1.1.2. Vai trò của tri thức đối với phát triển và vấn đề quản lý tri thức
• 1.2. Kinh tế Tri thức và quá trình phát triển Kinh tế Tri thức
• 1.2.1. Khái quát về sự xuất hiện và phát triển của Kinh tế Tri thức
• 1.2.2. Khái niệm về Kinh tế Tri thức
• 1.2.3. Những nhân tố tác động đến sự ra đời và phát triển kinh tế tri thức
• 1.2.4. Đặc trưng chủ yếu của nền kinh tế tri thức
• 1.3. Đo lường mức độ phát triển Kinh tế Tri thức
• 1.3.1. Hệ thống chỉ tiêu đo lường kinh tế tri thức của Ngân hàng thế giới (WB)
• 1.3.2. Hệ thống chỉ tiêu đo lường kinh tế tri thức của APEC
• 1.3.3. Hệ thống chỉ tiêu đo lường kinh tế tri thức của các nước OECD
• 1.3.4. Theo các tác giả chuyên đề “Nền kinh tế phi vật thể”
• 1.3.5. Theo công trình của các nhà nghiên cứu Mỹ và Bồ Đào Nha
• 1.3.6. Theo bảng chỉ số Gifford
• 1.4. Phát triển kinh tế tri thức trong điều kiện hội nhập kinh tế quốc tế
• 1.4.1. Tác động của hội nhập đến phát triển kinh tế tri thức
• 1.4.2. Hội nhập kinh tế quốc tế thúc đẩy hơn nữa quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa ở các nước đang phát triển dẫn đến tất yếu phát triển kinh tế tri thức
• 1.5. Kinh nghiệm phát triển kinh tế tri thức ở một số nước trên thế giới và bài học cho những nước đi sau
• 1.5.1. Phát triển kinh tế tri thức ở Mỹ
• 1.5.2. Phát triển kinh tế tri thức ở một số nước EU
• 1.5.3. Phát triển kinh tế tri thức ở Nhật Bản
• 1.5.4. Phát triển kinh tế tri thức ở một số quốc gia điển hình khác
• 1.5.5. Những bài học về phát triển kinh tế tri thức cho những nước đi sau cũng như cho Việt Nam
• 1.6. Tổng kết chương 1
• 2. Chương 2: THỰC TRẠNH KINH TẾ XÃ HỘI VIỆT NAM TRÊN CON ĐƯỜNG TIẾN ĐẾN NỀN KINH TẾ TRI THỨC
• 2.1. Thực trạng phát triển kinh tế Việt Nam dưới góc độ của nền kinh tế tri thức
• 2.1.1. Những chỉ số phát triển kinh tế - xã hội cơ bản của Việt Nam
• 2.1.2. Tình hình phát triển kinh tế tri thức của Việt Nam qua một số chỉ tiêu cơ bản của Ngân hàng Thế Giới
• 2.1.3. Đánh giá thực trạng phát triển kinh tế tri thức của Việt Nam qua yếu tố năng suất tổng hợp
• 2.2. Những điểm sáng trong quá trình tiếp cận và phát triển kinh tế trên nền tảng kinh tế tri thức ở Việt Nam
• 2.2.1. Những điểm sáng tiếp cận phát triển kinh tế tri thức trong lĩnh vực nông nghiệp
• 2.2.2. Những thành tựu trong lĩnh vực công nghệ thông tin
• 2.2.3. Những đơn vị phát triển dựa vào tri thức
• 2.2.4. Những khu công nghệ cao
• 2.3. Những hạn chế trong tiếp cận và phát triển kinh tế tri thức ở Việt Nam thời gian qua và nguyên nhân
• 2.3.1. Thiếu vắng một chiến lược tổng thể về xây dựng và phát triển kinh tế tri thức tận dụng tối đa điều kiện hội nhập quốc tế
• 2.3.2. Các điều kiện vật chất - kỹ thuật để phát triển kinh tế tri thức vẫn còn thiếu và yếu trên nhiều phương diện
• 2.3.3. Trình độ phát triển kinh tế thị trường còn thấp
• 2.3.4. Tính sẵn sàng cho hội nhập và phát triển chưa cao
• 2.4. Tổng kết chương 2
• 3. Chương 3: QUAN ĐIỂM VÀ CÁC GIẢI PHÁP TIẾP CẬN ĐỂ PHÁT TRIỂN KINH TẾ TRI THỨC Ở VIỆT NAM TRONG ĐIỀU KIỆN HỘI NHẬP KINH TẾ QUỐC TẾ
• 3.1. Những thuận lợi, khó khăn, cơ hội và thách thức dưới góc độ phát triển kinh tế tri thức ở nước ta trong điều kiện hội nhập quốc tế
• 3.1.1. Những thuận lợi trong phát triển kinh tế tri thức ở Việt Nam
• 3.1.2. Những khó khăn bất lợi trong quá trình xây dựng và phát triển kinh tế tri thức ở Việt Nam trong điều kiện hội nhập quốc tế
• 3.1.3. Những cơ hội để xây dựng và phát triển kinh tế tri thức ở Việt Nam trong điều kiện hội nhập quốc tế
• 3.1.4. Những thách thức trong quá trình xây dựng và phát triển kinh tế tri thức ở Việt Nam trong điều kiện hội nhập quốc tế
• 3.2. Những quan điểm chủ yếu để tiếp cận và phát triển kinh tế tri thức ở Việt Nam trong điều kiện hội nhập kinh tế quốc tế
• 3.2.1. Phát triển kinh tế tri thức phải bền vững và đạt được sự đồng thuận
• 3.2.2. Tận dụng thời cơ hội nhập quốc tế, phát huy năng lực nội tại kết hợp với nguồn lực bên ngoài cho phát triển kinh tế tri thức
• 3.2.3. Phát triển kinh tế tri thức để tạo đột phá ở những vùng, miền và ngành nghề trọng điểm có sức ảnh hưởng lớn làm động lực phát triển cho toàn ngành và khu vực
• 3.2.4. Phát triển kinh tế tri thức và công nghiệp hóa hiện đại hóa là hai mục tiêu không tách rời trong điều kiện hội nhập kinh tế quốc tế
• 3.2.5. Mô hình học hỏi và đường lối phát triển
• 3.3. Phương hướng, mục tiêu tiếp cận và phát triển kinh tế tri thức giai đoạn 2011- 2020 và định hướng 2030
• 3.3.1. Phương hướng tiếp cận và phát triển kinh tế tri thức ở Việt Nam
• 3.3.2. Những mục tiêu chủ yếu trên con đường tiếp cận và phát triển kinh tế tri thức Việt Nam đến 2020 và tầm nhìn 2030
• 3.4. Nhóm giải pháp chủ yếu tiếp cận và phát triển kinh tế tri thức ở Việt Nam trong giai đoạn 2011-2020 và tầm nhìn 2030
• 3.4.1. Nhóm giải pháp về môi trường kinh doanh và hệ thống đổi mới
• 3.4.2. Giải pháp cho giáo dục và đào tạo
• 3.4.3. Xây dựng cơ sở hạ tầng ICT phát triển và ứng dụng rộng rãi trong các lĩnh vực kinh tế xã hội
• 3.4.4. Phát triển nền khoa học và công nghệ, đổi mới quản lý đối với khoa học và công nghệ của quốc gia, tạo động lực phát triển kinh tế tri thức
• 3.4.5. Tăng cường khai thác tri thức của thế giới
• 3.5. Tổng kết chương 3
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Phát Triển Kinh Tế Tri Thức Ở Việt Nam

Kinh tế tri thức đang trở thành một yếu tố quan trọng trong sự phát triển của Việt Nam. Khái niệm này không chỉ phản ánh sự chuyển mình của nền kinh tế mà còn là một chiến lược phát triển bền vững. Việt Nam đang nỗ lực xây dựng một nền kinh tế dựa trên tri thức, nhằm nâng cao năng lực cạnh tranh và hội nhập quốc tế.

1.1. Khái Niệm Kinh Tế Tri Thức Và Vai Trò Của Nó

Kinh tế tri thức được định nghĩa là nền kinh tế dựa vào tri thức, công nghệ và thông tin. Vai trò của nó trong phát triển kinh tế là rất lớn, giúp tối ưu hóa quy trình sản xuất và nâng cao chất lượng sản phẩm.

1.2. Tình Hình Phát Triển Kinh Tế Tri Thức Tại Việt Nam

Việt Nam đã có những bước tiến đáng kể trong việc phát triển kinh tế tri thức, đặc biệt trong lĩnh vực công nghệ thông tin và giáo dục. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều thách thức cần vượt qua.

II. Những Thách Thức Trong Phát Triển Kinh Tế Tri Thức Ở Việt Nam

Mặc dù có nhiều tiềm năng, nhưng Việt Nam vẫn đối mặt với nhiều thách thức trong việc phát triển kinh tế tri thức. Những vấn đề này bao gồm thiếu hụt nguồn nhân lực chất lượng cao và cơ sở hạ tầng công nghệ thông tin chưa đồng bộ.

2.1. Thiếu Nguồn Nhân Lực Chất Lượng Cao

Việt Nam đang gặp khó khăn trong việc đào tạo và phát triển nguồn nhân lực có trình độ cao, điều này ảnh hưởng đến khả năng cạnh tranh trong nền kinh tế tri thức.

2.2. Cơ Sở Hạ Tầng Công Nghệ Chưa Đủ Đáp Ứng

Cơ sở hạ tầng công nghệ thông tin tại Việt Nam còn yếu kém, điều này cản trở sự phát triển của các doanh nghiệp và tổ chức trong việc áp dụng công nghệ mới.

III. Phương Pháp Đẩy Mạnh Phát Triển Kinh Tế Tri Thức Ở Việt Nam

Để phát triển kinh tế tri thức, Việt Nam cần áp dụng nhiều phương pháp khác nhau, từ cải cách giáo dục đến đầu tư vào công nghệ thông tin. Những giải pháp này sẽ giúp nâng cao năng lực cạnh tranh và thúc đẩy sự phát triển bền vững.

3.1. Cải Cách Giáo Dục Và Đào Tạo

Cải cách giáo dục là cần thiết để nâng cao chất lượng nguồn nhân lực. Chương trình đào tạo cần được cập nhật để phù hợp với yêu cầu của thị trường lao động.

3.2. Đầu Tư Vào Công Nghệ Thông Tin

Đầu tư vào công nghệ thông tin sẽ giúp cải thiện hiệu quả sản xuất và quản lý. Các doanh nghiệp cần được khuyến khích áp dụng công nghệ mới để nâng cao năng suất.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Của Kinh Tế Tri Thức Ở Việt Nam

Việc áp dụng kinh tế tri thức đã mang lại nhiều kết quả tích cực cho Việt Nam. Các lĩnh vực như nông nghiệp, công nghệ thông tin và giáo dục đã có những bước tiến đáng kể nhờ vào việc ứng dụng tri thức và công nghệ.

4.1. Thành Tựu Trong Lĩnh Vực Nông Nghiệp

Nông nghiệp Việt Nam đã áp dụng nhiều công nghệ mới, giúp tăng năng suất và chất lượng sản phẩm. Việc ứng dụng tri thức trong sản xuất nông nghiệp đã mang lại lợi ích kinh tế lớn.

4.2. Đổi Mới Trong Công Nghệ Thông Tin

Công nghệ thông tin đã trở thành một ngành mũi nhọn, đóng góp lớn vào GDP. Các doanh nghiệp công nghệ thông tin đang phát triển mạnh mẽ và tạo ra nhiều việc làm.

V. Kết Luận Về Phát Triển Kinh Tế Tri Thức Ở Việt Nam

Phát triển kinh tế tri thức là một nhiệm vụ quan trọng và cấp bách đối với Việt Nam. Để đạt được mục tiêu này, cần có sự đồng lòng từ cả chính phủ, doanh nghiệp và người dân. Tương lai của kinh tế tri thức tại Việt Nam phụ thuộc vào khả năng tận dụng cơ hội và vượt qua thách thức.

5.1. Tầm Quan Trọng Của Kinh Tế Tri Thức

Kinh tế tri thức không chỉ là một xu hướng mà còn là một yêu cầu tất yếu trong bối cảnh toàn cầu hóa. Việt Nam cần phải nhanh chóng thích ứng để không bị tụt hậu.

5.2. Hướng Đi Tương Lai

Hướng đi tương lai của Việt Nam trong phát triển kinh tế tri thức cần tập trung vào đổi mới sáng tạo và hợp tác quốc tế. Điều này sẽ giúp Việt Nam hội nhập sâu hơn vào nền kinh tế toàn cầu.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Trong bối cảnh toàn cầu hóa và sự bùng nổ của cuộc cách mạng khoa học - công nghệ hiện đại, nền kinh tế thế giới đang chứng kiến sự chuyển dịch mang tính thời đại từ mô hình tăng trưởng dựa trên vốn, tài nguyên thiên nhiên và lao động cơ bắp sang mô hình kinh tế dựa trên tri thức và công nghệ cao. Tại Việt Nam, sau khi gia nhập Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) vào năm 2007, yêu cầu đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa (CNH-HĐH) gắn liền với phát triển kinh tế tri thức đã trở thành một đòi hỏi khách quan mang tính sống còn. Luận án tiến sĩ chuyên ngành Kinh tế chính trị (Mã số: 62.01) với tiêu đề "Phát Triển Kinh Tế Tri Thức Ở Việt Nam Trong Điều Kiện Hội Nhập Kinh Tế Quốc Tế" do nghiên cứu sinh Nguyễn Sơn Hoa thực hiện tại Trường Đại học Kinh tế - Luật (Đại học Quốc gia TP. Hồ Chí Minh) dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS. Nguyễn Văn Trình (bảo vệ năm 2012) là một công trình nghiên cứu hệ thống, chuyên sâu và có tính tiên phong trong việc xác lập cơ sở lý luận và đánh giá thực nghiệm về quá trình chuyển dịch này.

Khái niệm kinh tế tri thức được xác định là nhân lõi của một hệ phạm trù kinh tế mới, phản ánh nấc thang phát triển cao nhất của lực lượng sản xuất trong lịch sử nhân loại. Nghiên cứu giải quyết khoảng trống học thuật (research gap) cốt lõi: sự thiếu vắng một công trình phân tích toàn diện, đa chiều đặt tiến trình phát triển kinh tế tri thức của Việt Nam trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế sâu rộng hậu WTO, kết hợp đồng thời giữa lý luận kinh tế chính trị kinh điển và các khung đo lường định lượng chuẩn hóa quốc tế.

Hệ thống câu hỏi và giả thuyết nghiên cứu được xác lập xuyên suốt luận án bao gồm:

• Câu hỏi nghiên cứu 1 (Q1): Bản chất kinh tế chính trị, các đặc trưng quy luật và hệ thống tiêu chí đo lường mức độ phát triển của kinh tế tri thức theo chuẩn mực quốc tế là gì?
• Câu hỏi nghiên cứu 2 (Q2): Thực trạng nền kinh tế Việt Nam đang đứng ở đâu trên nấc thang kinh tế tri thức toàn cầu xét theo 4 trụ cột của Ngân hàng Thế giới (WB) và hàm lượng đóng góp của năng suất các yếu tố tổng hợp (TFP)?
• Câu hỏi nghiên cứu 3 (Q3): Những thời cơ, thách thức, quan điểm chỉ đạo và hệ thống giải pháp đột phá nào khả thi để Việt Nam thực hiện chiến lược "đi tắt, đón đầu" phát triển kinh tế tri thức giai đoạn 2011–2020, tầm nhìn 2030?
• Giả thuyết nghiên cứu 1 (H1): Mặc dù tốc độ tăng trưởng kinh tế duy trì ở mức khá cao, mô hình tăng trưởng của Việt Nam vẫn thâm dụng vốn và lao động giá rẻ (hệ số ICOR cao), trong khi đóng góp của yếu tố tri thức và TFP vào GDP còn thấp, tạo ra nguy cơ tụt hậu xa hơn về khoảng cách tri thức so với khu vực và thế giới.
• Giả thuyết nghiên cứu 2 (H2): Hội nhập kinh tế quốc tế và cấu trúc mạng lưới sản xuất toàn cầu tạo tiền đề bắt buộc nhưng cũng là cơ hội lịch sử để Việt Nam thực hiện mô hình CNH-HĐH rút ngắn thông qua việc tri thức hóa từng công đoạn sản xuất và dịch vụ.

Khung lý thuyết của công trình tích hợp lý luận giá trị - lao động và tư bản cố định của Karl Marx, Lý thuyết tăng trưởng nội sinh của Paul Romer (1986), Lý thuyết đổi mới sáng tạo của Joseph Schumpeter (1950) cùng Khung đánh giá Kinh tế Tri thức (KAM/KEI) của Ngân hàng Thế giới. Về phạm vi nghiên cứu, luận án khảo sát dữ liệu vĩ mô của Việt Nam trong tương quan so sánh với các nền kinh tế OECD, APEC, ASEAN từ năm 1990 đến năm 2010, định hình chiến lược phát triển cho giai đoạn 2011–2020 và tầm nhìn 2030.

Literature Review và Positioning

Tiến trình tổng quan y văn cho thấy sự tiến hóa của các trường phái tư tưởng kinh tế về vai trò của tri thức trong sản xuất và tăng trưởng:

Trường phái Kinh tế chính trị kinh điển và Mác-xít đặt nền móng đầu tiên cho việc nhận thức tri thức như một lực lượng vật chất. K. Marx trong bản thảo Kinh tế học 1857–1858 đã nhận định: "Tri thức là sản phẩm của lao động, là kết quả của mức độ tích cực của con người với tự nhiên", đồng thời dự báo thiên tài rằng theo đà phát triển của đại công nghiệp, sự tạo ra của cải thực sự sẽ ít phụ thuộc hơn vào thời gian lao động giản đơn mà phụ thuộc quyết định vào "trình độ chung của khoa học và vào sự tiến bộ của kỹ thuật, hay là phụ thuộc vào việc ứng dụng khoa học ấy vào sản xuất".

Bước sang thế kỷ XX, Joseph Schumpeter (1950) trong tác phẩm Chủ nghĩa tư bản, chủ nghĩa xã hội và nền dân chủ đã nhấn mạnh vai trò trung tâm của đổi mới công nghệ và quá trình "phá hủy sáng tạo". Tiếp đó, Peter Drucker (1959, 1969) là học giả đầu tiên đưa ra các thuật ngữ nền tảng như "ngành công nghiệp tri thức" (knowledge industry) và "công nhân tri thức" (knowledge workers), khẳng định: "Xã hội sắp tới đó là xã hội tri thức. Tri thức sẽ là nguồn lực chủ chốt nhất, và công nhân tri thức trở thành bộ phận quan trọng nhất trong lực lượng lao động". Robert Solow (1956) xây dựng mô hình tăng trưởng tân cổ điển (Solow-Swan), chỉ ra phần dư Solow đại diện cho tiến bộ kỹ thuật ngoại sinh. Đến năm 1961, Irma Adelman phát triển hàm sản xuất tân Keynes: $$Y_t = f(K_t, N_t, L_t, S_t, U_t)$$ trong đó $S_t$ là vốn tri thức xã hội và $U_t$ là môi trường văn hóa - xã hội. Giữa thập niên 1980, Paul Romer (1986, 1990) đã tạo nên bước ngoặt với Lý thuyết tăng trưởng nội sinh (Endogenous Growth Theory), chính thức mô hình hóa tri thức như một yếu tố sản xuất nội sinh phi đối kháng (non-rivalrous), làm gia tăng lợi tức theo quy mô.

Tại Việt Nam, các công trình tiêu biểu giai đoạn 2002–2005 bao gồm:

• GS. Nguyễn Thanh Tuyền (2002) với Hướng đến nền kinh tế tri thức ở Việt Nam;
• GS. Đặng Hữu (2004) với Kinh tế tri thức thời cơ và thách thức đối với sự phát triển của Việt Nam;
• TS. Vũ Trọng Lâm (2004) với Kinh tế tri thức ở Việt Nam - Quan điểm và giải pháp;
• PGS.TS. Trần Cao Sơn (2004) với Môi trường xã hội nền kinh tế tri thức - những nguyên lý cơ bản;
• GS.TS. Nguyễn Kế Tuấn (2004) với Phát triển kinh tế tri thức đẩy nhanh quá trình công nghiệp hóa hiện đại hóa ở Việt Nam;
• Thế Trường (2004, 2005) với Hành trang thời đại kinh tế tri thức.

Các nghiên cứu quốc tế và trong nước tồn tại hai luồng quan điểm tranh luận: (1) Luồng quan điểm "tuần tự" cho rằng các nước đang phát triển cần tích lũy vốn và công nghiệp hóa cổ điển hoàn tất trước khi chuyển sang kinh tế tri thức; (2) Luồng quan điểm "nhảy vọt" lập luận rằng các nước đi sau có thể tận dụng lợi thế công nghệ thông tin và mạng lưới toàn cầu để đi tắt, lồng ghép kinh tế tri thức ngay trong quá trình CNH-HĐH.

Luận án định vị nghiên cứu của mình bằng việc khắc phục các hạn chế của y văn đi trước: hầu hết các nghiên cứu tại Việt Nam trước năm 2005 đều xuất bản khi nước ta chưa gia nhập WTO, mang nặng tính lý luận định tính hoặc bó hẹp trong phạm vi địa phương (như thủ đô Hà Nội). Luận án của Nguyễn Sơn Hoa đặt vấn đề trong bối cảnh toàn cầu hóa toàn diện hậu WTO, kết hợp so sánh thực nghiệm quốc tế điển hình như:

1. Khoảng cách tri thức giữa Hàn Quốc và Mexico: Năm 1960, GDP bình quân đầu người của Mexico gấp 2,5 lần Hàn Quốc; tuy nhiên nhờ kiên trì đầu tư vào R&D, giáo dục và vốn tri thức, đến năm 2003 GDP bình quân đầu người của Hàn Quốc đã vượt hơn 2 lần Mexico.
2. Mô hình Thung lũng Silicon (Mỹ) và Đầm điện tử Cambridge (Anh): Phân tích cơ chế sở hữu trí tuệ, vốn đầu tư mạo hiểm và sự kết hợp chặt chẽ giữa trường đại học - viện nghiên cứu với doanh nghiệp công nghệ cao, nơi sản sinh ra hơn 40% công nghệ cao toàn cầu và hàng ngàn công ty spin-off trị giá hàng tỷ USD.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án có những đóng góp học thuật quan trọng trong việc làm sáng tỏ bản chất kinh tế chính trị của kinh tế tri thức:

• Kế thừa và phát triển học thuyết hình thái kinh tế - xã hội và quy luật quan hệ sản xuất phù hợp với tính chất, trình độ của lực lượng sản xuất: Luận án chứng minh kinh tế tri thức không phủ định các quy luật kinh tế khách quan mà là bước phát triển nhảy vọt về chất của lực lượng sản xuất. Tư bản cố định ngày nay chuyển hóa thành vật mang tri thức xã hội hóa phổ biến, trong đó lao động trí tuệ trở thành nguồn gốc trực tiếp tạo ra giá trị thặng dư siêu ngạch.
• Phát triển hàm sản xuất mở rộng: Từ hàm sản xuất cổ điển $P = F(R, C, L)$ (Tài nguyên, Vốn, Lao động), luận án xác lập hàm sản xuất hiện đại $P = F(R, C, L, K)$ với $K$ (Knowledge - Tri thức) là biến số quyết định. Tri thức không bị tiêu hao trong quá trình sử dụng mà có đặc tính sinh sôi, nhân bội giá trị và triệt tiêu quy luật lợi tức giảm dần của các yếu tố vật chất truyền thống.
• Phân loại và điển chế hóa tri thức: Hệ thống hóa các cách tiếp cận của B. Foray (Know-what, Know-why, Know-who, Know-where, Know-when, Know-how), R. Bohn (tri thức môi trường, doanh nghiệp, nội bộ), R. Romer (Software - tri thức mã hóa và Wetware - tri thức chứa trong não bộ con người). Luận án quy tụ thành hai phạm trù cốt lõi: Tri thức ngầm (tacit knowledge) và Tri thức hiện/tri thức khoa học (codified knowledge). Luận án chỉ rõ, lợi thế cạnh tranh quốc gia bền vững nằm ở năng lực chuyển hóa tri thức ngầm thành tri thức hiện thông qua hệ thống giáo dục, viện nghiên cứu và hạ tầng ICT.

Khung phân tích độc đáo

Luận án xây dựng khung phân tích đa chiều tích hợp 3 lý thuyết nền tảng: Lý thuyết Kinh tế chính trị học Mác-xít, Lý thuyết tăng trưởng nội sinh và Lý thuyết mạng lưới kinh tế toàn cầu:

• Khung 4 trụ cột Kinh tế Tri thức của Ngân hàng Thế giới (WB - KAM):
  1. Chế độ thể chế và môi trường kinh doanh: Đảm bảo khuyến khích kinh tế, bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ, cơ chế thị trường minh bạch;
  2. Hệ thống đổi mới sáng tạo: Mạng lưới viện nghiên cứu, trường đại học, doanh nghiệp và trung tâm R&D;
  3. Giáo dục và đào tạo nguồn nhân lực: Xây dựng lực lượng lao động có kỹ năng cao, thúc đẩy học tập suốt đời;
  4. Cơ sở hạ tầng thông tin và truyền thông (ICT): Mạng lưới viễn thông, Internet, thương mại điện tử và chính phủ điện tử.
• Mô hình chuyển dịch cấu trúc mạng (Network Structure): Khẳng định nền kinh tế tri thức vận hành theo cấu trúc "ngang" (mạng lưới phi tập trung) thay thế cấu trúc "dọc" (hình tháp thứ bậc) của kỷ nguyên công nghiệp. Năng lực phát triển của một quốc gia phụ thuộc vào "năng lực nhập mạng" và khả năng kiểm soát "rủi ro cấu trúc" khi tham gia chuỗi giá trị toàn cầu.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án áp dụng thế giới quan duy vật biện chứng và phương pháp luận duy vật lịch sử của Kinh tế chính trị học Mác – Lênin, kết hợp phương pháp tiếp cận đa tầng:

• Phương pháp trừu tượng hóa khoa học: Gạt bỏ các hiện tượng ngẫu nhiên, bề ngoài để đi sâu vào bản chất kinh tế của tri thức, xem xét tri thức dưới dạng hàng hóa đặc thù có tính lan tỏa cao và chi phí biên tiệm cận zero.
• Phương pháp phân tích hệ thống và so sánh đối chiếu: Đặt kinh tế Việt Nam trong không gian so sánh đa biến với các khối kinh tế (OECD, EU, APEC, ASEAN) và các quốc gia cụ thể (Mỹ, Nhật Bản, Hàn Quốc, Singapore, Malaysia, Mexico).

Quy trình nghiên cứu rigorous

• Thu thập dữ liệu thứ cấp chuẩn mực: Nguồn số liệu được khai thác từ các tổ chức quốc tế có uy tín cao bao gồm: Ngân hàng Thế giới (World Bank), Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF), Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD), Diễn đàn Kinh tế Thế giới (WEF), UNDP, ILO, UNESCO, Phòng Thống kê Lao động Mỹ (BLS) và Niên giám thống kê của Tổng cục Thống kê Việt Nam (GSO).
• Tam giác hóa dữ liệu (Data Triangulation): Đối chiếu chéo giữa dữ liệu thể chế (Doing Business, KEI/KAM), dữ liệu vĩ mô (GDP, FDI, cán cân thương mại) và dữ liệu kỹ thuật công nghệ (băng thông Internet, số lượng thuê bao viễn thông, số bằng sáng chế, giá trị công nghiệp CNTT) nhằm đảm bảo độ giá trị nội tại (internal validity) và độ tin cậy của các kết luận khoa học.

Data và phân tích

Luận án sử dụng các công cụ phân tích định lượng kinh tế vĩ mô:

• Phân tích hàm sản xuất Cobb-Douglas và Năng suất các yếu tố tổng hợp (TFP): Đo lường đóng góp của vốn ($K$), lao động ($L$) và phần dư công nghệ/tri thức ($TFP$) vào tăng trưởng GDP giai đoạn 2000–2010.
• Đánh giá hệ số sử dụng vốn (ICOR): Phân tích hiệu quả đầu tư công và tích lũy tư bản của Việt Nam giai đoạn 1991–2009.
• Hệ thống chỉ số KEI (Knowledge Economy Index) và KI (Knowledge Index): Tổng hợp 83 biến số thuộc 4 trụ cột của Ngân hàng Thế giới để lượng hóa vị trí xếp hạng của Việt Nam so với các nước trong khu vực và trên thế giới năm 1995 và 2009.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Mô hình tăng trưởng thâm dụng vốn và nguy cơ bẫy hiệu quả thấp: Phân tích giai đoạn 1991–2009 cho thấy hệ số ICOR của Việt Nam duy trì ở mức rất cao và có xu hướng gia tăng, phản ánh hiệu quả sử dụng vốn đầu tư thấp. Tăng trưởng GDP phụ thuộc lớn vào mở rộng vốn đầu tư và khai thác tài nguyên, lao động thô, trong khi đóng góp của TFP vào tăng trưởng GDP giai đoạn 2000–2007 chỉ đạt mức khiêm tốn, thấp hơn đáng kể so với các nước OECD và các nền kinh tế mới công nghiệp hóa (NICs).
2. Khoảng cách tri thức và sự tụt hậu về chỉ số KEI: Năm 2009, chỉ số Kinh tế Tri thức (KEI) của Việt Nam xếp ở nhóm trung bình thấp trên thế giới. Trong 4 trụ cột, điểm số về thể chế môi trường kinh doanh và hệ thống đổi mới sáng tạo (số lượng bằng sáng chế, chi tiêu cho R&D) là những điểm nghẽn nghiêm trọng nhất kìm hãm năng lực cạnh tranh quốc gia.
3. Nghịch lý độ mở thương mại cao nhưng giá trị gia tăng nội địa thấp: Tỷ lệ kim ngạch thương mại/GDP của Việt Nam năm 2009 vượt mức 150%, cao hơn rất nhiều so với mức trung bình toàn cầu (56% năm 2006). Điều này phản ánh độ mở kinh tế rất lớn nhưng hàm lượng tri thức kết tinh trong sản phẩm xuất khẩu còn mỏng; các doanh nghiệp FDI chiếm lĩnh phần lớn tỷ trọng xuất khẩu công nghệ cao nhưng chủ yếu thực hiện các công đoạn gia công, lắp ráp ở đáy của đường cong nụ cười (Smile Curve).
4. Sự hình thành các điểm sáng đột phá cục bộ: Luận án chỉ ra những hạt nhân kinh tế tri thức bước đầu phát triển ấn tượng tại Việt Nam, bao gồm: sự bùng nổ của thị trường công nghệ thông tin và viễn thông (tăng trưởng doanh thu CNTT giai đoạn 2002–2006); các khu công nghệ cao tập trung (Khu CNC Hòa Lạc, Khu CNC TP. Hồ Chí Minh); việc ứng dụng công nghệ sinh học và tri thức mới vào thâm canh nông nghiệp giúp nâng cao năng suất cây trồng mà không cần gia tăng chi phí vật chất.

Implications đa chiều

• Về mặt lý luận: Khẳng định tính tất yếu khách quan của việc kết hợp đồng thời hai nhiệm vụ CNH-HĐH và phát triển kinh tế tri thức trong thời đại toàn cầu hóa; bác bỏ tư duy phát triển tuần tự cơ học, mở đường cho nhận thức về mô hình "phát triển nhảy vọt dựa vào tri thức".
• Về mặt chính sách vĩ mô:
  • Cải cách thể chế và môi trường kinh doanh: Hoàn thiện khung khổ pháp lý về bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ, tạo lập thị trường khoa học công nghệ minh bạch, xóa bỏ cơ chế xin - cho trong phân bổ nguồn lực R&D.
  • Đột phá giáo dục và phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao: Chuyển đổi căn bản hệ thống giáo dục từ truyền thụ kiến thức thụ động sang phát triển tư duy sáng tạo, kỹ năng giải quyết vấn đề; nâng cao tỷ lệ lao động qua đào tạo; hình thành mạng lưới đại học nghiên cứu gắn kết trực tiếp với doanh nghiệp.
  • Hiện đại hóa hạ tầng ICT và chuyển đổi số: Coi hạ tầng công nghệ thông tin - viễn thông là kết cấu hạ tầng thiết yếu bậc nhất của nền kinh tế; đẩy mạnh ứng dụng chính phủ điện tử, thương mại điện tử, giáo dục và y tế từ xa nhằm giảm thiểu chi phí giao dịch xã hội.
  • Thúc đẩy hệ sinh thái đổi mới sáng tạo và vốn mạo hiểm: Xây dựng cơ chế ưu đãi thuế, đất đai cho các doanh nghiệp khoa học công nghệ; hình thành các quỹ đầu tư mạo hiểm để tài trợ cho các ý tưởng sáng tạo và doanh nghiệp spin-off từ các trường đại học.

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn thừa nhận các giới hạn nghiên cứu:

• Giới hạn về dữ liệu vi mô: Do hệ thống thống kê quốc gia tại thời điểm nghiên cứu (2012) chưa theo dõi đầy đủ các chỉ tiêu kinh tế tri thức ở cấp độ doanh nghiệp và địa phương, luận án chủ yếu đánh giá trên bình diện tổng thể quốc gia và sử dụng dữ liệu thứ cấp từ World Bank.
• Giới hạn về phương pháp đo lường R&D tư nhân: Khó khăn trong việc bóc tách chính xác phần đóng góp của tài sản vô hình và tri thức ngầm trong khu vực kinh tế tư nhân và làng nghề truyền thống.

Các hướng nghiên cứu tiếp theo được đề xuất:

1. Nghiên cứu định lượng tác động của kinh tế tri thức ở cấp độ ngành và cấp độ doanh nghiệp (Firm-level analysis) bằng các mô hình kinh tế lượng không gian (Spatial Econometrics);
2. Đánh giá tác động của Cách mạng công nghiệp lần thứ tư, trí tuệ nhân tạo (AI), dữ liệu lớn (Big Data) và kinh tế nền tảng (Platform Economy) đến thị trường lao động và dịch chuyển cơ cấu kinh tế tại Việt Nam;
3. Hoàn thiện bộ chỉ số đo lường kinh tế tri thức đặc thù cấp tỉnh (Provincial Knowledge Economy Index) phục vụ công tác quy hoạch phát triển vùng.

Tác động và ảnh hưởng

• Tác động học thuật: Luận án là công trình tham khảo nền tảng cho các nhà nghiên cứu, giảng viên và học viên cao học, nghiên cứu sinh chuyên ngành Kinh tế chính trị, Quản lý kinh tế và Kinh tế phát triển khi tiếp cận chủ đề kinh tế tri thức và đổi mới sáng tạo.
• Tác động chính sách: Cung cấp luận cứ khoa học vững chắc phục vụ việc xây dựng và cụ thể hóa các mục tiêu trong Chiến lược phát triển kinh tế - xã hội 2011–2020 của Đảng và Nhà nước, đặc biệt là mục tiêu đưa tỷ lệ đóng góp của TFP vào tăng trưởng đạt ít nhất 35% và giảm tỷ lệ lao động nông nghiệp xuống khoảng 30%.
• Tác động xã hội và doanh nghiệp: Định hướng cho các doanh nghiệp nhận thức rõ vai trò của đầu tư vô hình (R&D, thương hiệu, đào tạo nhân sự), thúc đẩy quá trình chuyển đổi số và nâng cao năng lực cạnh tranh trong chuỗi cung ứng toàn cầu.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và Giới học thuật: Tiếp cận một khung lý thuyết tích hợp chặt chẽ giữa Kinh tế chính trị Mác-xít và Kinh tế học hiện đại; nắm bắt phương pháp luận đánh giá các trụ cột kinh tế tri thức.
• Các nhà hoạch định chính sách (Ban Kinh tế Trung ương, Bộ Kế hoạch & Đầu tư, Bộ KH&CN, Bộ TT&TT, Bộ GD&ĐT): Sử dụng các số liệu so sánh quốc tế và nhóm giải pháp chính sách làm căn cứ xây dựng quy hoạch phát triển khoa học công nghệ và đổi mới mô hình tăng trưởng.
• Lãnh đạo doanh nghiệp và Ban quản lý các Khu công nghệ cao: Tham khảo mô hình quản trị tri thức, thương mại hóa sáng chế và cơ chế thu hút vốn đầu tư mạo hiểm để thúc đẩy sáng tạo.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì? Trả lời: Luận án đã thành công trong việc dung hợp và phát triển sáng tạo lý luận của Kinh tế chính trị Mác – Lênin về quy luật phát triển lực lượng sản xuất với Lý thuyết tăng trưởng nội sinh của Paul Romer. Luận án chỉ ra rằng trong nền kinh tế tri thức, tri thức khoa học đã chính thức chuyển hóa thành lực lượng sản xuất trực tiếp thứ nhất, đóng vai trò là nguồn gốc cốt lõi tạo ra giá trị thặng dư siêu ngạch và thúc đẩy tăng trưởng vượt qua quy luật lợi tức giảm dần của vốn hữu hình.

2. Điểm mới về phương pháp luận so với các nghiên cứu trước đây tại Việt Nam? Trả lời: So với các nghiên cứu của GS. Nguyễn Thanh Tuyền (2002) hay TS. Vũ Trọng Lâm (2004) vốn tập trung vào phân tích định tính hoặc giới hạn ở giai đoạn tiền WTO, luận án của Nguyễn Sơn Hoa là công trình đầu tiên ứng dụng hệ thống chỉ tiêu 4 trụ cột KAM/KEI của Ngân hàng Thế giới kết hợp với phân tích chuỗi số liệu định lượng về TFP, ICOR và độ mở thương mại để định vị chính xác vị thế kinh tế tri thức của Việt Nam trên bản đồ quốc tế.

3. Phát hiện thực nghiệm gây bất ngờ nhất từ dữ liệu nghiên cứu là gì? Trả lời: Đó là nghịch lý giữa độ mở kinh tế cực cao (thương mại/GDP năm 2009 đạt trên 150%) và sự bùng nổ của dòng vốn FDI công nghệ cao với tỷ trọng đóng góp thực tế của tri thức nội địa vào nền kinh tế. Dữ liệu chứng minh rằng mặc dù Việt Nam xuất khẩu khối lượng lớn sản phẩm công nghệ cao và điện tử, nhưng giá trị gia tăng thực sự giữ lại trong nước rất thấp do phụ thuộc vào nhập khẩu linh kiện và gia công đơn thuần, khiến khoảng cách tri thức giữa Việt Nam và các nước như Hàn Quốc, Malaysia chưa được thu hẹp tương xứng với tốc độ tăng trưởng quy mô thương mại.

4. Nghiên cứu có cung cấp quy trình/giao thức nhân rộng (Replication Protocol) không? Trả lời: Có. Khung đo lường dựa trên 4 trụ cột của Ngân hàng Thế giới cùng phương pháp phân rã tăng trưởng TFP và tính toán hệ số ICOR được mô tả chi tiết, cho phép các nhà nghiên cứu độc lập dễ dàng cập nhật chuỗi số liệu mới để đánh giá tiến trình phát triển kinh tế tri thức của Việt Nam trong các giai đoạn tiếp theo (như giai đoạn 2021–2030).

5. Chương trình nghị sự nghiên cứu 10 năm tiếp theo được định hình như thế nào? Trả lời: Luận án vạch ra lộ trình nghiên cứu tiếp nối tập trung vào 3 trọng tâm: (1) Đánh giá hiệu quả của hệ thống đổi mới sáng tạo quốc gia (NIS); (2) Xây dựng cơ chế tài chính đặc thù cho thị trường vốn mạo hiểm và doanh nghiệp spin-off; (3) Nghiên cứu mô hình chuyển đổi số và phát triển nguồn nhân lực kỹ năng số trong bối cảnh tích hợp sâu rộng vào các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới.

Kết luận

1. Khẳng định phát triển kinh tế tri thức không phải là một sự lựa chọn chủ quan mà là xu thế tất yếu khách quan và nhiệm vụ mang tính sống còn của Việt Nam trong điều kiện toàn cầu hóa và hội nhập kinh tế quốc tế sâu rộng.
2. Hệ thống hóa và làm sâu sắc cơ sở lý luận kinh tế chính trị về tri thức, phân định rõ bản chất giữa tri thức ngầm (wetware) và tri thức hiện (software), xác lập tri thức là biến số nội sinh quyết định hiệu quả của hàm sản xuất mở rộng.
3. Đánh giá toàn diện thực trạng nền kinh tế Việt Nam thông qua khung 4 trụ cột của Ngân hàng Thế giới và đóng góp TFP, chỉ rõ điểm nghẽn lớn nhất nằm ở thể chế đổi mới sáng tạo, bảo hộ sở hữu trí tuệ và chất lượng nguồn nhân lực.
4. Đúc kết các bài học kinh nghiệm quốc tế sâu sắc từ Thung lũng Silicon (Mỹ), Cambridge (Anh), Hàn Quốc và Nhật Bản, làm cơ sở đề xuất mô hình CNH-HĐH rút ngắn phù hợp với hoàn cảnh đặc thù của Việt Nam.
5. Đề xuất hệ thống giải pháp đồng bộ giai đoạn 2011–2020 và tầm nhìn 2030 tập trung vào 4 khâu đột phá: cải cách thể chế kinh tế thị trường, nâng cấp hạ tầng ICT băng thông rộng, đổi mới căn bản giáo dục - đào tạo, và phát triển hệ sinh thái khoa học công nghệ gắn kết chặt chẽ với thị trường.
6. Mở ra các hướng nghiên cứu học thuật mới về kinh tế số, chuyển đổi số quốc gia và quản trị tài sản trí tuệ, đóng góp trực tiếp vào kho tàng lý luận kinh tế chính trị ứng dụng tại Việt Nam trong thế kỷ XXI.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ KINH TẾ TRI THỨC 1.1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ TRI THỨC 1.1 Khái niệm, và đặc điểm của tri thức 1.1 Các khái niệm tri thức Do quan điểm và thời điểm lịch sử khác nhau, cách tiếp cận khác nhau nên có rất nhiều quan niệm về tri thức, có thể liệt kê một số quan niệm chủ yếu dưới đây: Thứ nhất, quan điểm của K. Marx, trên cơ sở lý thuyết giá trị - lao động, K. Marx đã quan niệm: “tri thức là sản phẩm của lao động, là kết quả của mức độ tích cực của con người với tự nhiên” [2, tr. Theo quan điểm này, tri thức là phương thức tồn tại của ý thức.

Cùng với tri thức, con người còn có ý chí. Tri thức là sản phẩm của hoạt động lao động xã hội và tư duy của con người, làm tái hiện trong tư tưởng, dưới hình thức ngôn ngữ, những mối liên hệ khách quan, hợp quy luật của thế giới khách quan được cải biến trên thực tế….Điều đó cho thấy chỉ có con người mới là đối tượng được xét đến, chỉ có con người là sinh vật cao cấp có tư duy, có hoạt động lao động. Tri thức phản ánh một cách trung thực thế giới quan xung quanh lên tư duy của con người, đó là sự hiểu biết của con người về thế giới vật chất xung quanh mình. Thứ hai, theo quan điểm của OECD thì: “Tri thức là toàn bộ kết quả của trí lực của loài người sáng tạo ra từ trước đến nay, trong đó tri thức về khoa học, về kỹ thuật, về quản lý là các bộ phận quan trọng nhất” [128].

Quan điểm này hàm ý tri thức là tập hợp, là kho tàng sáng tạo của loài người được lưu giữ lại, phát huy trong suốt lịch sử phát triển của loài người. Tri thức ở các khía cạnh khác nhau đều quan trọng nhưng những tri thức về khoa học, kỹ thuật và quản lý là bộ phận quan trọng nhất, đặc biệt là trong phát triển kinh tế. Thứ ba, Peter Howit thì cho rằng: "Tri thức là khả năng của một cá nhân hay một nhóm thực hiện hoặc chỉ dẫn, xui khiến những người khác thực hiện các quy trình nhằm tạo ra các sự chuyển hóa có thể dự báo được của các vật liệu” [18, tr. Định nghĩa này tiếp cận tri thức theo khía cạnh công nghệ.

Theo cách hiểu này thì tri thức là khả năng hiểu biết của một người hay một nhóm người được mang áp dụng vào sản xuất theo một quy trình nhất định nào đó để chuyển hóa vật liệu đầu vào thành đầu ra theo ý muốn. Khả năng hiểu biết này cũng phải là kết quả vân dụng trí lực của loài người được một người, hay nhóm người tích lũy, tiếp thu, học hỏi và sáng tạo. Theo Ông, tri thức công nghệ nghĩa là sự hiểu biết về tác động của các biến đầu vào đối với đầu ra. -9- Thứ tư, từ những quan niệm trên, Từ điển Bách khoa Toàn thư Việt Nam đã đưa ra định nghĩa khá đầy đủ về tri thức: “Tri thức là kết quả của các quá trình nhận thức của con người về đối tượng được nhận thức, làm tái hiện trong tư tưởng con người những thuộc tính, những mối quan hệ, những quy luật vận động, phát triển của đối tượng và được diễn đạt bằng ngôn ngữ tự nhiên hay hệ thống kí hiệu khác”.

Tiến trình của nhận thức bắt đầu từ các giác quan của con người tiếp nhận các tín hiệu của đối tượng nhận thức (quan hệ vật chất và ý thức), từ đó chúng ta có được dữ liệu (data). Sau khi thu thập dữ liệu, não bộ sẽ xử lý những dữ liệu này và bắt đầu quá trình tư duy nhận thức để biến từ dữ liệu đã xử lý thành thông tin (information), quy luật (law), tri thức (knowledge), trí tuệ (intellect), mức cao hơn nữa là trí khôn (wisdom) xem Hình 1.1 Đối Tín Dữ Thông Tri Trí Trí tượng hiệu liệu tin thức tuệ khôn Hình 1.1 Quá trình nhận thức Dữ liệu là các con số, chữ viết, hình ảnh, tín hiệu âm thanh, hình ảnh…là nguồn gốc, là vật mang tin và cấu thành sản xuất ra thông tin. Tri thức là quá trình biến thông tin là “cái của người” thành “cái của mình” thông qua quá trình thu thập, xử lý để nhận thức. Nó bao gồm tất cả những hiểu biết của con người và tồn tại dưới nhiều hình thức : biết, biết cái gì, biết như thế nào và biết làm thế nào.

Tóm lại, trên cơ sở những khái niệm không hẳn là giống nhau ở trên, ta có thể thấy được những điểm chung và đưa ra khái niệm tri thức sử dụng trong luận án này là: Tri thức là toàn bộ những sự hiểu biết của loài người được hình thành trong lịch sử phát triển của mình thông qua kinh nghiệm hay thông qua quá trình học hỏi. Khái niệm này cho thấy tri thức là khối lượng thông tin tích lũy trong quá trình phát triển của lịch sử nhân loại, sự hiểu biết này có được là cả quá trình tích lũy kinh nghiệm, học hỏi và sáng tạo, sau khi đã thu thập và được xử lý, đồng hóa, đưa vào trở thành sự hiểu biết của con người. Tri thức thông thường được hình thành do hoạt động hàng ngày của mỗi cá nhân và mang tính chất cảm tính trực tiếp, bề ngoài và rời rạc. Tri thức khoa học phản ánh trình độ cao hơn của con người đi sâu nhận thức đối tượng nhằm vạch ra bản chất của đối tượng.

Tri thức khoa học được chia thành tri thức kinh nghiệm và tri thức lý luận. Tri thức kinh nghiệm do quan sát, mô tả, thực nghiệm mang lại. Tri thức lý luận là kết quả của sự khái quát hoá những tri thức kinh nghiệm (những tài liệu kinh nghiệm, kết quả thực nghiệm) để xây dựng các hệ thống lý luận phản ánh những mối liên hệ tất yếu, cơ bản của sự vật, hiện tượng hay lớp sự vật, hiện tượng. - 10 - Cần lưu ý rằng, tri thức cần cho một xã hội là tri thức có phạm vi và ý nghĩa rộng hơn rất nhiều so với tri thức về kỹ thuật, về công nghệ; nó bao gồm cả tri thức về kinh tế, về chính trị, về văn hoá, về xã hội, về quản lý.

Tri thức của một tổ chức là một khái niệm rất rộng. Tri thức của một tổ chức bao gồm văn hoá, cách thức làm việc, giao tiếp giữa những con người trong tổ chức, tri thức về tìm kiếm thông tin và tri thức mới thu nhận được từ bên ngoài. Tri thức của một tổ chức còn thể hiện ở chỗ họ biết kết hợp thông tin với kinh nghiệm và năng lực để đi đến hành động có hiệu quả ngày càng cao hơn.2 Phân loại tri thức Có nhiều cách phân loại khác nhau về tri thức tùy thuộc vào mục đích, ý đồ, năng lực nhận biết. Thứ nhất, Phân loại theo B.foray: Phân loại theo đối tượng và phương pháp thực hiện, tri thức có các loại : Một là, Tri thức về sự vật : Biết cái gì? (Know - what) Hai là, Tri thức về giới tự nhiên, xã hội và suy nghĩ của con người : Biết tại sao? (Know - Why) Ba là, tri thức về thế giới quan, các quan hệ xã hội để biết ai về cái gì và ai có thể làm được điều gì nhằm tìm ra các nguyên tắc khoa học: Biết ai, người nào đó? (Know - Who) Bốn là, tri thức về các diễn biến của tình hình thị trường và nền kinh tế: Biết nơi chốn, địa điểm và biết thời gian (Know - Where, Know - When) Năm là, tri thức về các kỹ năng, khả năng thực hiện công việc ở mức độ thực hành: Biết cách làm (Know - How).

Hiện nay, người ta thường sử dụng thuật ngữ này để chỉ kỹ năng về quy trình xử lý một hệ thống hay một thiết bị, một phương pháp mới nào đó khi cần chuyển giao công nghệ, gọi là “bí quyết kỹ thuật” hay “chìa khóa trao tay”. Đây là tri thức về công nghệ. Trong các loại tri thức trên, hai loại đầu có thể thu nhận thông qua việc truy cập cơ sở dữ liệu, đọc tài liệu, tham gia các hội nghị hội thảo. Các loại sau thu thập và có được thông qua kinh nghiệm thực tế.

Thứ hai, Phân loại theo R.Bohn : Trong quá trình quá trình nghiên cứu tài sản của doanh nghiệp Ông cho rằng, tri thức được chia thành ba loại : Một là, tri thức về môi trường : Thông tin về thị trường, công nghệ, v.v… Hai là, tri thức về doanh nghiệp : Danh tiếng, nhãn mác, v.v… Ba là, tri thức nội bộ : Văn hóa doanh nghiệp, đạo đức, cơ sở dữ liệu doanh nghiệp, bí quyết của doanh nghiệp, bí quyết của người lao động. - 11 - Thứ ba, Phân loại theo Theo R.Romer : Theo công trình nghiên cứu của hai Ông vào năm 1996, tri thức là tất cả những gì không vật chất, vô hình và có tính chất con người, nó bao gồm : Một là, phần mềm của tri thức (Software): là các tri thức có thể được diễn đạt trong các kho thông tin lưu trữ bên ngoài não người để có thể phổ biến rộng rãi dưới dạng thương mại hóa : sách, báo, thiết bị lưu trữ dùng cho máy tính, báo cáo, tài liệu, hướng dẫn kỹ thuật, v. Hai là, Phần ướt của tri thức (Wetware): là các tri thức chỉ có thể được lưu trữ trong não người, bao gồm : niềm tin, kỹ năng, kỹ xảo, thủ thuật làm việc, v.v… Tóm lại : có không ít cách phân loại tri thức nhưng nhìn chung cách phân loại cho rằng tri thức có hai loại là tri thức kinh nghiệm và tri thức khoa học phù hợp với hướng nghiên cứu và mục tiêu đề tài và mang tính đúc kết đó là : Một là, tri thức ngầm : được hình thành trực tiếp trong hoạt động hàng ngày của con người, là phần tiềm ẩn, phần ướt của tri thức, là tri thức không bộc lộ chứa trong đầu con người. Trong quá trình chuyển giao từ người có tri thức sang người cần tri thức, thì tri thức ngầm cần được điển chế hóa để chuyển nó thành tri thức hiện.

Trong quá trình điển chế hóa tri thức thì một phần tri thức ngầm vẫn còn lại. Nhờ sự phát triển mạnh mẽ của Công nghệ Thông tin và truyền thông mà tri thức điển chế hóa đã trở lên dễ có hơn và cũng rẻ hơn. Trong việc lựa chọn và khai thác tri thức để phát triển kinh tế, tăng khả năng cạnh tranh quốc gia thì tri thức ngầm có vai trò cực kỳ quan trọng.