CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ PHÁT TRIỂN KINH TẾ TRANG TRẠI 1.1 Cơ sở lý luận về phát triển kinh tế trang trại 1.1 Lý luận về trang trại và kinh tế trang trại 1.1 Khái niệm về trang trại và kinh tế trang trại - Trang trại và kinh tế trang trại là những khái niệm được dùng khá phổ biến, chúng thường được hiểu tương đương nhau hoặc được dùng thay thế cho nhau. Tuy nhiên “trang trại” và “ kinh tế trang trại” là hai khái niệm không đồng nhất. Bởi khi nói đến “trang trại” là nói đến cơ sở sản xuất kinh doanh nông nghiệp, là một loại hình tổ chức sản xuất kinh doanh nhất định.Còn khi bàn đến “kinh tế trang trại” là đề cập đến mặt kinh tế của trang trại. - Có thể hiểu kinh tế trang trại là tổng thể các yếu tố vật chất của sản xuất và các mối quan hệ kinh tế nảy sinh trong quá trình tồn tại và hoạt động của trang trại.
Còn trang trại là nơi kết hợp các yếu tố vật chất của sản xuất và là chủ thể của các mối quan hệ đó. Việc phân biệt hai khái niệm trên có ý nghĩa quan trọng nhằm tránh tình trạng nhầm lẫn khi phân tích các khái niệm, đánh giá những hiện tượng và những vấn đề thuộc bản chất của trang trại và kinh tế trang trại. - Hiện nay có rất nhiều khái niệm khác nhau về trang trại và kinh tế trang trại tùy theo cách tiếp cận và hướng phân tích đánh giá. TS Nguyễn Thế Nhã (1993) “Trang trại là một loại hình tổ chức sản xuất cơ sở trong nông, lâm, thủy sản có mục đích chính là sản xuất hàng hóa, có tư liệu sản xuất độc quyền sở hữu hoặc quyền sử dụng của một chủ độc lập, sản xuất được tiến hành trên quy mô ruộng đất và các yếu tố sản xuất tiến bộ, trình độ kỹ thuật cao, hoạt động tự chủ luôn gắn với thị trường”[6] Theo GS.
Nguyễn Điền (1999) :“Trang trại gia đình là loại hình cơ sở sản xuất nông nghiệp trong điều kiện của nền kinh tế thị trường từ khi phương thức sản xuất tư bản thay thế phương thức sản xuất phong kiến, khi bắt đầu cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ nhất ở một số nước châu Âu”[4] Còn Th.s Nguyễn Phượng Vỹ (1999) cho rằng: “ Trang trại là một hình thức tổ chức kinh tế trong nông, lâm, ngư nghiệp, phổ biến được hình thành từ kinh tế nông hộ nhưng mang tính sản xuất hàng hóa.[7] Theo NQTW6 ngày 10/1/1998 của Ban Kinh tế Trung ương:“Trang trại gia đình, thực chất là kinh tế hộ sản xuất hàng hóa với quy mô lớn hơn, sử dụng lao động, tiền vốn của gia đình là chủ yếu để phát triển sản xuất kinh doanh hiệu quả”[11] Mỗi quan điểm đều có một cách nhìn nhận khác nhau, nhưng chung quy lại có thể hiểu trang trại là một hình thức tổ chức, sản xuất được hình thành dựa trên cơ cở kinh tế hộ. 5 Sản xuất dựa trên cơ sở lao động, đất đai, tư liệu sản xuất của hộ gia đình nhưng mức độ tổ chức cao hơn, mang tính sản xuất hàng hóa với sản phẩm chủ yếu là các mặt hàng nông - lâm - ngư nghiệp. Hình thức sản xuất gắn với kinh doanh và hướng đến thị trường. - Cũng tương tự như khái niệm “trang trại” hiện nay ở Việt Nam cũng có rất nhiều khái niệm khác nhau, không thống nhất về “kinh tế trang trại” Theo GS.
Lê Trọng (2000) :“Kinh tế trang trại bao gồm kinh tế nông trại, lâm trại, ngư trại, là hình thức tổ chức kinh tế cơ sở của nền sản xuất nông nghiệp xã hội, dựa trên cơ sở hiệp tác và phân công lao động xã hội, bao gồm một số người lao động nhất định, được trang bị những tư liệu sản xuất nhất định để tiến hành hoạt động sản xuất kinh doanh phù hợp với yêu cầu của nền kinh tế thị trường, được nhà nước bảo hộ theo luật định”[5] Tác giả Hai Trần, Ban kinh tế Trung ương nhận định:“Kinh tế trang trại là hình thức tổ chức sản xuất hàng hóa lớn trong nông, lâm, ngư nghiệp của các thành phần kinh tế khác nhau ở nông thôn, có sức đầu tư lớn, có năng lực quản lý trực tiếp quá trình sản xuất kinh doanh, có phương pháp tạo ra sức sinh lời cao hơn bình thường trên đồng vốn bỏ ra; có trình độ đưa những thành tựu khoa học công nghệ kết tinh trong hàng hóa tạo ra sức cạnh tranh cao hơn trên thị trường xã hội, mang lại hiệu quả kinh tế xã hội cao”. Đào Thế Tuấn (1997) cho rằng:“Kinh tế trang trại là một hình thức tổ chức kinh tế - hình thức tổ chức sản xuất kinh doanh trong nông nghiệp ( hiểu nông nghiệp theo nghĩa rộng bao gồm nông, lâm, ngư nghiệp) phổ biến được hình thành và phát triển trên nền tảng kinh tế nông hộ. Quá trình hình thành và phát triển kinh tế trang trại có gắn với sự tích tụ và tập trung các yếu tố sản xuất , kinh doanh đất đai, lao động, tư liệu sản xuất – vốn, khoa học công nghệ để nâng cao năng lực sản xuất và sản xuất ra nhiều sản phẩm hàng hóa với năng suất, chất lượng và hiệu quả cao”.[10] Trong văn bản pháp lý của nhà nước ta, Nghị quyết số 03/2000/NQ – CP ngày 02/02/2000 đã nêu rõ: “Kinh tế trang trại là hình thức tổ chức sản xuất hàng hóa trong nông nghiệp, nông thôn, chủ yếu dựa vào hộ gia đình, nhằm mở rộng quy mô và nâng cao hiệu quả sản xuất trong lĩnh vực trồng trọt, chăn nuôi, nuôi trồng thủy sản, trồng rừng gắn sản xuất với chế biến và tiêu thụ nông, lâm, thủy sản”[8] -Từ những nhận định trên có thể nhận thấy các đặc điểm chung về kinh tế trang trại như sau: + Kinh tế trang trại là một hình thức tổ chức sản xuất hàng hóa tiến bộ trong nông, lâm, ngư, nghiệp. + Quy mô sản xuất lớn, được hình thành dựa trên cơ sở kinh tế hộ và mang tính sản xuất hàng hóa.
6 +Sức đầu tư lớn, khai thác các thế mạnh tiềm năng sẵn có, sử dụng các nguồn lực kinh tế tại địa phương ( vốn, đất đai, lao động, ứng dụng khoa học kĩ thuật, công nghệ hiện đại,.) làm động lực để sản xuất. + Hoạt động sản xuất - kinh doanh luôn luôn gắn với nền kinh tế thị trường + Nguồn gốc sở hữu của trang trại là thành phần kinh tế tư nhân là chủ yếu, song do sự tác động của kinh tế thị trường và xu thế hội nhập quốc tế nên nó ngày càng mở rộng ra nhiều hình thức sở hữu, từ một thành phần kinh tế đến nhiều thành phần kinh tế. - Ngày nay, có thể thấy trang trại có nhiều mặt cùng tồn tại ngoài mặt kinh tế còn bao gồm cả vấn đề về xã hội và môi trường: +Về mặt kinh tế: Nói lên các hoạt động sản xuất kinh doanh để tạo ra nhiều chủng loại sản phẩm hàng hoá đem lại thu nhập cao và nhiều lợi nhuận. +Về mặt xã hội: Trang trại là một tổ chức cơ sở của xã hội.
Quan hệ giữa các thành viên của hộ trang trại, giữa chủ trang trại và người làm thuê là đan xen nhau,… +Về mặt môi trường: Trang trại có mối quan hệ thể hiện trên nhiều mặt rất đa dạng và gắn bó chặt chẽ với nhau, đồng thời có tác động qua lại nhiều mặt, nhiều chiều của hệ kinh tế sinh thái-nhân văn trong vùng. Trên thực tế người ta thường chú ý về mặt kinh tế của trang trại nhiều hơn mặt xã hội và môi trường. Điều này cũng dễ hiểu vì kinh tế là nội dung cơ bản, là cốt lõi của trang trại. Ngày nay ở nước ta, trang trại đã và đang trở thành một xu thế phát triển mạnh mẽ, kết quả của nó ngày càng biểu hiện rõ nét trên các mặt: Kinh tế, xã hội và môi trường.2 Đặc trưng của kinh tế trang trại -Một là: Trang trại là một loại hình sản xuất kinh doanh trong nông nghiệp.
Với sản phẩm chủ yếu là các mặt hàng nông - lâm - ngư nghiệp. - Hai là: Mục đích cơ bản của trang trại là sản xuất nông sản hàng hóa nhằm đảm bảo cung ứng những mặt hàng nông sản thiết yếu đáp ứng nhu cầu thị trường. - Ba là:Tư liệu sản xuất trong trang trại thuộc quyền sở hữu và quyền sử dụng của một người chủ độc lập. - Bốn là: Tất cả các yếu tố sản xuất của trang trại như vốn, đất đai được tập trung với quy mô nhất định theo yêu cầu của sản xuất hàng hóa - Năm là: Trang trại có cách thức quản lý sản xuất và hình thức tổ chức sản xuất tiến bộ, thường xuyên đổi mới theo hướng tiếp cận với thị trường.
Sản xuất đạt hiệu quả cao hơn và thu nhập vượt trội hơn so với kinh tế hộ 7 -Sáu là: Lao động chính trong các trang trại chủ yếu là chủ trang trại và những người trong gia đình, có thuê mướn lao động theo hình thức công nhật hoặc thời vụ. -Bảy là: Chủ trang trại là người có kiến thức, kinh nghiệm, có năng lực tổ chức quản lý,trực tiếp điều hành sản xuất, biết áp dụng tiến bộ khoa học- kỹ thuật và có một số hiểu biết nhất định về kinh doanh 1.3 Tiêu chí xác định kinh tế trang trại Tại điều 5, thông tư 27/2011/TT BNNPTNT ban hành ngày 13/4/2011 của Bộ Nông nghiệp và phát triển nông thôn đã quy định về tiêu chí xác định kinh tế trang trại như sau: Cá nhân, hộ gia đình sản xuất nông nghiệp, lâm nghiệp, nuôi trồng thủy sản đạt tiêu chuẩn kinh tế trang trại phải thỏa mãn điều kiện sau: 1. Đối với cơ sở trồng trọt, nuôi trồng thuỷ sản, sản xuất tổng hợp phải đạt: a) Có diện tích trên mức hạn điền, tối thiểu: - 3,1 ha đối với vùng Đông Nam Bộ và Đồng bằng Sông Cửu Long; - 2,1 ha đối với các tỉnh còn lại. b) Giá trị sản lượng hàng hóa đạt 700 triệu đồng/năm.
Đối với cơ sở chăn nuôi phải đạt giá trị sản lượng hàng hóa từ 1.000 triệu đồng/năm trở lên; 3. Đối với cơ sở sản xuất lâm nghiệp phải có diện tích tối thiểu 31 ha và giá trị sản lượng hàng hóa bình quân đạt 500 triệu đồng/năm trở lên.