Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ PHÁT TRIỂN KINH TẾ NÔNG HỘ 1.1 Những vấn đề chung về kinh tế nông hộ.1 Khái niệm kinh tế nông hộ. Kinh tế hộ nông dân hay còn gọi là kinh tế nông hộ đã xuất hiện từ rất lâu. Tuy nhiên, cùng với sự phát triển của lực lượng sản xuất thì các hình thức tổ chức sản xuất và quan hệ sản xuất cũng biến đổi theo, bản thân khái niệm về kinh tế nông hộ cũng có sự thay đổi và phát triển tương ứng với trình độ của nền sản xuất. Khi nghiên cứu về khái niệm “hộ”, các tổ chức quốc tế và các nhà khoa học đã đưa ra nhiều định nghĩa dưới những góc độ khác nhau.
Về phương diện thống kê, Liên Hiệp Quốc cho rằng: “Hộ là những người cùng sống chung dưới một mái nhà, cùng ăn chung và có chung một ngân quỹ”. Tại cuộc thảo luận quốc tế về quản lý nông trại ở Hà Lan năm 1980, các nhà khoa học nhất trí rằng: “Hộ là một đơn vị cơ bản của xã hội có liên quan đến sản xuất, tái sản xuất, đến tiêu dùng và các hoạt động xã hội khác”. Khi xét hộ gia đình với tư cách là một đơn vị kinh tế, Frank Ellis nêu định nghĩa: “Đó là hộ gia đình làm nông, có quyền kiếm kế sinh nhai từ những mảnh đất đai, sử dụng sức lao động gia đình để sản xuất”. Những quan niệm về hộ trên đây chỉ đề cập đến chức năng sản xuất, tiêu dùng,… của hộ.
Hay nói cách khác, xem hộ như một đơn vị kinh tế. Khía cạnh nhân chủng học của hộ chưa được đề cập.Mc Gee (1989), trường đại học British Columbia, khi khảo sát “kinh tế hộ trong quá trình phát triển” ở một số nước Châu Á đã nêu lên rằng: “Ở các nước Châu Á hầu hết người ta quan niệm hộ là một nhóm người cùng huyết tộc, hay không cùng chung huyết tộc ở chung một mái nhà, ăn chung một mâm cơm và có chung một ngân quỹ”.Gee đã phân biệt sự khác nhau Trang Luận văn tốt nghiệp Trang Luận văn tốt nghiệp giữa hộ và gia đình. Điểm khác nhau căn bản đó là gia đình là nhóm người cùng chung huyết tộc. Gia đình hạt nhân một vợ một chồng và các con là đơn vị cơ bản của xã hội.
Gia đình mở rộng gồm nhiều thế hệ khác nhau cùng chung sống trong một mái nhà đang trong quá trình giải thể. Như vậy, gia đình là một loại hộ cơ bản.Chaianov, nhà kinh tế nông nghiệp được mệnh danh là “Các Mác của nông dân” có quan điểm về kinh tế nông hộ như sau: “Khái niệm hộ, đặc biệt là trong đời sống nông thôn không phải bao giờ cũng tương đương với khái niệm sinh học làm chỗ dựa cho nó mà nội dung còn có thêm cả một loạt những phức tạp về đời sống kinh tế và đời sống gia đình”. Còn ở nước ta hiện nay, nhiều người đồng nhất khái niệm hộ và gia đình. Thực ra, đây là hai khái niệm không hoàn toàn đồng nhất.
Qua một số định nghĩa trên đây, ta thấy hộ và gia đình có những tiêu thức chung để nghiên cứu như cơ sở hành chính, kinh tế, quan hệ huyết thống và hôn nhân, tình trạng cư trú,… Tuy vậy, gia đình thường được xem xét trong các mối quan hệ về xã hội, còn hộ là một đơn vị kinh tế; khi xem xét bản chất kinh tế của nó trong mối tương quan với các loại hình kinh tế khác như kinh tế tập thể, kinh tế nhà nước và với các tổ chức kinh tế khác cũng như sự vận động của nó trong toàn bộ cơ chế quản lý kinh tế nói chung và cơ chế quản lý nông nghiệp nói riêng. Như vậy, gia đình được coi là hộ khi các thành viên có chung một cơ sở kinh tế. Ngược lại, hộ chỉ được coi là gia đình khi các thành viên của nó quan hệ huyết thống và hôn nhân. Dựa vào điều kiện thực tế của nước ta, nhất là trong nông nghiệp, nông thôn, chúng ta thấy rằng giữa hộ và gia đình không thể tách rời được với nhau bởi vì có rất ít hộ nông dân nào mà không dựa trên cơ sở gia đình, ngược lại có rất ít gia đình không có chung một cơ sở kinh tế.
Do vậy, có thể dùng khái niệm hộ gia đình để biểu thị các thành viên của nó có cùng huyết tộc và quan hệ hôn Trang Luận văn tốt nghiệp Trang Luận văn tốt nghiệp nhân, và có chung một cơ sở kinh tế. Hộ gia đình ở nông thôn làm nông nghiệp gọi là hộ gia đình nông dân (gọi tắt là nông hộ). Mỗi nông hộ là một đơn vị kinh tế cơ sở của nền kinh tế nông nghiệp, hình thức đặc trưng của nó là kinh tế hộ gia đình (gọi tắt là kinh tế nông hộ). Như vậy kinh tế nông hộ là một hình thức kinh tế tự chủ (bao gồm cả nông, lâm, ngư nghiệp), dựa trên cơ sở sức lao động của gia đình là chính và quyền sử dụng lâu dài phần ruộng đất mà họ canh tác và các tư liệu sản xuất khác.
Ngày nay, ở nhiều nước còn sử dụng khái niệm nông trại gia đình để chỉ hình thức sản xuất kinh doanh nông nghiệp gia đình trong nền sản xuất hàng hóa và phân biệt nó với kinh tế tiểu nông ở mục tiêu sản xuất. Nếu kinh tế tiểu nông có quy mô nhỏ, năng suất và chất lượng hàng hóa thấp, tính chất tự cấp - tự túc cao thì ở nông trại gia đình có quy mô sản xuất lớn hơn, khả năng áp dụng khoa học kỹ thuật cao hơn, sản xuất phục vụ thị trường nhiều hơn. Thực chất, nông trại gia đình là sự phát triển cao của kinh tế nông hộ.2 Đặc trưng của kinh tế nông hộ. Mô hình sản xuất của nông hộ có những đặc trưng riêng biệt, nó có một cơ chế vận hành riêng, do đó có thể thấy rằng: nông hộ là một đơn vị kinh tế xã hội khá đặc biệt.
Một là, trong cấu trúc nội tại của nông hộ, các thành viên cùng huyết tộc là chủ thể của hộ. Nông hộ có sự thống nhất chặt chẽ giữa việc sở hữu, quản lý, sử dụng các yếu tố sản xuất, có sự thống nhất giữa quá trình sản xuất, phân phối, trao đổi và tiêu dùng trong một đơn vị kinh tế. Nông hộ có thể thực hiện cùng lúc nhiều chức năng mà các đơn vị khác không có được. Bản thân mỗi hộ nông dân là một tế bào xã hội, là một đơn vị sản xuất và tiêu dùng trong sinh hoạt.
Hai là, nông hộ là đơn vị tái sản xuất chứa đựng các yếu tố hay các nguồn lực của quá trình tái sản xuất (lao động, đất đai, vốn, kỹ thuật,…), là đơn vị sản Trang Luận văn tốt nghiệp Trang Luận văn tốt nghiệp xuất tự thực hiện quá trình tái sản xuất dựa trên việc phân bố các nguồn lực vào các ngành sản xuất để thực hiện tốt các chức năng của nó. Trong quá trình đó, nó có mối liên hệ chặt chẽ với các đơn vị khác và với hệ thống kinh tế quốc dân. Khai thác đầy đủ những khả năng và tiềm lực của nông hộ sẽ góp phần thúc đẩy tăng trưởng nền kinh tế quốc dân. Như vậy, đặc trưng bao trùm của kinh tế nông hộ là các thành viên trong hộ làm việc một cách tự chủ, tự nguyện vì lợi ích kinh tế của bản thân và gia đình mình.
Mặt khác, kinh tế nông hộ nhìn chung là nền sản xuất nhỏ mang tính tự cấp- tự túc hoặc có sản xuất hàng hóa với năng suất lao động thấp, nhưng lại có vai trò quan trọng trong quá trình phát triển sản xuất nông nghiệp ở các nước đang phát triển nói chung và ở nước ta nói riêng. Như đã nêu trên, nông hộ là tế bào kinh tế - xã hội, là hình thức tổ chức cơ sở của nông nghiệp ở nông thôn đã tồn tại từ lâu đời ở các nước nông nghiệp. Thành viên của nông hộ bao gồm chủ yếu là cha mẹ và con cái và có thể còn có cả ông bà và cháu chắt. Ba là, các thành viên trong nông hộ gắn bó với nhau chặt chẽ trước tiên bằng quan hệ hôn nhân và huyết thống.
Về kinh tế, các thành viên trong nông hộ gắn bó với nhau trong quan hệ sở hữu về tư liệu sản xuất, quan hệ quản lý và phân phối sản phẩm. Các thành viên có chung mục tiêu và lợi ích là thoát khỏi đói nghèo, phát triển kinh tế để ngày càng giàu có. Từ thống nhất về lợi ích đến thống nhất về hành động, các thành viên đều làm việc hết sức mình để có được thu nhập cao cho gia đình và cũng là cho mỗi người. Các thành viên trong gia đình nông dân từ trẻ đến già nếu có thể lao động được thì đều tham gia lao động không kể tuổi tác, người yếu làm việc nhẹ, người khỏe làm việc nặng.
Do đó, việc phân công và hiệp tác lao động của nông hộ có nhiều ưu điểm mà các tổ chức sản xuất cơ sở khác không thể có được: đó là tính Trang Luận văn tốt nghiệp Trang Luận văn tốt nghiệp tự nguyện, tự giác cao và tận dụng tối đa khả năng của mỗi người và mọi đều kiện có thể trong lao động. Bốn là, trong mỗi nông hộ thường là cha hay mẹ làm chủ hộ, vừa là người tổ chức phân công lao động vừa trực tiếp lao động. Các thành viên trong gia đình cùng lao động, gần gũi nhau, hiểu nhau về khả năng, đặc điểm của mỗi người nên tạo điều kiện cho việc phân công hợp tác được hợp lý. Mỗi nông hộ, trừ hộ làm thuê, đều sở hữu hoặc một bộ phận các tư liệu sản xuất như ruộng đất, trâu, bò, nông cụ, máy móc,… Các thành viên đã quen sử dụng nên hiểu được đặc tính của mỗi loại tư liệu sản xuất.
Người chủ nông hộ vừa quản lý điều hành sản xuất vừa trực tiếp lao động nên mọi người trong hộ đều gắn bó chặt chẽ với nhau trong quá trình sản xuất. Từ đó, các thông tin được xử lý nhanh, kịp thời, các quyết định điều hành sản xuất được đúng đắn, dứt khoát. Năm là, về quan hệ phân phối, các thành viên trong nông hộ cùng làm, cùng ở, cùng ăn do chủ hộ là cha hay mẹ bố trí sắp xếp. Do đó, nếu có mâu thuẫn phát sinh trong phân phối thì cũng dễ giải quyết.
Khi con cái trưởng thành tách ra lập hộ khác, cha mẹ có trách nhiệm phân chia tài sản gia đình trên cơ sở bàn bạc dân chủ, đây cũng chính là hình thức phân phối lại vốn một cách tự giác.