Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu
Khóa luận tốt nghiệp "Khu công nghiệp - khu chế xuất Thành phố Hồ Chí Minh. Hiện trạng và định hướng phát triển" do sinh viên Phan Đức Thái thực hiện dưới sự hướng dẫn của TS. Phạm Thị Xuân Thọ (Trưởng khoa Địa lý, Trường Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh), bảo vệ vào tháng 05 năm 2005. Công trình thuộc chuyên ngành Địa lý học (chuyên hướng Địa lý kinh tế - xã hội và Tổ chức lãnh thổ công nghiệp).
1. Lý do chọn đề tài và bối cảnh thực tiễn
Thành phố Hồ Chí Minh là trung tâm kinh tế, văn hóa và chính trị trọng điểm của cả nước. Sau 25 năm xây dựng và phát triển, ngành công nghiệp thành phố đã trở thành ngành kinh tế mũi nhọn, đóng góp lớn vào nguồn hàng tiêu dùng, xuất khẩu, giải quyết việc làm và tạo nguồn thu ngân sách nhà nước. Cùng với quá trình chuyển dịch cơ cấu theo hướng hiện đại hóa và tự động hóa, việc phân bố lại không gian công nghiệp theo chủ trương của Thành ủy và Ủy ban nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh đóng vai trò quyết định. Sự hình thành hệ thống khu công nghiệp (KCN), khu chế xuất (KCX), cụm công nghiệp và khu công nghệ cao là phương thức then chốt để thu hút nguồn vốn đầu tư trong và ngoài nước, tiếp nhận chuyển giao công nghệ, nâng cao năng lực quản trị và trình độ tay nghề của đội ngũ công nhân. Việc đánh giá toàn diện hiện trạng và đề xuất giải pháp phát triển hệ thống KCN - KCX đến năm 2010 là yêu cầu thực tiễn cấp thiết đối với sự phát triển bền vững của thành phố.
2. Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu
- Mục đích nghiên cứu:
- Đánh giá mặt tác động của các khu công nghiệp – khu chế xuất đến ngành công nghiệp và nền kinh tế Thành phố Hồ Chí Minh.
- Tìm hiểu quá trình hình thành và phát triển của các khu công nghiệp – khu chế xuất trên địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh.
- Nhiệm vụ nghiên cứu:
- Thu thập, hệ thống hóa tài liệu về các khu công nghiệp, khu chế xuất trên địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh.
- Làm rõ những mặt thuận lợi và khó khăn trong hoạt động của các khu công nghiệp, khu chế xuất tại thành phố.
- Đánh giá những mặt tích cực và hạn chế tồn tại trong quá trình phát triển, từ đó đề xuất các định hướng và giải pháp hoàn thiện hệ thống KCN - KCX trên địa bàn thành phố đến năm 2010.
3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
- Đối tượng nghiên cứu: Quá trình hình thành, phát triển và tổ chức không gian của hệ thống các KCN và KCX đã được Thủ tướng Chính phủ ký quyết định thành lập trên địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh.
- Phạm vi không gian: Tập trung vào 13 KCN - KCX chính thức được cấp phép và triển khai (bao gồm 3 KCX: Tân Thuận, Linh Trung 1, Linh Trung 2; 10 KCN: Bình Chiểu, Hiệp Phước, Tân Tạo, Tân Bình, Vĩnh Lộc, Tây Bắc Củ Chi, Tân Thới Hiệp, Lê Minh Xuân, Phong Phú, Cát Lái 2; cùng dự án KCN Tân Phú Trung). Đề tài không đi sâu vào các hình thức cụm công nghiệp địa phương như Cụm công nghiệp Nhị Xuân, Phú Mỹ.
- Phạm vi thời gian: Khảo sát giai đoạn từ năm 1991 (thời điểm thành lập KCX Tân Thuận) đến tháng 12/2003, cập nhật số liệu bổ sung đến tháng 06/2004 và xây dựng định hướng phát triển đến năm 2010.
Cơ sở lý thuyết và phương pháp
1. Khung lý thuyết và cơ sở pháp lý
Tác giả xây dựng nghiên cứu dựa trên sự kết hợp giữa các lý thuyết kinh tế không gian, tổ chức lãnh thổ công nghiệp và hệ thống văn bản quy phạm pháp luật:
- Lý thuyết tổ chức không gian kinh tế - xã hội: Mô hình trường lực với 3 thành phần cấu trúc:
- Trung tâm kinh tế - xã hội (cực/nút phát triển): Bộ phận tạo lực, nơi tập trung nguồn lực và mật độ hoạt động kinh tế cao.
- Hành lang phát triển: Bộ phận thực hiện lực, gồm mạng lưới hạ tầng kỹ thuật (giao thông, năng lượng, thông tin) dẫn truyền sức phát triển từ trung tâm ra ngoại vi.
- Bề mặt: Bộ phận chịu tác động từ trung tâm qua các hành lang phát triển.
- Quy trình tổ chức không gian: Triển khai tuần tự từ Phân vùng kinh tế $\rightarrow$ Lập tổng sơ đồ phát triển và phân bố ngành/vùng $\rightarrow$ Quy hoạch vùng.
- Lý thuyết vị trí phân bố công nghiệp tối ưu: Khởi xướng bởi Alfred Weber (1909), được hoàn thiện bởi Greenhut (1956), Smith (1981) và W. Isard, tập trung vào nguyên tắc tối thiểu hóa chi phí sản xuất và chi phí vận tải trong mối quan hệ giữa nguồn nguyên liệu, năng lượng, lao động và thị trường tiêu thụ.
- Lý thuyết trường phái hành vi: O'Kelly (1989) và Smith (1995) với quan điểm "tính hợp lý có giới hạn" và "cách tiếp cận hệ thống", giải thích vị trí phân bố dựa trên cơ cấu tổ chức doanh nghiệp và tác động của môi trường kinh tế bên ngoài đối với người ra quyết định.
- Lý thuyết chu trình động lực - sản xuất và liên hợp công nghiệp: Lý thuyết chu trình động lực - sản xuất của N. Koloxopxki (1947) và khái niệm liên hợp công nghiệp (Industrial Complex) của W. Isard, nhấn mạnh mối liên hệ kỹ thuật - công nghệ giữa các xí nghiệp nhằm sử dụng tổng hợp nguyên liệu, tận dụng phế phụ phẩm và giảm thiểu chi phí trung gian.
- Lý thuyết phân công chuyên môn hóa sâu và hợp tác hóa rộng: Kế thừa nguyên lý của Taylor trong tổ chức sản xuất dây chuyền công nghiệp.
- Lý thuyết cực phát triển (Growth Pole Theory): Đề xuất bởi François Perroux (1950), được phát triển bởi Albert O. Hirschman, Gunnar Myrdal và John Friedmann, khẳng định vai trò của ngành công nghiệp hạt nhân trong việc tạo hiệu ứng lan tỏa thúc đẩy toàn vùng.
- Phân cấp không gian công nghiệp: Phân biệt 4 cấp độ tổ chức lãnh thổ công nghiệp từ thấp đến cao: Điểm công nghiệp $\rightarrow$ Khu công nghiệp $\rightarrow$ Trung tâm công nghiệp $\rightarrow$ Vùng công nghiệp.
- Khái niệm và văn bản quy phạm pháp luật: Sử dụng định nghĩa KCN và KCX theo Nghị định số 36/CP ngày 24/04/1997 của Chính phủ ban hành Quy chế Khu công nghiệp, Khu chế xuất, Khu công nghệ cao; định nghĩa của Peddle (1993), Đại học Tổng hợp Matxcơva; định nghĩa KCX của Hiệp hội Khu chế xuất thế giới (WEPZA), UNIDO, UNCTAD, ESCAP. Phân tích 4 đặc tính của KCX: Tính biệt lập, Tính một cửa, Tính ngoại quan và Tính ưu đãi.
- Kinh nghiệm quốc tế: Đúc kết mô hình phát triển KCN - KCX tại Đài Loan (mô hình kết hợp KCN trọng điểm quốc gia và KCN địa phương, phát triển công nghiệp phụ trợ vệ tinh), Thái Lan (chính sách ưu đãi thuế phân hóa theo 3 vành đai không gian quanh Bangkok, cơ chế một cửa qua IEAT, nguyên tắc PPP người gây ô nhiễm phải trả tiền) và Malaysia (mở rộng 50 khu thương mại tự do, cho thuê đất 99 năm, phát triển doanh nghiệp chế xuất độc lập ngoài khu tập trung).
2. Phương pháp nghiên cứu thực tế
- Quan điểm nghiên cứu: Quan điểm tiếp cận tổng hợp kinh tế - xã hội và quan điểm sinh thái - phát triển bền vững.
- Phương pháp thống kê, phân tích và so sánh: Phân loại, tổng hợp chuỗi số liệu thứ cấp, so sánh tốc độ tăng trưởng, tỷ lệ lấp đầy đất và cơ cấu vốn đầu tư.
- Phương pháp bản đồ, biểu đồ: Trực quan hóa dữ liệu không gian, xây dựng bản đồ phân bố KCN - KCX, sơ đồ tổ chức không gian công nghiệp và biểu đồ cơ cấu lao động, dân số.
- Phương pháp thực địa: Khảo sát trực tiếp thực tế tại 14 địa bàn KCN, KCX và làm việc với các cơ quan quản lý tại Thành phố Hồ Chí Minh.
- Phương pháp phỏng vấn chuyên gia: Tham vấn ý kiến của các chuyên gia quy hoạch, cán bộ quản lý thuộc ban ngành chuyên môn nhằm đối chiếu và kiểm chứng nhận định.
3. Nguồn dữ liệu
Số liệu và văn bản sử dụng trong khóa luận được trích xuất từ: Ban Quản lý các Khu chế xuất và Công nghiệp Thành phố Hồ Chí Minh (HEPZA), Sở Công nghiệp Thành phố Hồ Chí Minh, Viện Kinh tế Thành phố Hồ Chí Minh, Cục Thống kê / Phòng Thống kê Thành phố Hồ Chí Minh, Bộ Kế hoạch và Đầu tư, cùng các công trình nghiên cứu của PGS. Văn Thái (1995), Lê Văn Ninh (1995), TS. Trần Du Lịch và PGS.TS. Đặng Văn Phan (2002), ThS. Lê Thị Hường (2004).
Nội dung chính theo từng chương
Chương 1: Cơ sở lý luận về khu công nghiệp - khu chế xuất
Chương 1 hệ thống hóa toàn diện các lý thuyết nền tảng của địa lý kinh tế và tổ chức không gian công nghiệp:
- Phân tích cấu trúc trường lực của không gian kinh tế - xã hội gồm Cực phát triển, Hành lang phát triển và Bề mặt, đồng thời xác lập 3 cấp độ nghiên cứu quy hoạch không gian từ phân vùng kinh tế đến quy hoạch vùng cụ thể.
- Trình bày có hệ thống các trường phái vị trí công nghiệp: lý thuyết chi phí tối thiểu của Weber, lý thuyết hành vi của O'Kelly - Smith, lý thuyết chu trình sản xuất của Koloxopxki, khái niệm tổ hợp công nghiệp của Isard và lý thuyết cực tăng trưởng của Perroux.
- Làm rõ tiêu chí phân cấp 4 hình thái tổ chức lãnh thổ công nghiệp (Điểm, Khu, Trung tâm và Vùng công nghiệp).
- Phân tích các thuộc tính pháp lý và kinh tế đặc thù của Khu chế xuất (biệt lập, một cửa, ngoại quan, ưu đãi tài chính) và phân biệt với Khu công nghiệp tập trung.
- Tổng hợp bài học phát triển KCN từ 3 nền kinh tế Châu Á:
| Quốc gia / Vùng lãnh thổ |
Thời điểm bắt đầu |
Quy mô phát triển |
Đặc trưng mô hình và bài học kinh nghiệm |
| Đài Loan |
1966 (KCX Cao Hùng) |
Hơn 100 KCN |
Phối hợp 12 KCN trọng điểm quốc gia do Trung ương quản lý với >80 KCN địa phương/tư nhân; thuế thu nhập doanh nghiệp ưu đãi 22-25%; liên kết chặt chẽ với xí nghiệp vệ tinh nội địa. |
| Thái Lan |
1972 |
64 KCN (tính đến 1997) |
Phân chia 3 vành đai không gian quanh Bangkok với chính sách miễn giảm thuế bậc thang; quản lý thống nhất qua Cục IEAT theo cơ chế một cửa; áp dụng nguyên tắc môi trường PPP. |
| Malaysia |
Đầu thập niên 1970 |
166 KCN (tính đến 1997) |
Thiết lập 50 khu thương mại tự do; thời hạn thuê đất tới 99 năm; cho phép phát triển doanh nghiệp chế xuất nằm ngoài KCX; bộ máy quản lý còn cồng kềnh giữa liên bang và tiểu bang. |
Chương 2: Quá trình hình thành và phát triển các khu công nghiệp, khu chế xuất ở thành phố Hồ Chí Minh
Chương 2 tập trung phân tích thực trạng phát triển KCN - KCX trên phạm vi cả nước và đi sâu vào địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh:
- Bối cảnh Thành phố Hồ Chí Minh: Diện tích tự nhiên 2.093,8 km², dân số năm 2002 đạt 5,47 triệu người (tỷ lệ thành thị 83,5%, mật độ 2.615 người/km²), đến cuối năm 2003 có khoảng 6 triệu dân có hộ khẩu và hơn 1 triệu người tạm trú. Thành phố sở hữu 30.000 doanh nghiệp tư nhân (chiếm 25% cả nước) và 754 dự án FDI được cấp phép.
- Tổng quan KCN - KCX cả nước (tính đến 10/2003): Cả nước có 85 KCN và 6 KCX hoạt động tại 33/61 tỉnh thành theo Nghị định 36/CP. Tổng diện tích quy hoạch được duyệt là 16.643 ha (chưa tính KCN Dung Quất 1.400 ha và Chu Lai); diện tích đất thương mại có thể cho thuê là 11.475 ha (chiếm 69%), diện tích đã cho thuê đạt 4.960,6 ha (đạt 43,2%). Thu hút 2.617 dự án (1.359 dự án FDI với vốn đăng ký 10.953 triệu USD; 1.258 dự án trong nước với 63.000 tỷ đồng vốn đăng ký). Nhật Bản dẫn đầu với 1.919 triệu USD vốn đầu tư. Tạo việc làm cho hơn 511.000 lao động trực tiếp (vùng Đông Nam Bộ chiếm 387.000 người, tương đương 75,72%).
- Thực trạng hệ thống KCN - KCX tại Thành phố Hồ Chí Minh: Thành phố là địa phương tiên phong cả nước với việc thành lập KCX Tân Thuận năm 1991. Đến tháng 09/2003, thành phố có 13 KCN - KCX được thành lập theo quyết định của Thủ tướng Chính phủ:
| STT |
Tên KCN / KCX |
Ngày thành lập |
Diện tích (ha) |
Chủ đầu tư hạ tầng |
| 1 |
KCX Tân Thuận |
24/09/1991 |
300,00 |
Công ty Liên doanh Tân Thuận |
| 2 |
KCX Linh Trung 1 |
31/08/1992 |
62,00 |
Công ty Liên doanh Linh Trung |
| 3 |
KCX Linh Trung 2 |
28/04/2000 |
62,50 |
Công ty Liên doanh Linh Trung |
| 4 |
KCN Bình Chiểu |
06/03/1996 |
27,34 |
Tổng Công ty Bến Thành |
| 5 |
KCN Hiệp Phước |
16/06/1996 |
311,40 |
Công ty Phát triển Công nghiệp Tân Thuận |
| 6 |
KCN Tân Tạo |
01/09/1996 |
161,00 |
Công ty TNHH Tân Tạo |
| 7 |
KCN Tân Bình |
01/02/1997 |
142,00 |
Công ty Tanimex |
| 8 |
KCN Vĩnh Lộc |
05/02/1997 |
207,00 |
Công ty Cholimex |
| 9 |
KCN Tây Bắc Củ Chi |
11/06/1997 |
215,70 |
Công ty CP Phát triển Thương mại Củ Chi |
| 10 |
KCN Tân Thới Hiệp |
02/07/1997 |
28,00 |
Công ty TNHH Tân Thới Hiệp |
| 11 |
KCN Lê Minh Xuân |
08/08/1997 |
100,00 |
Công ty Đầu tư Xây dựng Bình Chánh |
| 12 |
KCN Phong Phú |
31/01/2003 |
148,00 |
Công ty Cổ phần Phong Phú |
| 13 |
KCN Cát Lái 2 |
- |
136,80 |
Công ty Quản lý và Phát triển nhà Quận 2 |
- Tình hình cho thuê đất (tính đến 23/06/2004 theo số liệu HEPZA):
- Tổng diện tích quy hoạch được phê duyệt: 2.734 ha (không tính các khu chưa triển khai gồm Cát Lái 2 giai đoạn 2, Tân Bình giai đoạn 2, Tân Phú Trung và Khu công nghệ cao Quận 9 thì diện tích đất được duyệt của 13 khu là 2.227,4 ha).
- Diện tích đất thương mại được phép cho thuê: 1.397,48 ha (chiếm 62,83% diện tích đất được duyệt).
- Tổng diện tích đất đã cho thuê và đặt cọc: 1.024,4 ha (đạt tỷ lệ 73,30% diện tích đất thương mại), trong đó diện tích đặt cọc giữ đất là 264,84 ha. Tỷ lệ đất thực sự được lấp đầy bởi các xí nghiệp đang vận hành đạt trên 75% diện tích đã cho thuê.
- Diện tích đất thương mại còn lại: 373,08 ha (chiếm 26,7%).
- Các khu đã cơ bản hoàn thành giai đoạn 1 và đạt tỷ lệ cho thuê từ 80% đến 100% gồm có Lê Minh Xuân, Tân Tạo, Tân Bình, đặt ra yêu cầu cấp bách phải mở rộng giai đoạn 2.
- Hạ tầng và lao động: Tính đến 31/03/2003, các KCN - KCX thành phố đã đầu tư xây dựng 71.400 m đường dây điện phục vụ sản xuất. Hệ thống KCN - KCX giải quyết việc làm cho 11 vạn lao động trực tiếp trên địa bàn.
- Thành tựu và tồn tại: Đã hình thành hệ thống không gian công nghiệp tập trung quy mô lớn, thu hút nguồn ngoại tệ và chuyển dịch lao động nông nghiệp sang công nghiệp. Tuy nhiên, cơ cấu thu hút đầu tư còn mất cân đối (tập trung chủ yếu từ các quốc gia Châu Á, tỷ trọng dự án từ Châu Âu và Bắc Mỹ còn thấp), ngành nghề chủ yếu là gia công công nghiệp nhẹ thâm dụng lao động, thiếu vắng công nghệ cao và còn nhiều áp lực về hạ tầng xã hội, nhà ở cho công nhân.
Chương 3: Phương hướng và giải pháp phát triển khu công nghiệp, khu chế xuất thành phố Hồ Chí Minh đến năm 2010
Chương 3 đề xuất các phương hướng và giải pháp chiến lược:
- Định hướng chung: Phát triển KCN - KCX gắn với quy hoạch Vùng kinh tế trọng điểm phía Nam; chuyển dịch cơ cấu đầu tư từ công nghiệp thâm dụng lao động phổ thông sang các ngành công nghiệp kỹ thuật cao, cơ khí tự động hóa, điện tử - tin học và chế biến tinh.
- Dự báo nhu cầu: Tính toán nhu cầu thu hút vốn đầu tư, chuyển đổi công nghệ và nhu cầu sử dụng quỹ đất công nghiệp trên địa bàn thành phố đến năm 2010.
- Hệ thống giải pháp đồng bộ:
- Đối với công tác quy hoạch và giải phóng mặt bằng: Đẩy nhanh tiến độ đền bù giải tỏa tại các KCN được cấp phép, tạo quỹ đất sạch để mở rộng giai đoạn 2 tại các KCN đã lấp đầy (Tân Tạo, Tân Bình, Lê Minh Xuân).
- Đối với đầu tư xây dựng hạ tầng: Hoàn thiện đồng bộ hạ tầng kỹ thuật (giao thông kết nối cảng biển, mạng lưới điện, trạm xử lý nước thải tập trung) và hạ tầng xã hội phục vụ người lao động (nhà ở công nhân, nhà trẻ, trạm y tế, khu sinh hoạt văn hóa).
- Đối với doanh nghiệp đầu tư: Khuyến khích đổi mới dây chuyền thiết bị hiện đại, tăng tỷ lệ nội địa hóa sản phẩm thông qua mạng lưới xí nghiệp vệ tinh bên ngoài KCN.
- Đối với cơ quan quản lý (HEPZA): Nâng cao hiệu quả cải cách hành chính theo cơ chế “một cửa”, giảm thiểu thời gian cấp phép, tăng cường hoạt động xúc tiến đầu tư vào các thị trường tiềm năng Châu Âu và Bắc Mỹ.
- Đối với Ngân hàng Nhà nước và tổ chức tín dụng: Tạo điều kiện cho các doanh nghiệp phát triển hạ tầng và doanh nghiệp thứ cấp tiếp cận nguồn vốn vay ưu đãi để nâng cấp hạ tầng và chuyển giao công nghệ.
Kết quả và đóng góp
1. Kết quả chính kèm số liệu thực chứng
- Xác lập bức tranh tổng thể về hiện trạng KCN - KCX Thành phố Hồ Chí Minh: Thành phố quản lý 13 KCN - KCX chính thức với tổng diện tích đất phê duyệt 2.227,4 ha (tổng diện tích quy hoạch kể cả các khu mở rộng là 2.734 ha).
- Đánh giá định lượng hiệu quả sử dụng đất: Diện tích đất thương mại cho thuê đạt 1.397,48 ha; đã cho thuê và nhận đặt cọc 1.024,4 ha (đạt 73,30% quỹ đất thương mại), trong đó diện tích đặt cọc giữ đất là 264,84 ha; diện tích đất thương mại khả dụng còn lại là 373,08 ha (26,7%).
- Phân tích hiệu quả kinh tế - xã hội: Hệ thống KCN - KCX thành phố đóng vai trò hạt nhân của Vùng kinh tế trọng điểm phía Nam, thu hút 11 vạn lao động trực tiếp trong tổng số 511.000 lao động KCN - KCX toàn quốc (góp phần tạo nên tỷ trọng 75,72% lao động KCN tập trung tại khu vực Đông Nam Bộ).
- Chỉ ra sự bất hợp lý trong cơ cấu đối tác: Trong tổng số 50 quốc gia và vùng lãnh thổ đầu tư vào KCN - KCX Việt Nam (với Nhật Bản đứng đầu đạt 1.919 triệu USD), nguồn vốn chủ yếu đến từ các nền kinh tế Châu Á; các ngành sản xuất tập trung vào dệt may, da giày, gia công lắp ráp với giá trị gia tăng nội địa chưa cao.
2. Giải pháp và kiến nghị của tác giả
- Đề xuất mô hình chuyển dịch cơ cấu ngành theo hướng công nghệ sạch, công nghệ cao, nâng cao hàm lượng tri thức và giá trị gia tăng trong sản phẩm xuất khẩu.
- Kiến nghị chính sách đồng bộ hóa hạ tầng kỹ thuật với hạ tầng xã hội, đặc biệt là quy hoạch khu nhà ở và dịch vụ công cộng cho người lao động nhập cư.
- Hoàn thiện thể chế quản lý tập trung "một cửa" tại HEPZA, phân cấp thẩm quyền rõ ràng và đơn giản hóa thủ tục hành chính nhằm giảm chi phí giao dịch cho nhà đầu tư.
3. Đóng góp khoa học của đề tài
- Khóa luận vận dụng nhất quán phương pháp tiếp cận địa lý kinh tế và lý thuyết tổ chức không gian (lý thuyết cực phát triển, liên hợp công nghiệp, chi phí vị trí tối ưu) vào việc giải quyết bài toán quy hoạch và quản lý KCN - KCX tại một đô thị đặc biệt.
- Đúc kết và so sánh kinh nghiệm quản lý KCN từ Đài Loan, Thái Lan, Malaysia để đề xuất các bài học thực tiễn phù hợp với điều kiện thể chế và nguồn lực của Thành phố Hồ Chí Minh.
Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp
- Hạn chế:
- Phạm vi số liệu thứ cấp tập trung từ năm 1991 đến tháng 12/2003 và tháng 06/2004, chưa bao quát được toàn bộ chu kỳ phát triển của các KCN mới được phê duyệt trong năm 2003.
- Đề tài giới hạn đối tượng ở 13 KCN - KCX tập trung được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt, chưa đi sâu đánh giá các cụm công nghiệp vừa và nhỏ địa phương (như Nhị Xuân, Phú Mỹ) và Khu công nghệ cao Quận 9 do đang trong giai đoạn giải phóng mặt bằng.
- Chưa có điều kiện phân tích định lượng chi tiết các chỉ số hóa sinh và kinh tế môi trường đối với từng trạm xử lý chất thải cụ thể trong các khu.
- Hướng nghiên cứu tiếp:
- Đánh giá biến động chuyển dịch cơ cấu ngành và hiệu quả thu hút đầu tư giai đoạn sau năm 2005.
- Nghiên cứu mô hình liên kết không gian kinh tế giữa hệ thống KCN - KCX Thành phố Hồ Chí Minh với các tỉnh lân cận trong Vùng kinh tế trọng điểm phía Nam (Bình Dương, Đồng Nai, Bà Rịa - Vũng Tàu, Long An).
- Nghiên cứu chuyên sâu về mối quan hệ giữa phát triển KCN tập trung với bài toán giải quyết nhà ở, an sinh xã hội cho công nhân và phát triển bền vững môi trường đô thị.
Giá trị tham khảo
- Đối tượng tham khảo:
- Sinh viên, học viên cao học chuyên ngành Địa lý kinh tế, Địa lý kinh tế - xã hội, Quy hoạch đô thị và nông thôn, Kinh tế phát triển và Quản trị kinh doanh.
- Cán bộ nghiên cứu, chuyên viên tại các cơ quan quản lý nhà nước về công nghiệp, ban quản lý KCN - KCX, viện nghiên cứu kinh tế và quy hoạch vùng.
- Nội dung giá trị:
- Chương 1: Khung lý thuyết tổng quan về tổ chức không gian công nghiệp, trường lực kinh tế, chu trình động lực sản xuất và bài học phát triển KCN tại các nước Châu Á.
- Chương 2: Nguồn tư liệu lịch sử và số liệu thống kê chi tiết về hiện trạng đất đai, cấp phép đầu tư, hạ tầng và lao động của 13 KCN - KCX đầu tiên tại Thành phố Hồ Chí Minh trong giai đoạn 1991–2004.
- Phương pháp luận: Quy trình kết hợp phương pháp nghiên cứu địa lý truyền thống (thực địa, bản đồ, biểu đồ) với phân tích định lượng thống kê kinh tế - xã hội.
Câu hỏi thường gặp
1. Khóa luận nghiên cứu bao nhiêu KCN và KCX trên địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh?
Khóa luận nghiên cứu 13 KCN - KCX chính thức được Thủ tướng Chính phủ cấp phép thành lập tính đến tháng 09/2003, gồm 3 khu chế xuất (Tân Thuận, Linh Trung 1, Linh Trung 2) và 10 khu công nghiệp (Bình Chiểu, Hiệp Phước, Tân Tạo, Tân Bình, Vĩnh Lộc, Tây Bắc Củ Chi, Tân Thới Hiệp, Lê Minh Xuân, Phong Phú, Cát Lái 2), đồng thời đề cập đến dự án KCN Tân Phú Trung.
2. Tình hình cho thuê đất thương mại tại các KCN - KCX TP.HCM tính đến tháng 06/2004 đạt kết quả như thế nào?
Tính đến ngày 23/06/2004, tổng diện tích đất thương mại được phép cho thuê của 13 KCN - KCX đang triển khai là 1.397,48 ha (chiếm 62,83% tổng diện tích 2.227,4 ha). Diện tích đất đã cho thuê và đặt cọc đạt 1.024,4 ha (tương đương 73,30% đất thương mại), trong đó phần diện tích đặt cọc giữ đất là 264,84 ha. Diện tích đất thương mại còn lại là 373,08 ha (chiếm 26,7%). Diện tích thực tế được lấp đầy bởi các xí nghiệp đang hoạt động đạt trên 75% diện tích đã cho thuê.
3. Những KCN nào tại Thành phố Hồ Chí Minh đã lấp đầy 100% diện tích giai đoạn 1?
Các KCN đã cho thuê 100% diện tích đất thương mại giai đoạn 1 và có nhu cầu mở rộng giai đoạn 2 gồm: KCN Lê Minh Xuân (100 ha), KCN Tân Tạo (161 ha) và KCN Tân Bình (142 ha).
4. Bất cập lớn nhất trong cơ cấu đầu tư vào các KCN - KCX Việt Nam giai đoạn này là gì?
Số liệu thống kê cho thấy sự mất cân đối theo nguồn gốc quốc gia và ngành nghề: Vốn FDI chủ yếu đến từ các quốc gia và vùng lãnh thổ Châu Á (Nhật Bản dẫn đầu với 1.919 triệu USD, tiếp đến là Đài Loan, Hàn Quốc, Singapore), trong khi các nước có công nghệ nguồn tiên tiến từ Châu Âu và Bắc Mỹ chiếm tỷ lệ rất khiêm tốn. Đồng thời, các dự án tập trung nhiều vào nhóm ngành công nghiệp nhẹ gia công thâm dụng lao động (dệt may, da giày, chế biến thực phẩm), tỷ trọng các ngành công nghệ cao và công nghiệp nặng kỹ thuật cao còn hạn chế.
5. Bài học kinh nghiệm quốc tế nào được tác giả đúc kết để phát triển KCN?
Tác giả đúc kết 3 nhóm kinh nghiệm chính: Đài Loan về việc kết hợp KCN trọng điểm quốc gia với KCN địa phương và mạng lưới liên kết vệ tinh; Thái Lan về việc phân chia 3 vành đai không gian ưu đãi thuế để giảm tải đô thị cực tụ Bangkok cùng cơ chế quản lý một cửa qua IEAT và nguyên tắc môi trường PPP; Malaysia về chính sách mở rộng khu thương mại tự do, cho phép doanh nghiệp chế xuất hoạt động độc lập ngoài KCX và cấp quyền thuê đất dài hạn tới 99 năm.
Kết luận
Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Phan Đức Thái là công trình nghiên cứu địa lý kinh tế công phu, phản ánh khách quan và có hệ thống bức tranh phát triển của hệ thống KCN - KCX Thành phố Hồ Chí Minh giai đoạn 1991–2004. Bằng việc kết hợp chặt chẽ giữa lý thuyết tổ chức không gian công nghiệp với số liệu thực địa và thống kê ngành, tác giả đã làm rõ các thành tựu về khai thác quỹ đất, giải quyết việc làm cũng như những bất cập trong cơ cấu thu hút đầu tư. Các định hướng và giải pháp đề xuất đến năm 2010 có giá trị khoa học và thực tiễn cao, đóng góp tài liệu tham khảo quan trọng cho công tác nghiên cứu và quy hoạch phát triển công nghiệp trên địa bàn thành phố.
