CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 1. Tổng quan về phát triển hợp tác xã 1. Tổng quan phát triển hợp tác trên thế giới Theo Liên minh HTX Quốc tế (ICA), trên thế giới có khoảng 2,4 triệu HTX tại gần 180 quốc gia và vùng lãnh thổ, thu hút hơn 250 triệu lao động và tạo ra doanh số 2.
Trong đó châu Âu có gần 290.000 HTX với 140 triệu thành viên và khoảng 4,9 triệu lao động, Mỹ có gần 50.000 HTX với khoảng 150 triệu thành viên; Đức, Pháp, Đan Mạch, Hà Lan, Phần Lan, Ấn Độ, Thái Lan, Israel… là những nước có phong trào HTX phát triển rất sớm và mạnh mẽ. HTXNN hiện nay đã và đang là một bộ phận của phong trào HTX nói riêng của các nước này, cũng như trên phạm vi toàn thế giới nói chung. Tại Cộng hòa liên bang Đức (CHLB Đức) Hiện nay CHLB Đức có các loại hình HTX cơ bản gồm: HTXNN Raiffeisen, HTX giao thông vận tải, Ngân hàng HTX,HTX Thương mại dịch vụ tiểu thủ công nghiệp, HTX tiêu dùng và dịch vụ… với hơn 2.342 HTX dịch vụ vừa và nhỏ, 862 HTX năng lượng tái tạo, 379 HTX tiêu dùng và dịch vụ, 1.931 HTX nhà ở và 915 HTX tài chính với khoảng 18 triệu thành viên hoạt động các lĩnh vực: dịch vụ nông nghiệp tổng hợp, mua bán nông sản, sữa và sản phẩm chế biến từ sữa, cung cấp nước sạch, chăn nuôi và chế biến thịt, chế biến rau quả., gắn hoạt động HTX với mỗi trang trại, trang trại là thành viên của một HTX hoặc thành viên của 2 – 3 HTX. Các HTX có quy định tỷ lệ góp vốn tối thiểu từ khoảng 100 – 500 Euro và tối đa gấp 5 – 10 mức tối thiểu, mỗi thành viên HTX thường chỉ góp 0,1% - 0,5% vốn điều lệ, cao nhất 1% - 3%.
Các HTX luôn đặt nguyên tắc phục vụ thành viên và kinh doanh, cung cấp sản phẩm, dịch vụ với 3 nguyên tắc: tự lực, tự quản lý và tự chịu trách nhiệm. Tại Mỹ 6 Mỹ có gần 50.000 HTX với khoảng 150 triệu thành viên, trong đó có 3.500 HTXNN đóng vai trò quan trọng, đảm nhận gần 1/3 công việc thu hoạch, chế biến và thương mại nông nghiệp với tổng doanh thu của các HTXNN vào khoảng 100 tỷ Euro. Tại Mỹ HTX rất mạnh trong ngành công nghiệp sản xuất bơ sữa, ví dụ như Dairy Farmers of America (DFA) với doanh thu khoảng 10 tỷ Euro. Trong vòng 20 năm qua, ở Mỹ nổi lên một thế hệ các HTXNN mới dựa trên việc đánh giá lại các nguyên tắc HTX.
Sự ra đời của thế hệ HTX mới ở các Bang của Mỹ (vốn đầu tư khoảng 2 tỷ Euro) tạo thêm nguồn sinh lực mới nâng cao sức cạnh tranh cho các HTXNN. Tại Israel Israel là nơi khai sinh ra hai loại hình cộng đồng nông nghiệp độc đáo, cộng đồng HTX Kibbutz và Moshav. Kibbutz được hình thành từ năm 1949 là một hình thức tổ chức kinh tế nông - công nghiệp nông thôn độc nhất vô nhị trên thế giới. Hiện nay Israel có khoảng 270 Kibbutz, trung bình mỗi Kibbutz này có trên dưới 300 xã viên.
Hội đồng 21 người do tất cả xã viên trên 18 tuổi bầu, Hội đồng bầu chọn chủ nhiệm để Lãnh đạo Kibbutz. Người duy nhất có lương là Chủ nhiệm, chịu trách nhiệm điều phối mọi hoạt động của Kibbutz trong nhiệm kỳ 4 năm. Moshav cũng là một loại hình HTXNN với hình thức hợp tác giữa các thành viên trong việc mua bán, tiếp thị và cung cấp các dịch vụ cho cộng đồng. Moshav là một dạng tổ chức HTX với 5 thành tố: (1) Là một tập thể hợp tác toàn diện trên 15 phương diện: tín dụng và tiết kiệm, kế toán, hưu trí, bảo hiểm, cung cấp nguyên liệu đầu vào, sản xuất, tưới tiêu, tích trữ hàng, xử lý sản phẩm, tiếp thị, tiêu thụ, xây dựng, nhà ở, vận tải, và các dịch vụ kỹ thuật; (2) gắn liền với một làng mạc và mọi dân làng đều là thành viên; (3) cung cấp toàn diện những dịch vụ cần thiết cho cộng đồng; (4) các thành viên trong cộng đồng đều phải tự nguyện sống trong Moshav và tham gia các hoạt động của nó và (5) các thành viên chia sẻ trách nhiệm và hỗ trợ lẫn nhau khi có khó khăn trên cơ sở vận hành một cơ chế tín dụng hợp tác tức là cùng tham gia và cùng chia sẻ nghĩa vụ thanh toán các khoản tín dụng.
7 Tại Nhật Bản Nhật Bản là nước có nền công nghiệp và dịch vụ phát triển, nhưng đất nước này vẫn chú trọng vào phát triển nông nghiệp, phần lớn những người nông dân Nhật Bản đều tham gia HTXNN. Từ năm 1843 các HTX ở Nhật Bản được hình thành nhằm phục vụ các hoạt động tín dụng của những người nông dân. Luật HTX Nhật Bản đầu tiên ra đời vào 1900 nhằm quy định cho 5 loại hình HTX hoạt động là HTX tín dụng, HTX tiếp thị, HTX mua bán, HTX sản xuất và HTX tiêu dùng. Đến năm 1947 Luật HTXNN ra đời và Nhật Bản có khoảng gần 800 HTXNN với gần 9 triệu xã viên bao gồm cả xã viên thường xuyên và xã viên kết hợp.
Tổ chức HTXNN Nhật Bản chia làm 3 cấp: cấp Trung ương là Liên hiệp HTXNN Nhật Bản (JA) bao gồm: Liên hiệp HTXNN quốc gia Nhật Bản (ZEN-NOH), Liên đoàn bảo hiểm HTXNN quốc gia (Zenkyoren), Tổng công ty du lịch Nokyo (N Tour), ngoài ra còn có Liên đoàn xuất bản và thông tin HTXNN quốc gia, hiệp hội IE-NO- HIKARI về các hoạt động xuất bản, giáo dục và văn hóa; cấp tỉnh/thành phố trực thuộc Trung ương có Liên hiệp HTXNN và Liên đoàn HTX địa phương hoặc văn phòng của các Liên đoàn Quốc gia; cấp thành phố, làng thì có HTXNN đa chức năng cơ sở và HTX chuyên ngành cơ sở. Ngoài ra, trong HTXNN còn có Hội phụ nữ và Hội thanh niên. Có hai loại hình xã viên là xã viên thường xuyên và xã viên liên kết trong mỗi HTXNN ở Nhật Bản. Tỷ lệ giữa xã viên thường xuyên và xã viên liên dao động trong khoảng 55% và 45%.
Hiện nay phần lớn các HTXNN ở Nhật Bản đều thực hiện các dịch vụ đầu vào, đầu ra của sản xuất nông nghiệp, kể cả các dịch vụ tín dụng, đồng thời cũng đảm nhiệm luôn nhiều dịch vụ và hoạt động khác ở khu vực nông thôn. Tổng doanh thu của HTX tại Nhật Bản là 900 tỷ USD, cao gấp 10 lần Hàn Quốc – nước đứng thứ hai Châu Á và chỉ đứng sau số 1 thế giới là Mỹ.000 nhân viên chính thức trong HTXNN và Liên minh các HTX. Tại Thái Lan Thái Lan có hơn 5.611 HTX các loại, với hơn 8 triệu xã viên, trong đó có 8 3.370 HTXNN với hơn 4 triệu xã viên. Với nhiều chính sách thiết thực hỗ trợ HTX của Chính phủ Thái Lan đã ban hành như: chính sách giá cả, tín dụng nhằm khuyến khích nông dân phát triển sản xuất và thành lập Bộ Nông nghiệp và HTX có 2 vụ chuyên trách về HTX là Vụ phát triển HTX (có vai trò quan trọng trong việc hỗ trợ các HTX thực hiện các hoạt động kinh doanh, góp phần đạt được các mục tiêu do các HTX đề ra) và Vụ kiểm toán HTX (thực hiện chức năng kiểm toán HTX và hướng dẫn nghiệp vụ kế toán trong công tác quản lý tài chính, kế toán HTX).
Liên đoàn HTX Thái Lan hàng năm đều tổ chức hội nghị toàn thể có sự tham gia của đại diện các cơ quan của Chính phủ liên quan đến tổ chức HTX và các đại diện từ các loại hình HTX trong cả nước. Tổng quan phát triển hợp tác xã tại Việt Nam Luật HTX 2012 thay thế Luật HTX năm 2003 đã kế thừa, phát huy những kết quả đã đạt được của quá trình phát triển HTX, tiếp tục tháo gỡ những vướng mắc quản lý và hoạt động và tạo tiền đề để các HTX tiếp tục phát triển. Tình hình hoạt động HTXNN: Theo Bộ Nông nghiệp và PTNT, đến hết năm 2022, cả nước có 19.500 HTXNN với hơn 3,8 triệu thành viên (bình quân khoảng 195 thành viên/HTX) với 357.107 lao động thường xuyên trong HTX. Tổng số vốn, tài sản trung bình 01 HTX là 855 triệu đồng; doanh thu bình quân của HTXNN đạt 2,3 tỷ đồng/HTX/năm, thu nhập bình quân của HTX nông nghiệp cả nước là 378 triệu đồng/HTX/năm, thu nhập bình quân lao động khoảng 50 triệu đồng/người/năm; cả nước có khoảng 60% số HTXNN hoạt động hiệu quả.
Tổng quan tài liệu nghiên cứu liên quan đến phát triển hợp tác xã Qua tổng hợp các kết quả nghiên cứu về phát triển HTX nông nghiệp trong xây dựng nông thôn mới ngoài nước và trong nước, trên các phương tiện thông tin đại chúng, tại các Hội thảo khoa học trong cả nước có rất nhiều đề án, bài viết về phát triển Hợp tác xã đã được công bố: - Đề tài nghiên cứu của Đặng Thị Thanh Quỳnh (2009) về “Đánh giá thực trạng và giải pháp đa dạng hóa các hoạt động của các HTXNN ở An Giang” đã đi 9 sâu phân tích lợi nhuận của các HTXNN. Đề tài xác định hình thức hoạt động của HTX, số lượng xã viên tham gia hợp tác xã, vốn góp của xã viên có mối tương quan thuận đến lợi nhuận của HTXNN. Từ đó, đề tài đã đưa ra một số giải pháp giúp cho HTXNN phát triển theo hướng đa dạng hóa các hoạt động dịch vụ. Đề tài “Thực trạng và giải pháp nâng cao hiệu quả sản xuất kinh doanh của HTXNN ở tỉnh Hậu Giang” đã được Nguyễn Thiện Phúc thực hiện năm 2011.
Kết quả nghiên cứu cho thấy hầu hết các HTX quan tâm chính là con đường thúc đẩy sản xuất nông nghiệp, nông thôn phát triển. Đề tài đã chỉ ra cho các HTXNN nhận thức được cách tổ chức và hoạt động như thế nào để đạt được hiệu quả. Ngoài ra, đề tài còn giúp các HTXNN tìm hướng phát triển hợp lý hơn. Đề tài “Phân tích hiệu quả hoạt động của các HTX tại tỉnh Trà Vinh” của tác giả Nguyễn Văn Đệ thực hiện năm 2013 đã sử dụng phương pháp thống kê mô tả, phân tích hiệu quả tài chính và phân tích mô hình hồi quy tuyến tính đa biến để đánh giá các yếu tố ảnh hưởng đến hiệu quả hoạt động (lợi nhuận) của các HTX.
Kết quả cho thấy các biến tác động đến lợi nhuận là: vốn điều lệ, diện tích đất góp cho sản xuất kinh doanh, liên kết với thị trường đầu ra.