Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ HIỆU QUẢ HOẠT ĐỘNG CỦA HỢP TÁC XÃ NÔNG NGHIỆP 1. TỔNG QUAN VỀ HỢP TÁC XÃ, HỢP TÁC XÃ NÔNG NGHIỆP 1. Khái niệm, vai trò và đặc trưng của HTX và HTXNN 1. Hợp tác xã * Khái niệm Hợp tác xã Theo Liên minh Hợp tác xã quốc tế (ICA- International Cooperative Alliance- 1945), HTX là Hiệp hội hay là tổ chức tự chủ của cá nhân liên kết với nhau một cách tự nguyện nhằm đáp ứng các nhu cầu và nguyện vọng chung về kinh tế, xã hội và văn hóa thông qua một tổ chức kinh tế cùng nhau làm chủ chung và kiểm tra dân chủ.
Theo định nghĩa của Tổ chức Lao động quốc tế (ILO- International Labour Organization), Hợp tác xã là sự liên kết của những người đang gặp phải những khó khăn kinh tế giống nhau, tự nguyện liên kết nhau lại trên cơ sở bình đẳng về quyền lợi và nghĩa vụ, sử dụng tài sản mà họ đã chuyển giao vào Hợp tác xã phù hợp với các nhu cầu chung và giải quyết những khó khăn đó chủ yếu bằng sự tự chủ, tự chịu trách nhiệm và bằng cách sử dụng các chức năng kinh doanh trong tổ chức hợp tác phục vụ cho lợi ích vật chất và tinh thần chung. Hai khái niệm trên đều cho rằng HTX là một tổ chức được hình thành trên cơ sở sự liên kết tự nguyện của các thành viên, được vận hành trên cơ sở bình đẳng về nghĩa vụ, quyền lợi và sự đồng thuận nhằm đạt mục tiêu mang lại lợi ích chung cho các thành viên. Tuy vậy, khái niệm do Liên minh HTX quốc tế nhấn mạnh yếu tố hợp tác giữa các thành viên trong quá trình thành lập và điều hành các HTX để phục vụ lợi ích chung, còn với khái niệm HTX do Tổ chức Lao động quốc tế lại nhấn mạnh cơ sở của sự hợp tác giữa các thành viên là để khắc phục sự khó khăn khi hoạt động riêng lẻ, và sự liên kết này đã mang lại lợi ích chung cho tập thể. 9 Luật Hợp tác xã (2012) của Việt Nam đã định nghĩa: “Hợp tác xã là tổ chức kinh tế tập thể, đồng sở hữu, có tư cách pháp nhân, do ít nhất 07 thành viên tự nguyện thành lập và hợp tác tương trợ lẫn nhau trong hoạt động sản xuất, kinh doanh, tạo việc làm nhằm đáp ứng nhu cầu chung của thành viên, trên cơ sở tự chủ, tự chịu trách nhiệm, bình đẳng và dân chủ trong quản lý hợp tác xã”.
[36] * Đặc điểm cơ bản của hợp tác xã Từ các khái niệm về HTX, có thể khái quát một số đặc điểm cơ bản về HTX như sau: - Hợp tác xã là hình thức thực hiện các quá trình hợp tác trong hoạt động kinh tế. Mục tiêu của HTX là đẩy mạnh khả năng sản xuất xã hội, tối ưu hóa lao động, tăng hiệu quả kinh tế, phải thích hợp với các mối quan hệ kinh tế mới trong điều kiện mới. - Việc thành lập HTX không làm mất đi tính tự chủ vốn có của các bên tham gia, trái lại nó tăng thêm sức mạnh cộng đồng và phát triển được những ưu thế của phương thức HTX. - Các HTX tạo ra đòn bẩy để phát triển kinh tế các chủ thể kinh tế tự chủ.
HTX là việc liên kết nhau lại giữa các chủ thể kinh tế tự chủ tạo ra sức mạnh mới, thông qua đó phát triển được kinh tế của mình. Như vậy, khi thành lập HTX mới không phải là kinh tế HTX mà là sự phát triển kinh tế của các thành viên. Do đó, kinh tế HTX là tổ chức kinh tế tự nguyện của các chủ thể kinh tế tự chủ. HTX trong nền kinh tế thị trường, định hướng XHCN và mô hình HTX kiểu mới.
Các HTX nằm trong sợi dây liên doanh, liên kết nhằm tăng sức mạnh, sức cạnh tranh, hoạt động hiệu quả trong điều kiện kinh tế thị trường và hội nhập kinh tế quốc tế; đa dạng hóa các loại hình HTX trong nhiều lĩnh vực khác nhau, thúc đẩy kinh tế hợp tác ổn định và phát triển bền vững, góp phần xây dựng chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới. 10 - Đối với nông nghiệp Việt Nam, HTX không chỉ đơn thuần phát triển kinh tế mà còn giữ vững vai trò nòng cốt trong phát triển kinh tế tập thể, đồng thời mang nhiệm vụ chính trị về an ninh nông thôn, xây dựng, gìn giữ, phát huy tình đoàn kết, tính cộng đồng bao đời nay của cha ông ta. Như vậy có thể hiểu, HTX là tổ chức kinh tế mang tính xã hội và nhân văn sâu sắc. Hình thành HTX là một quá trình hoàn toàn tự nhiên từ những đỏi hỏi, nhu cầu thực tế của con người trong các hoạt động kinh tế.
[36] * Đặc điểm của Hợp tác xã ở Việt Nam hiện nay - Về nguyên tắc tổ chức hoạt động: HTX được tổ chức hoạt động trên các nguyên tắc cơ bản là tự nguyện, dân chủ, bình đẳng và công khai; tự chủ, tự chịu trách nhiệm và cùng có lợi; hợp tác phát triển cộng đồng. - Về thành viên tham gia HTX: HTX hiện nay là một tổ chức kinh tế do ít nhất 07 thành viên, bao gồm cả cá nhân, hộ gia đình và pháp nhân. Cá nhân, hộ gia đình, pháp nhân có thể là thành viên của nhiều HTX khác nhau. - Về quan hệ sở hữu: Trong HTX hiện nay song song tồn tại sở hữu tập thể và sở hữu riêng của thành viên.
- Về cơ cấu tổ chức và quan hệ quản lý: Cơ cấu tổ chức HTX gồm Đại hội thành viên, HĐQT, Giám đốc và Ban kiểm soát hoặc kiểm soát viên, có phân rõ quyền hạn, nhiệm vụ của từng bộ phận, cá nhân. Thành viên HTX được tham gia quyết định mọi vấn đề của HTX với quyền biểu quyết như nhau, không phụ thuộc mức vốn góp. - Về quan hệ phân phối: HTX hiện nay thực hiện chế độ phân phối thu nhập cho thành viên chủ yếu theo mức độ sử dụng dịch vụ của HTX hoặc công sức lao động đóng góp của thành viên vào HTX, phần còn lại mới chia theo vốn góp. Hợp tác xã nông nghiệp * Khái niệm Hợp tác xã nông nghiệp 11 Nhà kinh tế học A.Traianop đã nhấn mạnh: “Hợp tác xã nông nghiệp là sự bổ sung cho kinh tế hộ nông dân, phục vụ cho nó và vì thế thiếu kinh tế hộ nông dân thì HTX không có ý nghĩa gì cả” và “chỉ những HTX do chính những người nông dân điều hành theo sáng kiến của họ và lợi ích của các HTX ấy được kiểm nghiệm trên thực tế mới có giá trị”.
Trong tác phẩm đường Kách mệnh (1927) Chủ tịch Hồ Chí Minh đã đề cập tới những vấn đề lý luận, mục đích, loại hình và cách tổ chức HTX và chỉ ra: “Hợp tác xã là hợp vốn, hợp sức với nhau, vốn nhiều có sức mạnh thì khó nhọc ít và lợi ích nhiều”. Theo cuốn Cẩm nang Hợp tác xã nông nghiệp của Quỹ Châu Á (TAF) (2012), Hợp tác xã nông nghiệp là tổ chức kinh tế tập thể do nông dân, hộ gia đình nông dân (sau đây gọi chung là xã viên) có nhu cầu, lợi ích chung, tự nguyện góp vốn, góp sức lập ra theo quy định của Luật HTX để phát huy sức mạnh tập thể các hoạt động sản xuất, kinh doanh nông nghiệp và nâng cao đời sống vật chất, tinh thần, góp phần phát triển kinh tế- xã hội của đất nước. [24] Các khái niệm trên cũng chỉ ra mối liên kết tự nguyện giữa các chủ thể kinh tế là nền tảng cơ bản hình thành HTX. Sự liên kết được thực hiện ở tất cả các hoạt động sản xuất và kinh doanh.
Từ đó, hình thành HTX ở hầu hết các lĩnh vực trong nền kinh tế quốc dân trong đó phải kể đến sự liên kết tự nguyện trong lĩnh vực kinh tế nông nghiệp và hình thành các hợp tác xã nông nghiệp. Cũng giống như bất cứ quá trình sản xuất nào trong nền kinh tế thị trường, hoạt động sản xuất nông nghiệp đều diễn ra các khâu như: Bắt đầu từ việc nghiên cứu xác định nhu cầu thị trường, đến việc chuẩn bị và kết hợp các yếu tố đầu vào trong quá trình sản xuất, kết thúc bằng việc phân phối sản phẩm để thu tiền về. Chính vì thế là đơn vị sản xuất kinh doanh và độc lập, các HTXNN vẫn phải tiến hành đầy đủ các khâu trong quá trình kinh doanh nhằm mang lại lợi ích cho mình. Tuy vậy, khi tham gia vào thị trường để nâng cao sức cạnh tranh thì HTX phải phát huy thế mạnh của mình từ sự liên kết và 12 hợp tác.
Do đó, xét về mặt tổ chức sản xuất các HTX sẽ phân chia các khâu của quá trình sản xuất để tiến hành chuyên môn hóa sản xuất và kinh doanh. Trên cơ sở chuyên môn hóa sẽ hình thành một hệ thống các HTXNN, trong đó bao gồm các HTX thực hiện một hoặc một số khâu hoặc toàn bộ quá trình sản xuất để tạo ra lương thực, thực phẩm để đáp ứng nhu cầu thị trường. Vì vậy, có thể có các HTX tiến hành nghiên cứu, dự báo thị trường nông sản- thực phẩm, HTX cung ứng các yếu tố phục vụ sản xuất như: vốn, máy móc, thiết bị, phân bón, thuốc trừ sâu…, HTX cung cấp các dịch vụ nông nghiệp: tưới, tiêu, đánh chuột, cày, bừa… và các HTX phục vụ việc bán hàng và phân phối hàng hóa thậm chí cả các HTX cung cấp lao động. Như vậy có thể hiểu, Hợp tác xã nông nghiệp là một tổ chức kinh tế tự chủ được các thành viên thành lập trên cơ sở tự nguyện, tiến hành các hoạt động sản xuất, chế biến, tiêu thụ sản phẩm nông, lâm nghiệp, nuôi trồng thuỷ sản và kinh doanh các ngành nghề khác ở nông thôn để đáp ứng nhu cầu xã hội.
Tính tất yếu khách quan của sự tồn tại và phát triển của HTXNN: Những hộ tiểu nông cá thể không thể không liên kết lại trước những diễn biến phức tạp của điều kiện tự nhiên; trước sự chèn ép của các cơ sở kinh doanh lớn trong lĩnh vực cung ứng vật tư kỹ thuật và tiêu thụ nông sản phẩm… Sự liên kết đó đã gắn bó những người sản xuất nhỏ trong các tổ chức kinh tế (được gọi là hợp tác xã) theo yêu cầu sản xuất của họ. Mác cho rằng đối với “nghề nông hợp lý” thì phải có “bàn tay của người tiểu nông sống bằng lao động của mình” hoặc phải có “sự kiểm soát của những người sản xuất có liên quan với nhau. Khi nói về sự liên kết giữa những người nông dân, F.