ĐẶT VẤN ĐỀ Trong nền kinh tế thị trƣờng, phát triển kinh tế hợp tác (cooperative economics development), không những giúp hộ kinh doanh nhỏ lẻ nâng cao quy mô kinh tế, mà còn là cơ hội cạnh tranh với các khu vực kinh tế khác. Trong đó, hợp tác xã nông nghiệp (HTXNN) đóng vai trò quan trọng trong việc giúp nông hộ sản xuất nhỏ lẻ có cơ hội tăng thu nhập, cạnh tranh thị trƣờng và phát triển nông nghiệp, nông thôn. Điều này đã đƣợc chứng minh qua lịch sử hơn 200 năm phát triển HTXNN của 180 quốc gia trên thế giới và thu hút trên 1 tỷ thành viên và ngƣời lao động tham gia, góp phần cải thiện cuộc sống của gần 1/2 dân số thế giới (Đào Xuân Cần, 2012).756 HTXNN, thu hút trên 7 triệu thành viên, đóng vai trò rất quan trọng trong phát triển kinh tế, xã hội; là mô hình đem lại những lợi ích thiết thực cho thành viên và những ngƣời nông dân, góp phần giải quyết việc làm, giảm nghèo, tăng thu nhập, từ đó cải thiện cuộc sống ngƣời dân nông thôn (Cục Kinh tế hợp tác & PTNT, 2017). Ở Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL), năm 2017, có 1.641 thành viên tham gia (Bộ Nông nghiệp và PTNT, 2017).
Phát triển HTXNN đã chứng minh nông dân sản xuất nhỏ lẻ có cơ hội nâng cao kỹ thuật sản xuất, phát triển các dịch vụ thủy lợi, tiếp cận đầu vào và thị trƣờng đầu ra tốt hơn. Về mặt xã hội, giải quyết tích cực tinh thần tƣơng thân, tƣơng ái trong việc giúp các thành viên có thêm việc làm, tận dụng thời gian nhàn rỗi, nâng cao đời sống vật chất và tinh thần cho ngƣời dân. Đối với Bạc Liêu, sản xuất nông nghiệp là chủ yếu, chịu áp lực lớn của tác động biến đổi khí hậu và cạnh tranh thị trƣờng về sản xuất nông nghiệp, trong bối cảnh nông dân sản xuất nhỏ lẻ, nguồn lực hộ giới hạn. Vì thế chủ trƣơng của tỉnh xem phát triển HTXNN là cơ hội phát triển kinh tế nông nghiệp và nông thôn.
Số lƣợng HTXNN đã phát triển rất mạnh từ 45 HTXNN (2011) tăng lên 64 HTXNN (2016), tăng 30%. Tuy nhiên, các HTXNN này đang đối mặt với nhiều thách thức nhƣ: Hiệu quả hoạt động còn thấp, nông 1 dân và chính quyền địa phƣơng nhận thức về HTX kiểu mới còn hạn chế, nhiều chính sách hỗ trợ phát triển HTXNN đã đƣa ra, nhƣng thiếu đánh giá và phản hồi. Bên cạnh đó, việc nghiên cứu các yếu tố tác động đến tổ chức và hiệu quả của HTX rất hạn chế. Tóm lại, thách thức phát triển HTXNN hiện nay là: (i) Nguồn lực nông dân tham gia còn giới hạn; (ii) Năng lực tổ chức còn nhiều hạn chế; (iii) Hoạt động kém hiệu quả và sức cạnh tranh kém so với các hình thức tổ chức kinh tế khác; (iv) Hệ thống chính sách nhà nƣớc thiếu đồng bộ “thừa chồng chéo và thiếu liên kết”; (v) Sản xuất nông nghiệp còn nhiều rủi ro do tác động của biến đổi khí hậu và cạnh tranh thị trƣờng ngày càng gay gắt.
Do đó đầu tƣ vào sản xuất nông nghiệp và phát triển kinh tế nông thôn còn nhiều bất cập. Do vậy, nghiên cứu “Phát triển hợp tác xã nông nghiệp ở tỉnh Bạc Liêu” đƣợc thực hiện, nhằm giải quyết các khó khăn nêu trên, để góp phần thúc đẩy phát triển hợp tác xã nông nghiệp kiểu mới tại tỉnh nhà và vùng ĐBSCL hiệu quả hơn trong tƣơng lai. MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU 1. Mục tiêu chung Phân tích, đánh giá thực trạng hoạt động sản xuất kinh doanh, đồng thời tìm hiểu đƣợc tiềm năng, thế mạnh, cũng nhƣ những hạn chế của các hợp tác xã nông nghiệp ở tỉnh Bạc Liêu, từ đó đề xuất một số giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động và phát triển hợp tác xã nông nghiệp ở địa phƣơng.
Mục tiêu cụ thể 1) Đánh giá thực trạng hoạt động và phát triển của hợp tác xã nông nghiệp tại tỉnh Bạc Liêu trong giai đoạn 5 năm (từ 2012 đến 2016). 2) Phân tích các yếu tố ảnh hƣởng đến hiệu quả và phát triển của hợp tác xã nông nghiệp trên địa bàn tỉnh. 3) Đánh giá và so sánh hiệu quả của hộ dân tham gia và không tham gia tổ chức hợp tác xã nông nghiệp ở địa phƣơng. 4) Đề xuất một số giải pháp góp phần nâng cao hiệu quả và phát triển hợp tác xã nông nghiệp ở tỉnh Bạc Liêu.
GIẢ THUY T NGHIÊN CỨU Luận án đƣợc thực hiện để kiểm định một số giả thuyết sau: 1) Giả thuyết 1: Có sự khác biệt giữa hoạt động đa dịch vụ và hoạt động đơn dịch vụ trong sản xuất kinh doanh của hợp tác xã nông nghiệp ở tỉnh Bạc Liêu. 2) Giả thuyết 2: Trình độ, năng lực của Ban giám đốc có ảnh hƣởng đến hiệu quả hoạt động của hợp tác xã nông nghiệp ở tỉnh Bạc Liêu. 3) Giả thuyết 3: Có sự khác biệt giữa hộ dân tham gia và không tham gia hợp tác xã nông nghiệp ở tỉnh Bạc Liêu. CÂU HỎI NGHIÊN CỨU 1) Thực trạng phát triển của hợp tác xã nông nghiệp ở tỉnh Bạc Liêu hiện nay nhƣ thế nào? 2) Các nhân tố nào ảnh hƣởng đến hiệu quả và phát triển của hợp tác xã nông nghiệp ở tỉnh Bạc Liêu hiện nay? 3) Hiệu quả sản xuất của hộ dân tham gia và hộ dân không tham gia hợp tác xã nông nghiệp hiện nay nhƣ thế nào? 4) Những giải pháp nào cần thực hiện để nâng cao hiệu quả và phát triển hợp tác xã nông nghiệp trên địa bàn tỉnh Bạc Liêu trong thời gian tới?.
NỘI DUNG VÀ GIỚI HẠN NGHIÊN CỨU 1. Nội dung nghiên cứu Luận án có các nội dung nghiên cứu sau: - Hệ thống các khái niệm, cơ sở lý luận về tình hình nghiên cứu, phát triển hợp tác xã nông nghiệp ở trong nƣớc và trên thế giới. - Phân tích thực trạng phát triển hợp tác xã nông nghiệp ở Bạc Liêu. - Phân tích các yếu tố ảnh hƣởng đến hiệu quả hoạt động sản xuất kinh doanh của hợp tác xã nông nghiệp nhƣ: Điểm xuất phát thành lập HTX, nguồn vốn góp, trình độ chuyên môn của Ban giám đốc, hoạt động đúng với ngành nghề, hình thức hoạt động, phạm vi hoạt động, Tỉ lệ hộ khá tham gia vào HTX, tuổi của Giám đốc HTX.
- Đề xuất các giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động sản xuất kinh doanh và phát triển hợp tác xã nông nghiệp ở tỉnh Bạc Liêu, từ đó, góp 3 phần khắc phục và định hƣớng đổi mới phát triển hợp tác xã nông nghiệp đáp ứng với nhu cầu của ngƣời dân trong tiến trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp, nông thôn ở Việt Nam hiện nay. Đối tƣợng, giới hạn và địa bàn nghiên cứu - Đối tượng nghiên cứu: Các hợp tác xã nông nghiệp sản xuất lúa và làm các dịch vụ phục vụ sản xuất lúa ở tỉnh Bạc Liêu. - Giới hạn của nghiên cứu: Nghiên cứu chỉ đánh giá hiệu quả hoạt động SXKD của hợp tác xã nông nghiệp, phân tích các yếu tố ảnh hƣởng đến hiệu quả hoạt động và phát triển HTX, phân tích các lợi ích, hiệu quả của thành viên tham gia và không tham gia HTX để đề xuất giải pháp nâng cao hiệu quả hoạt động và phát triển hợp tác xã nông nghiệp ở tỉnh Bạc Liêu. - Địa bàn nghiên cứu: Thành phố Bạc Liêu, TX.
Giá Rai, huyện Vĩnh Lợi, huyện Hòa Bình, huyện Phƣớc Long và huyện Hồng Dân tỉnh Bạc Liêu. Thời gian nghiên cứu Thời gian nghiên cứu: Bắt đầu từ 01/2012 đến năm 2018. Số liệu thứ cấp đƣợc thu thập trong giai đoạn 2012 – 2016, cập nhật năm 2017 và năm 2018. Số liệu sơ cấp đƣợc thu thập trong năm 2014 cập nhật số liệu năm 2015 và năm 2016.
CẤU TRÚC CỦA LUẬN ÁN Ngoài phần danh mục tài liệu tham khảo và phụ lục. Luận án gồm có 5 chƣơng cụ thể nhƣ sau: Chƣơng 1: Giới thiệu Một số nội dung chính đƣợc trình bày bao gồm: (i). Mục tiêu nghiên cứu, giả thuyết nghiên cứu và câu hỏi đặt ra cho nghiên cứu; (iii). Phạm vi và giới hạn nghiên cứu; (iv).
Cấu trúc của luận án và những đóng góp của luận án. Chƣơng 2: Tổng quan về vấn đề nghiên cứu Các nội dung chính đƣợc trình bày bao gồm: (i). Phát triển HTXNN trong và ngoài nƣớc (Phát triển HTX trên thế giới và ở Việt Nam và bài học kinh nghiệm thế giới rút ra cho phát triển HTXNN ở Việt Nam); (ii). Nghiên 4 cứu các yếu tố tác động đến phát triển HTX (Yếu tố bên trong, yếu tố bên ngoài); (iii).
Đánh giá tổng quan tài liệu; (iv). Cách tiếp cận và khung nghiên cứu. Chƣơng 3: Cơ sở lý luận và phƣơng pháp nghiên cứu Một số nội dung chính đƣợc trình bày: (i). Phƣơng pháp nghiên cứu (Phƣơng pháp thu thập số liệu và phƣơng pháp phân tích và xử lý số liệu).
Chƣơng 4: Kết quả nghiên cứu và thảo luận Các nội dung chính gồm: (i). Điều kiện tự nhiên, kinh tế, xã hội tác động đến HTX ở Bạc Liêu; (ii). Thực trạng phát triển HTXNN; (iii). Các yếu tố tác động đến hiệu quả và phát triển HTXNN; (iv).
Hiệu quả sản xuất của HTX; (v). Giải pháp phát triển HTXNN ở tỉnh Bạc Liêu (Cơ sở đề xuất giải pháp, giải pháp mang tính chiến lƣợc và giải pháp cụ thể ở tỉnh Bạc Liêu). Chƣơng 5: Kết luận và kiến nghị 1. NHỮNG ĐÓNG GÓP CỦA LUẬN ÁN Trên cơ sở nghiên cứu kết quả lý thuyết và thực tiễn của địa phƣơng, luận án đã có những đóng góp về mặt khoa học và thực tiễn nhƣ sau: - Hệ thống lại các cơ sở lý luận để nhận ra đƣợc tầm quan trọng của phát triển HTXNN đối với phát triển nông nghiệp và nông thôn ở Việt Nam, trong đó có tỉnh Bạc Liêu.
- Mô tả đƣợc thực trạng hoạt động và phát triển HTXNN ở địa phƣơng. Qua đó nhận ra các thuận lợi, khó khăn, tìm ra các yếu tố tác động đến hiệu quả và phát triển HTXNN. Từ đó đề xuất giải pháp cải tiến để phát triển vai trò HTXNN trong phát triển nông nghiệp và nông thôn. - Các yếu tố tác động đến phát triển HTXNN đƣợc nhận ra yếu tố bên trong, bao gồm: (i) Về mặt tổ chức nhƣ xuất phát điểm từ thấp đến cao; năng lực Ban giám đốc qua trình độ giáo dục và nghiệp vụ; năng lực thành viên tham gia qua hộ khá có nguồn lực và góp vốn hoạt động; năng lực tham gia lập kế hoạch sản xuất và kinh doanh; và khả năng tổ chức HTX nối kết yếu tố bên ngoài (thị trƣờng, chính sách nhà nƣớc và điều kiện sinh thái nông nghiệp) 5 (ii) Yếu tố cơ sở hạ tầng nhƣ điều kiện thủy lợi, hoạt động sản xuất và (iii) Nguồn lực về vốn của HTX.
